Кіріспе
Үндістанның 2021 жылғы халқы Дүниежүзілік банк мәліметінше 1,39 миллиардқа жетеді. Әлемдегі ең көп халқы бар ел және ең жылдам дамитын экономикалардың бірі ретінде Үндістан халық денсаулығы саласындағы қиындықтар мен мүмкіндіктерді бірге басынан өткеруде. Үндістан фармацевтикалық және биотехнологиялық өнеркәсіптердің орталығы, әлемдік деңгейдегі ғалымдар, клиникалық сынақтар мен ауруханаларға ие, бірақ ел балалардың жеткіліксіз тамақтануы, жаңа туған нәрестелер мен аналардың жоғары өлім-жітімі, жұқпалы емес аурулардың өсуі, жол-көлік оқиғаларының жоғары деңгейі және басқа да денсаулыққа қатысты мәселелер сияқты ауқымды халық денсаулығы проблемаларымен күресуде. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы Үндістанның кірісінің деңгейіне сәйкес денсаулыққа құқығының 80,5% талаптарын орындап жатқанын көрсетіп отыр. Балалардың денсаулығына қатысты құқықтарды қарастырғанда, Үндістан қазіргі кірісіне сәйкес күтілетін деңгейдің 92,1% -на жеткен. Сәбилердің өлім-жітімі 1994 жылы 1000 тірі туған балаға 74 болса, 2015 жылы 1000 тірі туған балаға 37-ге дейін төмендеді. Дегенмен, 2015 жылғы деректер бойынша ауылдық (41) және қалалық (25) аймандар арасындағы айырмашылық әлі де жоғары. 2016 жылы нәресте өлім-жітімі 1000 тірі туған балаға 34,6 деп есептелді.
India's population in 2021 as per World Bank is 1.39 billion. Being the world's most populous country and one of its fastest growing economies, India experiences both challenges and opportunities in context of public health. India is a hub for pharmaceutical and biotechnology industries; world class scientists, clinical trials and hospitals yet country faces daunting public health challenges like child undernutrition, high rates of neonatal and maternal mortality, growth in noncommunicable diseases, high rates of road traffic accidents and other health related issues. The Human Rights Measurement Initiative finds that India is fulfilling 80.5% of what it should be fulfilling for the right to health based on its level of income. When looking at the right to health with respect to children, India achieves 92.1% of what is expected based on its current income. The infant mortality rate has declined from 74 per 1,000 live births in 1994 to 37 per 1,000 live births in 2015. However, the differentials of rural (41) and urban (25) as of 2015 are still high. In 2016, the infant mortality rate was estimated to be 34.6 per 1,000 live births.
Ауыр салмақтан арылу
Үндістанда семіздік 21 ғасырда эпидемия деңгейіне жетті, және қалың семіздік халықтың 5% -ын құрайды. Үндістанда семіздіктің өсуіне ықпал ететін факторлардың бірі – ел ішінде жылдам тағамдар мен митай дүкендерінің көбейіп бара жатуы. Жылдам тағамдар – Үндістанның ең қарқынды өсіп келе жатқан нарықтарының бірі, әсіресе COVID-19 пандемиясы кезінде, қызмет көрсету жылдамдығы және байланыссыз қызмет көрсету моделінің арқасында үлкен өсімді көрсетті. Сонымен қатар, Zomato және Swiggy сияқты тағам жеткізу қосымшаларының пайда болуы Үндістанда бұрын-соңды болмаған деңгейде жылдам тағамдарға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Мұндай дені сау емес тағамдарға қол жеткізудің оңайлатылуы үндістердің үйде тамақ дайындаудың орнына осындай таңдау жасау ықтималдығын арттырды. 2021 жылы Swiggy-де ең көп тапсырыс берілген тағамдар биряни және панир бұршақ масаласы болды, екеуі де мейрамханалардан тапсырыс берілгенде өте майлы. Бұл жеткізу қосымшалары кейбір адамдардың пікірінше, клиенттерді өз қызметтеріне байлап алу үшін қатыгез бизнес тактикасын қолданады. Жаңа клиенттерге бір айлық тегін жеткізілім және жеңілдіктер ұсынылады, осылайша сынақ мерзімі аяқталғаннан кейін де клиенттер төлем жасауды және тамақ тапсырыс беруді жалғастырады. COVID-19 және онлайн тағам тапсырыс беру қызметтеріне дейін, жылдам тағамдар Үндістан қалаларының көшелерінде, көптеген тұрғын үйлерден бірнеше минуттық қашықтықта қол жетімді болды. 1996 жылы McDonalds Үндістанға енгеннен бері, Dominos, Pizza Hut, Burger King және KFC сияқты көптеген жылдам тағамдар желілері оның үлгісін алды.
