Кіріспе
Микронезияда сөйлейтін мұхиттық тіл. Косраея тілі (/k//oʊ/'/ʃ//aɪ//ən/ kohSHYən; кейде Кусаия тілі деп те аталады) – Микронезия Федеративтік Штаттарының Каролин аралдарындағы Косрае (Кусаи) аралдарында сөйленетін тіл. 2001 жылы Микронезияда шамамен 8000, ал әлемнің барлық елдерінде 9060 адам осы тілде сөйлеген. Косраея тілінде иелену кластары бар, мысалы, тұрғын үй туралы сөйлескенде "мине" дегенді білдіретін "сихк" және сусындар туралы сөйлескенде "мине" дегенді білдіретін "нихмухк" сөздері қолданылады.
Kosraean (/k//oʊ/'/ʃ//aɪ//ən/ kohSHYən; sometimes rendered Kusaiean) is the language spoken on the islands of Kosrae (Kusaie), a nation state of the Federated States of Micronesia, Caroline Islands. In 2001 there were approximately 8,000 speakers in Micronesia, and 9,060 in all countries. Kosraean features possessive classes such as "sihk" for "mine" when referring to dwellings, and "nihmuhk" for "mine" when referring to drinks.
Тарих
Косрае – Микронезия Федеративтік Штаттарының ең шығыс аралы. Арал 1668 жылдан бері номиналды түрде испандықтардың билігінде болған, бірақ 1885 жылға дейін толық басып алынбады. Испандықтар жергілікті тұрғындарды христиан дініне өткізді және 1898 жылға дейін, испан-американ соғысында жеңіліске ұшырағанға дейін аралды бақылауда ұстады. Испания Каролина аралдарын (Косрае оның құрамында) Германияға 25 миллион песетаға сатты. Осылайша, арал Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгенге дейін неміс билігіне көшті, содан кейін Жапон империясының бақылауына өтті. Әртүрлі елдердің отарлауы салдарынан көптеген косраеліктер екі тілді болды. Мұны бүгін де көруге болады, олардың кейбіреулері әлі де жапон тілінде сөйлей алады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін аралдың басқару құқығы 1986 жылға дейін АҚШ-қа берілді, одан кейін олар тәуелсіздік алды.
Халық саны
Этнолог мәліметтері бойынша, Микронезияда шамамен 8000 туған косраелік тілінде сөйлейтін адам бар (халықтың 6,2 пайызы). Микронезиядан тыс жерлерде де қосымша косраелік қауымдастықтары кездеседі.
Жіктеу
Косрая тілі австронезиялық, малайя-полинезиялық, орталық-шығыс малайя-полинезиялық, шығыс малайя-полинезиялық, мұхиттық, орталық-шығыс мұхиттық, алыс мұхиттық, микронезиялық, нағыз микронезиялық, кусай тілі деп жіктеледі.
Қосындылар
Еріндік-тістік- альвеолалық- артжақ аймақтық. аймақтық емес. аймақтық емес. аймақтық, дөңгелектелген. аймақтық емес. аймақтық, дөңгелектелген. аймақтық емес. аймақтық, дөңгелектелген. Тоқтаушы дыбыс Фрикативті дауыс Назардағы дауыс Жұмсақ дауыс Жанды дауыс
Орфографиялық
Косраян тілі жазу жүйесі ретінде латын әліпбиін пайдаланады, себебі 1970 жылдарға дейін, Лидің сөздігі жарық көргенге дейін, бұл тіл жазбаша түрде тіркелмеген. Жалпы алғанда, косраян дауыстылар жүйесінде негізгі латын жазу жүйесімен көрсетуге мүмкін болғаннан гөрі әлдеқайда көп дауысты дыбыстар бар, сондықтан сөздердің жазылуы қиын болуы мүмкін және тілдің дыбыстану ережелерін толыққанды бейнелемейді. Ли 1976 жылғы косраян-ағылшын сөздігінде ағылшын және косраян тілдеріндегі белгілі бір дыбыстарды білдіру үшін әріптердің қолданылуындағы айырмашылықты ескеру үшін айтылу жөніндегі нұсқаулықты қосты.
Сөздердің негізгі реті
Косрае тіліндегі негізгі сөз тәртібі SVO, бірақ айтылатын сөйлемдердің түріне қарай кейде өзгеруі мүмкін. Ли (1975) келесі сөйлемді ұсынды: Сұрақтар қою үшін қолданылатын сұрақ сөйлемдерде сөз тәртібі салыстырмалы түрде сақталады, бірақ олар да өзгеруі мүмкін. Ли (1975) Косрае тіліндегі сұрақты былай жазады: “Kuh kom mas?”, яғни “Сенің денсаулығың қалай?” Бірақ сөйлемде “қалай” деген мағынаны білдіретін “fuhkah” сияқты сұрақ сөзі болса, құрылымы өзгеруі мүмкін. Мысалы, “kuh kom mas” – “сен жақсысың ба?”, ал сөйлемнің соңына “fuhkah” сөзін қоссаңыз, “Kuh kom fuhka” – “қалайсың?” дегенді білдіреді. Косрае тіліндегі сұрақ сөйлемдерін түсіндірудің бірнеше жолы бар, бірақ көптеген сөйлемдер SVO тәртібінде болады.
For interrogative sentences, which are used to ask questions, the word order stays relatively the same, but can change as well. Lee (1975) writes a question in Kosraean “Kuh kom mas?”, which means “Are you sick?” But when the sentence includes an interrogative word such as the word “fuhkah” which means “how”, then the structure can change. For example, “kuh kom mas” means “are you ok”, but when you include the word “fuhkah” at the end of the sentence, “Kuh kom fuhka”, it means “How are you?”. So there are a couple of ways you could interpret an interrogative sentence in Kosraean, but most of the sentences are in SVO form.
