Эстерхазының қалжыңдау үшін сотталуы

Осы тұтқындаудың дәл күні тергеуші судья Бертулус өзіне бағытталған қауіп-қорқытулар мен жалбауларға көңіл бөлмей, өз бастамасымен (ресми хатта жазылғандай) майор Эстерхази мен оның сүйіктісі Маргарита Пейсті жалған жасады деген айыппен және жалғанды пайдаланумен түрмеге жіберді. Ол "Сперанца" телеграммасын Мадам Пейстің жасағанына және "Бланш" телеграммасын жіберуде олардың толыққанды кінәсіз еместігіне көз жеткізді. Бертулус Эстерхази мен оның сүйіктісін Апелляциялық сотқа жіберуге шешім қабылдағанда, айыптаулар палатасы араласып, оларға жеткіліксіз дәлелдердің арқасында таза шығуға мүмкіндік берді (12 тамыз), сондай-ақ Дю Патидің кінәлі екендігінің толыққанды дәлелденбегенін мәлімдеді. Эстерхази тазаланғаннан кейін босатылды, бірақ бұл қиын жағдайдан зардапсыз шыққан жоқ. 7 шілдеде сөйлеген сөзінде Годфруа Кавиньяк бұл офицерге "оған лайықты тәртіптік жаза берілетінін" және оның ісі тәртіптік кеңеске жіберілетінін жариялаған еді. Генерал де Сен-Жермен төрағалық еткен кеңесте Эстерхази өзінен кек алу ниетімен өте зиянды ақпаратты, өзіне де, оның қолдаушыларына да қатысты жариялады. Ол Бас штабпен құпия келісім жасағанын және Республика Президентіне қорқыту хаттары жібергенін айтты. Дегенмен, кеңес оны тәртіптік немесе ар-намысқа қатысты қылмыс жасады деп танудан бас тартты; олар тек "жалаң жүріс-тұрыс" айыбын (бір дауыспен көпшілік қабылдады) мойындады. Париждің әскери губернаторы генерал Зурлинденнің кешірім сұраған хатына қарамастан, Эстерхазидің аты әскери министр (31 тамыз) әскер тізімінен шығарылды.

Генридің жалған нұсқасы

Бірақ дәл сол кезде өте маңызды оқиға болды, ол жағдайды түбегейлі өзгертті. Кавинья, өзінің сенімділігіне қарамастан, оның іс қағаздарындағы кейбір құжаттардың нақтылығына қатысты тараптардан келген күмәндар оны алаңдатты. Өзін тыныштандыру үшін ол құпия іс қағаздарын толық қарап шығуды және қайта жіктеуді бұйырды. Осы операция барысында Луи Куинье [fr], жасанды жарықта жұмыс істеп, «Генри құжатында» үлкен ерекшелік байқады: квадраттармен сызылған қағаздағы сызықтардың түсі біркелкі болмады. Генри лейтенант-полковнигінің өзі ұсынған құжатты салыстыру үшін қарағанда, сызылған квадраттарды салыстыра отырып, құжаттың жоғарғы және төменгі бөлімдерінің сәйкес келмейтінін, жазбаның екі қағаздан жасалғанын анықтады – біреуі 1894 жылға, екіншісі 1896 жылға қатысты. Өзінің ашқан нәрсесінен қатты қорқып, Куинье кабинет бастығына (генерал Рожеге) және министр Кавиньяққа хабарлады. Бұл екеуінің сенімі, осы уақытқа дейін Эстерхази «Версингеторикс құжаты» деп атаған құжаттың абсурдтылығы мен мүмкін еместігімен шайқалмаған, қағаз бетіндегі квадраттардың сәйкес келмеуіне жеңілді. Кавиньяқ белгісіз себептермен бұл мәселені екі апта бойы құпия ұстады. Содан кейін Генри Паризден өтіп бара жатқанда, оны Әскери министрлікке шақырып, генералдар де Бойсдеффр, Гонс және Рожедің куәлігінде жауап беруге мәжбүр етті. Генри құжаттың нақты екеніне ант беріп, кейін «ауызша мәліметтерден» кейбір бөліктерін толықтырғанын айтып, шатастыратын түсіндірмелер берді. Ақырында, оған қарсы дәлелдерге көндігіп, құжатты өзі жасағанын мойындады. 1896 жылы осы жалғанды сұрақсыз қабылдаған генералдар де Бойсдеффр мен Гонс енді мұңайып үнсіз қалды. Оны осы қылмысқа итермелеген басшылар тастап кеткен соң, Генри толыққанды мойынсұнды.