Жұқпалы аурулар
Дәрі-дәрмектерге төзімділік артқандықтан, денге қызуы, гепатиті, туберкулезі, безгегі және пневмония сияқты аурулар Үндістанда әлі де кең таралған. 2011 жылы Үндістанда туберкулездің «мүлдем дәріге төзімді» түрі тіркелді. Туберкулез көбінесе өмірдің ең өнімді жылдарындағы адамдарға әсер етеді. Жарақаттың үштен екісі еркектерде болса, туберкулез жас әйелдер арасында үлкен зиян келтіреді, әйелдердің 60 пайызы 34 жасқа дейін ауруға шалдығады. 2018 жылы «Үндістанда жасалған» бастамасы аясында жасалған TrueNat тестісі 350-ге жуық ПМС-де қолданылды. Бұл шеткі деңгейде төзімділікті анықтау мүмкіндігін арттыра отырып, жоғары сезімтал молекулалық тесттерге қолжетімділіктің айтарлықтай өсуіне әкелді. Үндістандағы ЖИТС/АИДС жұқтырған науқастар саны бойынша әлемде үшінші орында тұр. Ұлттық ЖИТС-ті бақылау ұйымы, үкіметтік бас мекеме, Үндістандағы ЖИТС/АИДС эпидемиясын басқаруға күш жұмсап жатыр. Диареялық аурулар – балалар өлімінің басты себептерінің бірі. Бұл аурулар нашар санитария және қауіпсіз ауыз судың жетіспеуіне байланысты болуы мүмкін. Үндістандағы құтыру ауруының көрсеткіші ең жоғары. Малярия Үндістанда ұзақ жылдар бойы маусымдық денсаулық проблемасы болып келген. Малярияға шалдыққандар мен қаза болғандардың көп бөлігі Одишаның ауылдық аймақтарында тіркелді. 2012 және 2013 жылдары аурудың таралуы азайды, бірақ 2014 жылы сәл өсті және 2015 жылдан бастап қайтадан төмендеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2015 жылдың мамырында елдерге малярияға қарсы күресті күшейту және малярияны жою мақсатында техникалық нұсқаулар беретін стратегияны қабылдады. Бұл «Малярияға қарсы жаһандық техникалық стратегия (2016–2030)» деп аталады. Малярияға қарсы күрестің кеңейтілуі елдерге 2030 жылға қарай денсаулық сақтау саласындағы мақсаттарға жетуге ғана емес, сонымен қатар кедейлікті азайту және басқа да даму мақсаттарына қол жеткізуге көмектеседі. Кала-азар әлемдегі екінші ірі паразиттік инфекция. 2016 жылы жағдайлардың 76 пайызы Бихар штатында тіркелді. Аидес масалары арқылы берілетін денге және чикунгунья аурулары Үндістанда алаңдатушылық тудыратын мәселелердің бірі. Денге қызуының таралуы 1950 жылдан бері жалғасып келеді, бірақ соңғы екі онжылдықта аурудың салдары күшейді. 2016 жылы Үндістанда чикунгуньяның 58 264 жағдайы тіркелді. Қызылша – өте жұқпалы вирустық инфекция, ол Үндістанның көптеген аймақтарында пайда болады. 2016 жылы 61 118 жағдай тіркелді, ал 60 адам қайтыс болды. 2012 жылы Үндістан тарихында алғаш рет полиомиелиттен құтылды. Бұл 1995–96 жылдары үкімет бастаған «Пулс Полио» бағдарламасының арқасында мүмкін болды.
