Кіріспе
1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румынияның Плоешті қаласындағы мұнай өңдеу зауыттарына АҚШ-тың стратегиялық бомбалау науқаны.
Дайындықтар
Румыния 1800 жылдардан бері мұнай өнеркәсібінде маңызды держава болып келді. Ол Еуропадағы ең ірі өндірушілердің бірі болды, ал Плоешти осы өндірістің маңызды бөлігін құрады. Плоештидегі мұнай өңдеу зауыттары Остік державалардың мұнай өндірісінің шамамен 30 пайызын қамтамасыз етті.
Оқпанның әуе қорғанысы
1942 жылдың маусым айында "Хальверсон жобасының" (HALPRO) 13 B-24 босатқышы Плоештіге шабуыл жасады. Зыян аз болғанмен, Германия мен Румыния Плоешті маңына күшті әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесін орнатты. Люфтваффе генералы Альфред Герстенберг Еуропадағы ең ауыр және ең жақсы үйлесімді әуе қорғанысы желісінің бірін құрды. Қорғаныс құрамына бірнеше жүз ірі калибрлі 88 мм зениттік қарулар мен көптеген кішкентай калибрлі қарулар кірді. Соңғылары сабандықтарда, теміржол вагондарында және макеттік ғимараттарда жасырынып тұрды. Плоештідегі неміс және румындық зениттік артиллериясы 36 ауыр (88 мм) және 16 орташа және жеңіл (37 мм және 20 мм) зениттік батареядан тұрды. Сонымен қатар, түтін генераторлары мен 23 шарық шары орнатылды. Плоештіге ұшуға қабілетті 57 истребитель болды (Bf 109 истребительдері мен Bf 110 түнгі истребительдері, сондай-ақ румындық IAR 80 истребительдерінің әртүрлі түрлері). Плоештінің қорғанысы үшін Румыния Корольдік әуе күштері бес эскадрильядан (эскадрильялар) ұшақтарға ие болды: 61 (IAR 80A), 62 (IAR 80B), 45 (IAR 80C), 53 (Bf 109G) және 51 (Bf 110C). Жоспарлар 1943 жылдың сәуір айында қайта жаңғыртылды, ол кезде генерал Генри Х. Арнольд өз штабына олардың әзірлемелерін жалғастыруды тапсырды. Екі жоспар жасалды, біреуі Сириялық базалардан ұшырылатын орташа масштабты жоғары биіктіктегі шабуылды, ал екіншісі Ливиядан ұшырылатын кең ауқымды төмен биіктіктегі шабуылды қарастырды. Полковник Джейкоб Э. Смарттың төмен биіктіктегі шабуыл туралы идеясы қабылданды. Миссияның кодолық атауы "Штасмен" операциясы болды, кейіннен "Саупалар" операциясына, содан кейін "Толқын" операциясына өзгертілді. Операцияны генерал Льюис Х. Бреретон басқарды. Бомбалаушылардың бомбалық бөлімдеріне отын бактары орнатылып, олардың отын сыйымдылығы арттырылды. Сонымен қатар, Норден бомба көздегіштері төменгі деңгейдегі бомба көздегіштерімен алмастырылды, ал жетекші B-24 ұшақтарына ұшқыш басқаратын екі .50 калибрлі пулемет орнатылды. Бомбалаушылардың тасымалдаған қару-жарағы жарылғыш және тұтандырғыш бомбалардан тұрды. Олардың барлығы 45 секундтан алты сағатқа дейінгі кешіктірілген қозғалтқыштармен жабдықталған. Лейтенант Брайан Флавелл басқарған ұшақ түсініксіз ақаулықтан кейін теңізге құлап түсті. Флавеллдің досы, лейтенант Гай Иовине, #23 "Desert Lilly" ұшағымен құрамадан түсіп, аман қалғандарды іздеді, бірақ лейтенант Джон Палм басқарған "Brewery Wagon" ұшағынан мүжілді. Аман қалғандар табылмады, ал отынның қосымша салмағына байланысты Иовине құрамаға