Кіріспе

Ежелгі ирандықтар Арменияның Ширак және Лори облыстарындағы қалалар (сәйкесінше) Парни (Πάρνοι, Парнои), Апарни (Ἄπαρνοι, Апарнои) немесе Парниандар Каспий теңізінің оңтүстік-шығысында, Охус (Охос) өзені маңында мекендеген шығыс ирандық халық болды. Олардың бастапқы отаны қазіргі Ресейдің оңтүстігі болуы мүмкін, сол жерден олар басқа скиф тайпаларымен бірге көшіп кеткен. Парнилер Даха конфедерациясының үш тайпасының бірі еді. Б.з.д. 3 ғасырдың ортасында Парнилер Парфияға шапқындап кірді, "жақында ғана тәуелсіздік алған грек сатраптарын қуды да, жаңа әулет құрды", Арсакидтер әулетін.

Тарихи тұлға және орналасқан жері

Парнидің бар екендігіне қатысты иран тіліндегі түпнұсқа дереккөздерде нақты айғақ жоқ, сондай-ақ осы халықтар туралы барлық сілтемелер грек және латын есептерінен келген. Бұл есептерде, міндетті түрде бір замандас болмағандықтан, грек/латын атаулары мен транслитерациясының үйлесімсіздігіне және/немесе спарни немесе апартани, сондай-ақ эпарной немесе аспариои сияқты басқа тайпалардың аттарымен ұқсастығына байланысты парниге сілтемелерді анық табу қиын. Парнидің бір немесе бірнеше басқа тайпалармен туыстығы болуы мүмкін, және "олардың бастапқы отаны Оңтүстік Ресей болған жағдайда, олар басқа скиф тайпаларымен бірге көшіп кеткен болуы мүмкін". Парни Дахаларының Каспий теңізінің оңтүстік-шығысында орналасқан жері Страбонның "Географиясынан" (11-кітап, б.з.б. 1 ғасыр) алынған. Дахей этнонимі кейінірек Дахстан немесе Дихистан деген жер-атаудың түбіріне айналды – бұл қазіргі Түрікменстан және Иран аймақтарында орналасқан аймақ. Дахейлер, оның ішінде парнилер туралы соншалық аз мәлімет бар, А.Д.Х. Бивардың сөздерімен айтқанда, олардың астанасының орналасқан жері мен аты "егер олар мұндай қалаға ие болған болса" белгісіз. Түрікменстанның Балқан облысында Дехистан/Мишриан деп аталатын кейінгі археологиялық орын табылды.

Тіл

Парни тілі тікелей куәландырылмаған, бірақ ол кейіннен қабылдаған парфян тілінің шығыс субстраттарының бірі болған деп есептеледі. "Далаға жақын орналасқан шығыс ирандық сақалардың әсерінен туындаған, күшті шығыс ирандық элементтерді көрсететін сөйлеу түрі келген парндарға жатқызылуы мүмкін". Армениядағы парфтардың ықпалы арқасында, парни тілінің іздері "армян тіліндегі қарыз сөздер" түрінде сақталған. Юстин парни тілін "скиф және мидия тілдерінің арасында [және] екеуінің де ерекшеліктерін қамтитын" деп сипаттаған (41.1.10). Юстиннің кейінгі (III ғасыр) пікірі "әлдеқайда шамадан тыс естіледі" және атаулардың мағыналық тұрақсыздығына байланысты оның дұрыстығы күмәнді.

Атақтылық

247 ж.б.д., Парфияның (шамамен Батыс Хорасан) Селевкидтердің губернаторы (сатрапы) Андрагора, Антиох II қайтыс болғаннан кейін Птолемей III Селевкидтердің Антиохиядағы астанасын басып алғанда, Селевкидтерден тәуелсіздік жариялады, бұл «Селевкидтер әулетінің болашағын бір сәтте күмәнді қалдырды». Осы орайда, «скиф немесе бактрий тегінен шыққан Арсакс есімді адам парни тайпаларының басшысы болып сайланды». Парфияның Селевкидтер империясынан бөлінуі және оның нәтижесінде Селевкидтердің әскери қолдауының жоғалтылуы Андрагораға өзінің шекараларын сақтауды қиын етісті. Шамамен 238 ж.б.д. – «Арсакс және оның інісі Тиридат» басшылығымен парнилер Парфияға басып кіріп, оның солтүстік аймағы – Астабенені (Астава), басқару орталығы Кабуханды (вульгатада Кучан) басып алды. Ұзақ өтпей, парнилер Андрагорадан Парфияның қалған бөлігін тартып алып, оны өлтірді. Селевкидтердің Селевк II басшылығымен жасаған алғашқы жазалау экспедициясы сәтті болмаса да, Антиох III басшылығымен Селевкидтер Арсакс (немесе Тиридат) мұрагері Арсакс II-ден 209 ж.б.д. Лабус тауы шайқасынан кейін Арсакидтер бақылауындағы аумақты қайтарып алды. Арсакс II бейбітшілікке келісіп, вассалдық мәртебені қабылдады, және Арсакс II-нің немересі (немесе туысы) Фраат I-ге дейін Арсакидтер/парнилер өз тәуелсіздіктерін қайтадан жариялауға кірісті. Ерте Арсакид тарихын қайта құру үшін қолданылатын тарихшылардың құжаттамасына сүйенсек, парнилер сол кезде парфтардан ажыратылмайтын болды.

Мұра

238 ж.б.д. Астабенді басып алу Арсакид дәуірінің басталуын белгілейді, ол Арсакстің есімімен аталады және барлық парфян патшалары қабылдады. Арсакид әулеті өздерін Артаксеркс II-нің ұрпақтары деп мәлімдеді. Астабенен және Парфиядан басталып (кейіннен оңтүстікке қарай кеңейтіліп, қазіргі Систанның көп бөлігін қамтыды), Арсакидтер көршілес патшалықтардың көпшілігін біртіндеп бағындырды, олардың көпшілігі содан кейін вассалдықтар ретінде бақыланды. 224 ж.б. Стахрдың Ардашир (грек тілінде қайтадан "Арсакс" / "Артаксеркс") есімді бұрынғы вассалының сәтті көтерілісінен бастап, Арсакид/Парфян гегемониясы Сасанид/Парсы гегемониясына уступить бастады. "Парни" атауы Сасанид дәуірінің құжаттарында Сасанид сарайымен одақтас жеті парфян феодалдық отбасының біреуін анықтау үшін қайта пайда болады. Алайда, бұл отбасы Арсакид дәуірінде расталмаған, ал "Парни" атауына қойылатын талап (басқа алты отбасының төртеуі сияқты) "көптеген жағдайларда шындыққа сай келмейді". "Олардың мүшелерінің бірі, отбасының көнелігін көрсету үшін, әулетін өздері құрастырған болуы мүмкін". Парнау төбелері (Паран Кох) Парнидің атын алып жүр деген пікір бар.