Жұқпалы емес аурулар
Тәуелсіздік алғаннан бері Үндістан халқының денсаулығында үлкен прогресс байқалды. Экономикалық даму, тамақтану деңгейі, туылу және өлім-жітім көрсеткіштері өзгерді, нәтижесінде аурулардың құрылымы да айтарлықтай өзгерді. Жұқпалы ауруларды бақылауға көп күш жұмсалғанмен, олар елдегі ауру жүктемесіне әлі де маңызды үлес қосады. Жұқпалы аурулардан болатын мүгедектік пен өлім-жітімнің төмендеуімен қатар, жүрек-қан тамырлары аурулары, диабет, созылмалы обструктивті өкпе аурулары, қатерлі ісіктер, психикалық денсаулық бұзылыстары және жарақаттар сияқты созылмалы жұқпалы емес аурулардың таралуы мен қарқыны артып келеді. Үндістер атеросклероз және коронарлық артерия ауруына өте сезімтал. Бұл метаболикалық синдромға генетикалық бейімділік және коронарлық артериялардың кеңеюіне кері әсер ететін өзгерістермен байланысты болуы мүмкін. 1,3 миллиардтан астам халқы бар Үндістандағы жұқпалы емес аурулардың (ЖЖА) жүктемесі өте ауыр. 2019 жылы Үндістанда ЖЖА-дан 6,8 миллион адам қайтыс болды, бұл жалпы өлім-жітімнің 67,6 пайызын құрайды. Сол жылы ЖЖА-мен байланысты өлім-жітімдердің ішінде ең көп өлім-жітім ишемиялық жүрек ауруынан, одан кейін созылмалы обструктивті өкпе ауруынан, инсульттен және диабеттен болды. 1990 жылдардың басынан бастап, Үндістан диаспорасында ЖЖА жүктемесінде үлкен айырмашылықтар байқалды. Өмір сүру ұзақтығы артқанмен, денсаулықтың нашарлауына, мүгедектікке немесе ерте өлімге байланысты жоғалған жылдар саны (DALY) шамамен екі есеге артты. IHME мәліметтері бойынша, 1990 жылы 29,17 пайыз болса, 2019 жылы 57,92 пайызға жетті. Сондай-ақ, ЖЖА Үндістанда кез келген уақытта тіркелген аурулардың 90 пайызынан астамын құрайды. 15–49 жас аралығындағы ЖЖА өлім-жітімінің үлесі 1990 жылы 35,56 пайызды құраса, 2019 жылы 48,95 пайызға дейін өсті.
Сәбилер өлімінің жоғары деңгейі
Соңғы отыз жылда денсаулық сақтау саласы жақсарғанына қарамастан, ерте балалық шақтағы аурулар, жаңа туған нәрестелерге тиісті күтім көрсетілмеуі және босанумен байланысты себептерден өлім-жітім орын алып жатыр. Жыл сайын екі миллионнан астам бала алдын алуға болатын инфекциялардан қаза табады. Жыл сайын шамамен 1,72 миллион бала бір жасқа толғанша қайтыс болады. Бес жасқа дейінгі балалардың және нәрестелердің өлімі азайып, 1970 жылы мың тірі туған балаға шаққанда тиісінше 202 және 190 жағдай тіркелсе, 2009 жылы тиісінше 64 және 50 жағдайға дейін төмендеді. 2018 жылы бұл көрсеткіш 41.1-ге, ал 2016 жылы 34.6-ға жетті (мың тірі туған балаға шаққанда). Батыс Бенгалияның Муршидабад қаласында Future Health Systems Consortium жүргізген зерттеуде иммундауды қамтамасыз етуге кедергі келтіретін факторлардың қатарында қолайсыз географиялық жағдай, денсаулық сақтау қызметкерлерінің жетіспеуі немесе олардың жеткіліксіз даярлығы, сондай-ақ иммундау қажеттілігін төмен бағалау көрсетілді. Ауылдық жерлерде ауруханалар, жолдар, сумен жабдықтау және санитария сияқты инфрақұрылым жетіспейді. Денсаулық сақтау мамандарының жетіспеуі, босану кезіндегі және жаңа туған нәрестелерге көрсетілетін күтімнің нашарлығы, диарея және тыныс алу жолдарының жедел инфекциялары да нәрестелер өлімінің жоғары деңгейіне себеп болады. Бұл көрсеткіш Бангладеш пен Бразилиядағы (7%) және Қытайдағы (4%) көрсеткіштерден салыстырмалы түрде жоғары болды. Тағы бірнеше миллион адам диареямен бірнеше рет ауырады, ал басқалары нашар гигиена мен қауіпсіз судың салдарынан А гепатиті, ішек қызуы, ішек құрттары, көз және тері инфекцияларына шалдығады. Қорғалған су көздеріне қол жеткізу 1990 жылы халықтың 68%-ынан 2008 жылы 88%-ға дейін артты. Емшек безінің қатерлі ісігі: Үндістанда әйелдер арасындағы ең ауыр және көбейіп бара жатқан проблемалардың бірі, нәтижесінде өлім-жітім көрсеткіші жоғары. Аналар өлімі: Үндістанның ауылдық аймақтарындағы аналар өлімі көрсеткіші әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады. Ауылдық аймақтардың жартысына жуығы кедейлік шегінен төмен өмір сүреді және денсаулық сақтау мен қызметтерге оңай қол жеткізу үшін күреседі. Ауыл тұрғындарының денсаулығына қатысты мәселелер көп және әртүрлі – ауыр безгек, бақытсыз диабет, жұққан жарадан бастап қатерлі ісікке дейін. Бала туғаннан кейінгі аналардың ауруы ресурстары шектеулі жерлерде маңызды проблема болып табылады және аналар өліміне, әсіресе ауылдық Үндістанда ықпал етеді. 2009 жылы жүргізілген зерттеуде аналардың 43,9%-ы босанғаннан кейін алты апта ішінде босанғаннан кейінгі ауруларға шалдыққандарын хабарлады. Сонымен қатар, мемлекеттік ресурстардың шектеулі болуына байланысты денсаулық сақтаудың көп бөлігі The MINDS Foundation сияқты коммерциялық емес ұйымдар арқылы жүзеге асырылады.