қайта қосылу үшін биіктікті қайтаруға үлкермеді. Соның салдарынан туған шатасуды радио байланысын қатаң түрде сақтау туралы бұйрықтарға байланысты бірігуді қалпына келтіре алмауы күшейтті. Оқиғадан кейін басқа он экипаж достық әуежайларға оралды, ал қалған ұшақтар бұлттармен қапталған Пиндус тауларының үстінен 9000 фут (2743 м) биіктікке көтерілуге мәжбүр болды. Барлық бес топ 11000 фут (3353 м) биіктікке көтерілгенімен, 376-шы және 93-ші топтар, жоғары қуатты параметрлерді пайдаланып, артта қалған топтардан алға шықты, бұл жылдамдық пен уақыттың өзгеруіне әкеліп, топтық шабуылдардың синхронизациясын бұзды, бұл Смарт үшін өте маңызды болды. Миссия басшылары бұл мәселелерді радио үндемеу арқылы қауіпсіздікті сақтаудан маңызды деп есептеді. Америкалықтардың бұйрықтары радио байланысын бұзуға және құрамаларын қайта құруға мүмкіндік берсе де, шабуыл түзетусіз жалғасты, бұл қымбатқа түседі. Болгарияға ұшып бара жатқанда, бомбалаушы топтарын неміс радары анықтады. Бомбалаушыларды Болгарияның Софияны қорғауға ұшқан Avia B 534 истребительдері де байқады. Бейкер және оның қосалқы ұшқышы майор Джон Л. Джерстад, Англияда толық кезекшілік аяқтағаннан кейін, бірнеше B-24 ұшақтарын мақсаттарына жеткізді. Зениттік оқтан зардап шеккен олар Колумбия Аквила мұнай өңдеу зауытының үстінде топтың алдыңғы қатарын сақтап қалу үшін бомбаларын тастап жіберді. 93-ші дивизияның ауыр шығындарына қарамастан, Бейкер мен Джерстад бағытты сақтап, тазаланғаннан кейін биіктікке көтеріле бастады. Ұшақтың басқарылмайтынын түсінгеннен кейін олар экипажға ұшақты тастап кету үшін биіктікке көтерілуді жалғастырды. Ешқайсысы аман қалмағанымен, Бейкер мен Джерстадқа осы әрекеттері үшін Құрмет медалі табысталды. Майор Рамзи Д. Поттс "Кезекше" және майор Джордж С. Браун "Queenie" бортында ұшып жүріп, Колумбия Аквила үстінде қатты түтінге тап болды, 93-ші дивизияның қосымша ұшақтарын бастап, Астра Роман, Юниреа Орион және Колумбия Аквила мұнай өңдеу зауыттарына бомбаларын сәтті түсірді. Жалпы алғанда, 93-ші дивизия Плоештідегі мақсаттарынан 11 ұшағын жоғалтты. Бомбалаушылардың бірі "Хосе Кариока" румындық IAR 80 истребителімен атып түсірілді, ол жартылай айналып, тез арада B-24-тің астынан өтіп, корпусын оқтармен жарақаттады. Бомбалаушы Плоешті әйелдер түрмесіне құлап түсті. Осы шабуылда 101 азамат өлтіріліп, 238 адам жарақаттанды.
Конкордия Вега және Steaua Română алғашқы шабуылдары
Әуе қорғанысы 376-шы (Româno Americana) нысанасының үстінде күшті болды, және генерал Энт Комптонға "көрінген нысаналарға" шабуыл жасауға бұйрық берді. 376-шы B 24-тің көп бөлігі шығыстан Кампинадағы Steaua Română мұнай өңдеу зауытын бомбалады, ал бесеуі Concordia Vega мұнай өңдеу зауытының үстіндегі жалыны тоқтамайтын өртке тікелей бағыт алды. Лейтенант Норман Аппольд басқаратын Конкордия Вегаға бет алған бомбалаушылар тобы мұнай өңдеу зауытының дистилляциялық қондырғысына бомба тастады. Кампинадағы биік жердегі әуе қорғанысы құралдары бомбалаушылар тобына төменнен оқ атуға мүмкіндік алды.