Қайталау
Редупликация – косрае тілінің маңызды ерекшелігі. Ли (1975) редупликацияның екі түрі бар екенін айтады: толық редупликация, яғни сөздің толық қайталануы, және жартылай редупликация, яғни сөздің бір бөлігінің ғана қайталануы. Косрае тілінде редупликация екі түрлі морфема арқылы жасалады: префикс және суффикс. Редупликация сөздің дауыссыз және дауысты құрылысына қарай әртүрлі көрініс алады. Мысалы: CV:C түріндегі "fact" (май) сөзінің толық редупликациясы "factfact" болып келеді, бұл "өте майлы" деп аударылады. Осыған ұқсас мысал "lahs" (коралл) сөзінде де кездеседі, ол "lahs lahs" болып, "көп коралл" деген мағынаны білдіреді. V:C түріндегі сөздердің толық редупликациясы басқаша. Ли (1975) былай дейді: "V:C пішіндес бір буынды сөздер толық редупликацияға ұшырағанда, кейбір сөздерде екінші буын алдында 'y' дауысы пайда болады". "af" (жаңбыр) сөзі "af yaf" болып редупликацияланады, яғни "жаңбырлы" дегенді білдіреді. Толық редупликация көбінесе сөздің бастапқы түрімен салыстырғанда көлемнің немесе маңыздың артуын көрсетеді. Ал жартылай редупликация туралы Ли (1975) былай деп жазады: "Егер бір буынды сөз жартылай редупликацияға ұшыраса, онда бірінші дауыссыз және дауысты қайталанады". Мысалы, "fosr" (түтін) сөзінің жартылай редупликацияланған түрі – "fo fosr", яғни "түтін шығару". Көп буынды сөздер аздап күрделірек. Екі буынды "fule" сөзі "ful fu le" болып өзгереді.
Іс-әрекеттер
Ли (1975) костра тіліндегі етістіктер құрылымдық тұрғыдан қарапайым, күрделі немесе құрама етістіктер болып жіктеледі дейді. Қарапайым етістіктер бір еркін морфемадан тұрады, күрделі етістіктер бір немесе бірнеше байланысқан морфемалармен біріктірілген бір еркін морфемадан тұрады, ал құрама етістіктер – байланысқан морфемалармен біріктірілуі мүмкін немесе біріктірілмеген бірнеше еркін морфемалардың комбинациясы болып табылады. Лидің (1975) сөзінше, "Кусай тіліндегі етістіктерді өтетін және өтетін емес етістіктерге бөлуге болады". Ли (1975) етістіктің өтетін немесе өтетін емес екенін анықтаудың бір жолы – оны yuhk пассивті қосымшасымен қолдану екенін айтады. Ли (1975) "Пассивті қосымша өтетін етістіктермен қолданылуы мүмкін, бірақ өтетін емес етістіктермен қолданылмайды" деп тұжырымдайды.
Сифаттар
Ли (1975) бойынша, косра тіліндегі сын есімдердің екі негізгі қолданысы бар. Ли (1975) алғашқы негізгі қолданысы зат есімдерді түр, күй, жағдай немесе сапа тұрғысынан сипаттау екенін айтады. Екінші негізгі қолданысы косра тіліндегі ететін етістіктерге ұқсас, және сын есім "предикатқа ұқсас қызмет" атқарады. Ли (1975) сондай-ақ "Сын есімдер мен ететін етістіктер арасындағы шекараны анықтау қиын" деп мәлімдейді.
Анықтамашылар
Ли (1975) Косрае тілінде құрылымдық тұрғыдан "қарапайым" және "құрама" деп аталатын екі түрлі детерминативтер бар екенін анықтады. Косрае тіліндегі қарапайым детерминативтерге "ah" ("the" – "the"), "uh" ("this" or "these" – "бұл" немесе "бұлдар"), "an" ("that" or "those" – "сол" немесе "солар"), және "oh" ("that" or "those over there" – "сол" немесе "солар онда") кіреді. Ли (1975) бойынша, құрама детерминативтерді тағы да екі жеке категорияға бөлуге болады. Бірінші категория "se" саны ('бір') және қарапайым детерминативтерден тұрады. Екінші категория "ng" морфемасынан және қарапайым детерминативтерден тұрады, аталған морфеманың мағынасы нақты емес.
Материалдар
Косра тілінде көптеген материалдар мен ресурстар жоқ, бірақ адамдар зерттеуге болатын бірнеше кітап пен онлайн көздер бар. YouTube-та косралықтар мен тілі туралы бірнеше видеоролик бар, сондай-ақ осы тілде әндер де кездеседі. Ли Ки Донг "Косра тілінің анықтамалық грамматикасы" мен "Косра-ағылшын сөздігін" жазды. Элизабет Болдуин 1928 жылы Киелі кітапты Кусайе тіліне аударды, ал 1953 жылы Америка Библия қоғамы оны басып шығарды.
Тіршілік күші
Тілдің ұрпақтан ұрпаққа берілуі тілдің сақталуының маңызды шарты, себебі тілді келесі буынға жеткізу үшін жас буынның болуы қажет. Косрае тілі аралдағы басты тіл ретінде қолданылады, ал ағылшын тілі екінші ресми тіл болып саналады және көбінесе тек қана лингва франка ретінде немесе ресми іскерлік жағдайларда қолданылады.