Үндістанның қалаларындағы тез урбанизация және айырмашылықтар
Үндістанның қалалық халқы 2001 жылы 285 миллионнан 2011 жылы 377 миллионға (31%) дейін артты. 2026 жылға қарай 535 миллионға (38%) жетеді деп күтілуде (4). Біріккен Ұлттар Ұйымының болжамы бойынша, 2050 жылға қарай Үндістан қалалары мен қалашықтарында 875 миллион адам тұратын болады. Егер Үндістанның қалалық аймағы жеке ел болса, ол Қытай, Үндістан және Америка Құрама Штаттарынан кейін әлемдегі төртінші ірі ел болар еді. 2011 жылғы халық санағы мәліметтеріне сәйкес, Үндістанның қала тұрғындарының шамамен 50% 0,5 миллионнан аз халқы бар қалалар мен қалашықтарда тұрады. Үлкен Мумбай, Калькутта, Дели және Ченнаи қалаларының төрт ірі агломерациясында Үндістанның қалалық халқының 15% өмір сүреді.
Үндістанның қалаларындағы балалардың денсаулығы мен өмір сүру деңгейі
2005–06 жылдарға қатысты Ұлттық отбасылық денсаулық сақтауды зерттеу деректерінің талдауы (талдау үшін қолжетімді ең соңғы деректер жиынтығы) Үндістанның қалалық халқының арасындағы ең төмен табысты топтың бес жасқа дейінгі өлім-жітім көрсеткіші сегіз штат бойынша ең жоғары деңгейде екенін көрсетті. Ең жоғары көрсеткіш Уттар-Прадеш штатында тіркелді (1000 тірі туған балаға 110), бұл 2011 жылғы халық санағы бойынша 44,4 миллион қала тұрғыны бар Үндістанның ең халқы көп штаты. Одан кейін Раджастхан (102), Мадхья-Прадеш (98), Джаркханд (90) және Бихар (85), Дели (74) және Махараштра (50) штаттары орналасты. Батыс Бенгалия штаты бойынша алынған үлгілер бес жасқа дейінгі өлім-жітім көрсеткішін талдау үшін жеткіліксіз болды. Уттар-Прадеш штатындағы көрсеткіш Махараштра және Мадхья-Прадеш штаттарының қалған қалалық халқынан төрт есе жоғары болды. Мадхья-Прадеш штатындағы ең төмен табысты топ арасындағы бес жасқа дейінгі өлім-жітім көрсеткіші, штаттың қалған қалалық халқынан үш есе артық.
Үндістанның қалаларындағы аналық денсаулық сақтаудағы айырмашылықтар
Үндістанның қала тұрғындары арасында ең төменгі кіріс тобындағы аналардың аналық күтім алу үлесі айтарлықтай төмен; жүкті әйелдердің тек 54 пайызы кем дегенде үш рет жүктілік алдындағы қарап тексеруден өтті, ал қалған қала тұрғындарының арасында бұл көрсеткіш 83 пайызды құрайды. Ең төменгі кіріс тобына жататын аналардың төрттен азы Бихарда (12 пайыз), Уттар-Прадеш штатында (20 пайыз) және Мадхья-Прадеш штатында (38 пайыз), Делиде (41 пайыз), Раджастан штатында (42 пайыз) және Джаркханд штатында (48 пайыз) жеткілікті аналық күтім алды. Ең төменгі кіріс тобындағы жүктілік кезінде үш немесе одан көп жүктілік алдындағы тексеруден өту көрсеткіші Батыс Бенгалияда (71 пайыз) және Махараштра штатында (73 пайыз) жақсырақ болды.
Басқа мәселелер
Huffington Post сайтына сәйкес, дәрігерлер «корпоративтік ауруханалар» және бас хирургтарға қажеттілігі болмаса да, пациенттерге операция жасауды сатуды талап ету туралы проблемалар айтты. Бір жағдайда дәрігерге, егер ота жасауға жеткілікті науқасы болмаса, жұмыстан шығарылатыны ескертілді. Үндістанның жеке меншік, пайда табуға бағытталған ауруханаларының көпшілігі медициналық қызметтер мен жабдықтарға тым жоғары баға белгілейді, бұл елдің мемлекеттік қаржысына салмақ түсіреді.