Кіріспе
Кітаптар кітап сөресіне тізбекпен бекітілетін кітапхана – кітаптарды тізбекпен кітап сөресіне бекітілген, кітаптарды сөрелерден алып оқуға мүмкіндік беретін, бірақ кітапханадан шығаруға болмайтын кітапхана. Бұл практика орта ғасырлардан 18 ғасырға дейін, әсіресе анықтамалық кітапханаларда (кітапханалардың көп бөлігі) кең таралған. Кітаптардың ұрлануын болдырмау үшін мұндай шара қолданылды. Тізбектеу процесі қымбат болғандықтан, барлық кітаптарға емес, тек құнды кітаптарға – анықтамалық еңбектерге немесе үлкен кітаптарға ғана қолданылды. Орта ғасырларда кітапханашылар кітаптарды ұрлаудан сақтау үшін қарғыстар айтқан. Кітаптарға жазылған қарғыстардың бірі: «Адал досым, осы кітапты ұрлама, әйтпесе дарға асыласың, өлгенде Құдай сұрайды: «Ұрлаған кітабың қайда?»» Тізбектелген кітапханаларда тізбек әдетте кітаптың мұқабасына немесе бұрышына бекітіледі. Егер тізбек кітаптың омыртқасына бекітілсе, кітапты сөреден алып-қою кезінде көп тозуға ұшырайды. Тізбек кітапқа сақина арқылы бекітілгендіктен, кітаптар оқырманға омыртқасымен емес, беттерінің жиегімен қарап тұрады. Бұл кітапты айналдырудың қажеті болмай, тізбектің түйіліп қалуын болдырмайды. Кітапханашы кітапты тізбектен босату үшін кілт қолданады. Англияда мектеп немесе колледж сияқты мекемеден тыс пайдалануға арналған кітапхананың ең алғашқы мысалы – 1598 жылы Линкольнширдегі Грантхэмде құрылған Фрэнсис Тригг тізбектелген кітапханасы. Кітапхана әлі де бар және ол кейінгі қоғамдық кітапхана жүйелерінің алға басушысы деп есептеледі. 1701 жылы салынған Дублиндегі Марш кітапханасы – әлі де бастапқы ғимаратында орналасқан басқа мекемеге қарасты емес кітапхана. Мұнда кітаптарды тізбектемей, оқырмандарды қоршап, сирек кітаптардың «жоғалуын» болдырмаған. Гилфордтағы Корольдік грамматикалық мектепте де, Болтон мектебінде де тізбектелген кітапханалар бар. Херефорд соборында – сақталған ең ірі тізбектелген кітапхана орналасқан. Кітаптарды тізбектеу практикасы Еуропа бойынша кең таралғанмен, барлық кітапханаларда қолданылмады. Кітаптарды тізбектеу практикасы баспа өндірісінің өсуімен және кітаптардың арзандауымен бірте-бірте жойылды. Ол 1868 жылға дейін сақталды және 150 том қой терісіне оралған. Флоренциядағы XVI ғасырға жататын Лоренциан кітапханасы, Микеланджелоның Лоренцо де Медичи үшін жобалаған кітапханасы да қызықты мысал. Англияның Херефорд қаласындағы Херефорд соборында әлі де тізбектелген кітаптары бар екі кітапхананың бірі орналасқан. Бұл кітапханадағы кітаптардың көп бөлігі 12 ғасырға дейін жатады, сондықтан олар баспа машинасы ойда келгенге дейін қолмен жазылған. Орта ғасырларда кітаптар қымбатқа түскен және тек еңбекке қабілетті адамдардың ғана қолы жеткізген, бірақ олар өте бағалы болған. Кітаптар ұрылар мен кедей студенттердің басты нысанасы болды. Сондықтан кітаптарды ақпаратты сақтау үшін тізбекпен бекітіп қойған. Бұл кітап сегізінші ғасырда жазылған және осы үлкен кітапханадағы 229 тізбектелген кітаптың бірі.
A chained library is a library where the books are attached to their bookcase by a chain, which is sufficiently long enough to allow the books to be taken from their shelves and read, but not removed from the library itself. The practice was usual for reference libraries (that is, the vast majority of libraries) from the Middle Ages to around the 18th century. This would prevent theft of the library's materials. Since the chaining process was also expensive, it was not used on all books, only the more valuable books such as reference works or large books in a collection were chained. Librarians in the Middle Ages often invoked curses as well to keep books from being stolen. Once such curse written into the books was,
Steal not this book my honest friend
For fear the gallows should be your end,
And when you die the Lord will say
And where's the book you stole away? It is standard for chained libraries to have the chain fitted to the corner or cover of a book. This is because if the chain were to be placed on the spine the book would suffer greater wear from the stress of moving it on and off the shelf. Because of the location of the chain attached to the book (via a ringlet) the books are housed with their spine facing away from the reader, with only the pages' fore edges visible. This is so that each book can be removed and opened without needing to be turned around, hence avoiding tangling its chain. To remove the book from the chain, the librarian would use a key. The earliest example in England of a library to be endowed for use outside an institution such as a school or college was the Francis Trigge Chained Library in Grantham, Lincolnshire, established in 1598. The library still exists and can justifiably claim to be the forerunner of later public library systems. Marsh's Library in Dublin, built 1701, is another non institutional library which is still housed in its original building. Here it was not the books that were chained, but rather the readers were locked into cages to prevent rare volumes from 'wandering'. There is also an example of a chained library in the Royal Grammar School, Guildford, as well as at Bolton School. Hereford Cathedral has the largest surviving chained library. While chaining books was a popular practice throughout Europe, it was not used in all libraries. The practice of chaining library books became less popular as printing increased and books became less expensive. It dates from 1868 and has 150 titles wrapped in lambs skin. Another interesting example of a chained library is Florence's sixteenth century Laurentian Library, designed by Michelangelo for Lorenzo de' Medici. Hereford Cathedral, in Hereford, England, has one of two chained libraries that still have chained books on its shelves. The books in this library date mostly from the 12th century and are therefore handwritten as they predate the printing press. In the Middle Ages, books were expensive and for the privileged, but they were highly valued. Books were the prime target for thieves and impoverished students to steal and sell. As a result, books were chained to shelves to preserve information. Written in the eighth century, it is one of 229 chained books located in this great library.
Танымал мәдениетте
Терри Пратчеттің Диск әлемі комик фантастикалық романдары сериясында сиқырлы Көрінбейтін университет кітапханасында да бірнеше тізбектелген кітаптар бар. Бірақ, осы жағдайда тізбектердің мақсаты – қатыгез сиқырлы кітаптардың қашып кетуіне немесе келушілерге шабуыл жасауына бөгет қою. Дэвид Уильямс "Адвенттегі қаңғыру" атты детектив жазды, онда тізбекпен байланған кітапхана бейнеленген. "Гарри Поттер және философ тасы" фильмінде кітапхананың шектеулі бөлімінде тізбектелген кітаптар кездеседі. "Game of Thrones" сериалының алтыншы маусымының финалында Сэмвелл Тарлиге көптеген кітаптары тізбектелген Цитадель кітапханасына кіруге рұқсат беріледі. "Доктор Стрэндж" фильмінде Камар Тадж кітапханасы сансыз көне кітаптарға толы, алайда кейбір кітаптарға тыйым салынған және тізбекпен байланыстырылып, кітапханашы Вонг қадағалайды. Чарли Ловетт "Гральдің жоғалған кітабы" атты көркем әдебиет жазды, онда тізбектелген кітапхана суреттелген.