Астра-Романь және Колумбия Аквила шабуылдары
93-ші және 376-шы эскадрильялар нысана аймағында қатысқанда, 98-ші бомбалау тобының полковнигі Джон Р. Кейн және 44-ші бомбалау тобының полковнигі Леон В. Джонсон Флорештиде белгіленген бұрылысты жасап, Астра Романь және Колумбия Аквила мұнай өңдеу зауыттарына қарай ұшты. Екі топ та неміс және румын қорғанысын толық дайын күйде кездестірді және қазір өршіп тұрған мұнай өрттерінің, тығыз түтіннің, қосымша жарылыстардың және Бейкердің 93-ші бомбалау тобының бұрынғы шабуылынан түсірілген кешіктірілген қысқыштардың әсеріне тап болды. Кейн мен Джонсонның Флорешти мен Плоешти темір жолына параллель бағытта ұшуы Герстенбергтің "Die Raupe" ("құрт") деп аталған жасырылған зениттік пойызға кездесуіне себеп болды. Жер бетінен шамамен 15 метр биіктікте, 98-ші эскадрилья сол жақта, ал 44-ші эскадрилья оң жақта қалды. Дегенмен, 98-ші және 44-ші эскадрильялардың артиллериялықтары жылдам әрекет етіп, локомотивті бұзып, бірнеше әуе қорғанысы экипаждарын жойды. 93-ші және 376-шы эскадрильялардың шабуылдары негізгі нысаналарды табуды және бомбалауды қиындатқандықтан, Кейн мен Джонсон өздерінің жоспарланған нысаналарынан ауытққан жоқ, бірақ басқаратын ұшақтары ауыр зардап шекті. Олардың төмен қарай ұшуы, тіпті өздерінің астындағы әуе қорғанысы экипаждарын жерден басуға мүмкіндік берді. Басшылығы мен батылдығы үшін Кейн мен Джонсон Құрмет медалімен марапатталды. 44-ші эскадрильядан лейтенант-полковник Джеймс Т. Пози 21 ұшақтан тұратын жеке шабуыл тобын Плоештидің оңтүстігіндегі Creditul Minier мұнай өңдеу зауытына жіберді. Әуе қорғаныс батареялары 93-ші эскадрильяға қарсы күшті қарсылық көрсеткенімен, Позидің ұшақтары да сол батареялардан ауыр отқа түсті. Нысана аймағына төмен қарай ұшуды жалғастыру, әлі де ауыр жүктелген ұшақтардың кейбіреулерін биік шөптерден өткізіп, төмен қарайғы кедергілерге соқтығыстырды. Пози және оның ауыр бомбалармен жабдықталған ұшақтары Creditul Minier нысанасын дәл тапты, бірақ құрамаға ешқандай шығын келтірмеді. өзен арнасында. Жаңа ас тәлімгерлері кейін Болгария патшасы Борис III жеке өзі 25 жылдан кейін алғаш рет Батылдық орденімен марапаттады. Бір айдан кейін неміс елшілігінен Темір кресттер табысталды. Югославияда да шығындар болды, онда екі B-24 ұшағы соқтығысып, Ион теңізінде бес B-24 ұшағы JG 27-нің Bf 109-дарымен атып түсірілді, олардың 55-і шайқаста зақымдалды. Жоғалғандардың арасында 44 әуе қорғанысына қарсы ұшақтар, Жерорта теңізіне құлаған немесе бейтарап Түркияға қонған B-24 ұшақтары болды. Кейбіреулері Кипрдегі Корольдік Әуе күштерінің әуежайына ауыстырылды. Бір B-24 ұшағы ұшып шыққаннан кейін 14 сағаттан соң Ливияға қонды; оның аман қалуы болгар Avia B 534 ұшағының жеңіл қарулануына байланысты болды (тек төрт 7,92 мм пулемет). Американдықтар үшін 310 әуе экипажының мүшесі қаза тапты немесе жоғалды, 108-і ось күштері тарапынан тұтқынға алынды, 78-і Түркияда интернатталды, ал төртеуі Титоның Югославиядағы партизандары қабылдады. Қыркүйек айында Дұшпан мұнай комитетінің Плоештидегі бомбалаудан келген зақымды бағалауы "жалпы өнімді қысқартпағанын" көрсетті, өйткені көптеген мұнай өңдеу зауыттары максималды қуатынан төмен жұмыс істеді. Барлық бомбаланған мұнай өңдеу зауыттарынан тек Creditul Minier және Columbia Aquila ғана 1944 жылдың соңында өндірісті қайта бастады, тиісінше қазан және тамыз айларында. Румынияның Корольдік әуе күштері Tidal Wave кезінде 59 рет, ал Люфтваффе 89 рет ұшуды жүзеге асырды. Американдықтар 53 "Озатқыш" ұшағын жоғалтты (оның ішінде 8 ұшақ Түркияға келіп, интернатта қалды), тағы 55 ұшаққа зақым келтірілді. Румыниялықтар бір IAR 80B және бір Bf 110 жоғалғаны үшін 20 расталған немесе ықтимал әуе жеңісін, сонымен қатар румындық АА қаруларының тағы 15 жеңісін алды. Тіпті оптимистік болғанымен, румыниялықтардың мәлімдемелері Tidal Wave және одан кейінгі рейдтер кезінде американдықтардың жеті есе артық шамадан тыс мәлімдемелерімен салыстырғанда жақсы болды. Румынияның Корольдік әуе күштерінің әуедегі жеңісті растау жүйесі рейд кезінде Люфтваффеге қарағанда қатаң болды. Люфтваффе ұшақтарынан 5 ұшақ шықты. Тағы 11 жауынгер зақымдалды (екі румын және тоғыз неміс), 19 әскери қызметкер қаза тауып, тағы 97 адам жарақат алды. Генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр және басқа да қолбасшылар Румынияның мұнай өндірісін мақсат етіп, Tidal Wave-дан кейін әуе кампаниясын жалғастыруға сендірілді. Мақсат өндірісті 60-70%-ға дейін төмендету болды.
The Royal Romanian Air Force carried out 59 sorties during Tidal Wave, and the Luftwaffe 89. The Americans lost 53 Liberators (including 8 which landed in Turkey and were interned) and 55 more were damaged. The Romanians claimed 20 confirmed or probable air victories for the loss of one IAR 80B and one Bf 110, plus 15 more claimed by Romanian AA guns. Even if optimistic, the Romanian claims compared favorably with the American seven fold plus exaggerations, during Tidal Wave and subsequent raids. The system of air victory confirmations of the Royal Romanian Air Force was stricter than that of the Luftwaffe at the time of the raid. Luftwaffe losses amounted to five aircraft. Another 11 fighters were damaged (two Romanian and nine German), and 19 military personnel were killed with another 97 injured. General Dwight D. Eisenhower and other commanders were convinced to continue the air campaign targeting Romania's oil production after Tidal Wave. The objective was set to lower the production by 60 70%.
Көркем шығармаларда
Филип Хосе Фармердің 1966 жылғы "Уақыт қақпасы" ғылыми-фантастикалық романының сюжеті "Толқын операциясы" барысында басталады, онда кітаптың басты кейіпкері Плоешти үстінде атып түсірілген көптеген ұшқыштардың бірі. Парашютпен түсіп келе жатырғанда ол ерекше бас айналысын сезінеді, ал қонғанда өзін Румынияда емес, өте ерекше балама тарих әлемінде табады, сонда сюжеттің қалған бөлігі орын алады.