Генридің өзін-өзі өлтіруі

Министрдің бұйрығымен Генрих дереу тұтқындалып, Монт-Валериан түрмесіне қамалды. Келесі күні ол өзінің қолында қалған қырғышпен мойнын кесіп, өзінің және істің көп бөлігінің құпиясын қабірге алып кетті (1898 жылдың 31 тамызы). Сол күні Эстерхазы Парижден жоғалып кетті; ол Брюссельде, содан кейін Лондонда бас сауғалағанын білді. Полковник Генридің мойындауы генерал Бойсдеффренің жағдайын қиын етірді, себебі ол әскери министрге құжаттың рас екенін жариялап, мәлімдеген еді. Ол дереу штаб басшысы лауазымынан кету туралы өтініш берді және Кавиньяқтың тілегіне қарамастан, оның қабылдануын талап етті. Бұл екі жақты "көрініс" бірден жарияланып, бастапқыда үлкен сенсация тудырды. Дрейфус ісін қайта қарауға қарсылар әлсіреп қалды; Gazette de France газетінің авторы Шарль Мауррас ұсынған "отандық жалғандық" теориясын қолдауға жеткілікті күш жинағанға дейін бірнеше күн кетті. Оның пікірінше, Генрих бұл құжатты халыққа түсіндіру үшін жасаған, себебі "шынайы дәлелдерді" қауіпсіздік үшін ашқан жоқ. Бұл абсурдты теорияны (егер құжат тек "ішкі қолдануға" арналған болса, онда осылай болды) ұлтшылдар көптеп қабылдады. Бірақ қоғамдық пікір айтарлықтай өзгерді, немесе кем дегенде, дүрбелеңге түсті. Осыдан бастап Дрейфус ісін қайта қарау қажетті болып көрінді; министрлер кеңесі бұл мәселені зерттеді. Полковник Генри 1896 жылы Дрейфустың кінәлі екенін дәлелдеу үшін жасалма құжат жасауға мәжбүр болған болса, іс материалдарының барлық элементтері күдікті екені анық болды. Кавиньяк бұл қорытындыға келуден бас тартты – Генридің жалғандығын жасыруға тым адал болғандықтан, 7 шілдедегі сөзін қайтаруға дайын емес еді. Ол Дрейфустың кінәлі екеніне бұрынғыдан да сенімді екенін мәлімдеді және отставкаға кетті, бұл Бриссонның қайта қарауға (4 қыркүйекте) қатаң шешім қабылдауына себеп болды.

Зурлинден Кавиньяктың орнын алады

Париж губернаторы генерал Зурлинден республика президентінің жеке өтінішімен бос тұрған соғыс министрі лауазымын қабылдады. Ол адал сарбаз болғанмен, көзқарасы тар еді; баспасөздегі ұятты сөздер оны жаралады. "Жаңа фактілер" анықталған кезде тек мөр сақтаушы ғана қайта қарауды талап ете алатын еді. Мадам Дрейфус 3 қыркүйекте-ақ осы бастаманы қолға алу туралы өтініш білдірген. Ол екі "жаңа фактіні" атады: сарапшылардың бордероны тексеру нәтижесі, оған хабарланғандай, 1894 жылғыдан өзгеше болған. Генридің қылмысын мойындауы, нәтижесінде оның күйеуіне қарсы маңызды дәлелдерінің күшін жойды. Осы талаптың нәтижесінде мөр сақтаушы Сарриен соғыс министрінен Дрейфус ісінің материалдарын беруді талап етті. Көпшіліктің таңғалысына қарай, Зурлинден оны оған қайта қарауға қарсы ұзақ пікірмен бірге жіберді.

Министрлік өзгерістері

Ұзақ талқылаудан кейін министрлік мәселені сот комиссиясына беруді шешті, олар мұндай жағдайда кеңесуге міндетті болған. Содан кейін Зурлинден отставкаға кетті, ал одан кейін мемлекеттік жұмыстар министрі Тиллайе зейнеткерлікке шықты (17 қыркүйек). Зурлинден Париж губернаторы лауазымына қайта тағайындалды; генерал Шарль Шанойн соғыс кеңсесінде оның орнын иеленді, сонымен қатар антиревизионистік баспасөз тарапынан келген қарапайым сөздерге де тап болды. Қызмет еткен қысқа мерзімінде Зурлинден, сынилықтан гөрі адалдыққа көбірек бойұсынған бейтараптықпен, оқиғаның екі маңызды тұлғасын кінәлады. Эстерхазидің тәртіптік кеңес алдындағы мәлімдемелерінен және содан кейін ашылған тергеуден полковник Дю Пати де Клемнің Эстерхазидің іс-қимылдарына дейін де, оның барысында да қолдау көрсеткені анықталды. Дю Пати өзінің іс-әрекетінің барлық жауапкершілігін өз мойнына алды және басшыларына ешқандай сілтеме жасамай әрекет еткенін мәлімдеді; бұл батырлық болды, бірақ тек жартылай шындық. Қайта да қайта Эстерхазиге көрсетілген көмек "әскери тұрғыдан айыпталарлық" деп танылды: Дю Пати зейнеткерлікке жіберілді және жаза ретінде жартылай жалақыға отырды (12 қыркүйек). Дю Патиден кейін Пиккар келді. Зурлинден оның іс-қағаздарымен танысып, министрлер кеңесіне Пиккарды "petit bleu" деп аталатын хатты жалған жасады деп айыптап, әскери сотқа беруді ұсынды. Мұндай айыптаудың жалғыз негізі құжаттағы өшіру белгілерінде болды, олар 1896 жылы түсірілген фотосуреттерде болмаған. Кеңес бұл іске араласуға құлшынбады, бірақ Париж губернаторы ретінде Зурлинден өзінің ізбасары генерал Шанойнга тергеу ордерін ұсынды, ол оған көп көңіл бөлмей қол қойды. Бұл асығушылықтың себебі мөр сақтаушы Пиккардан қайта қараудың қажеттігі туралы "естелік" сұраған еді; сондықтан әскери партия оның куәлігін жалған деп айыптау арқылы сенімін жоюға құштар болды. 21 қыркүйекте Пиккар мен Леблуаның ісі "tribunal correctionnel" алдына келгенде прокурор істі кейінге қалдыруды талап етті, біріншіден, Дрейфустың қайта қарауы, бұл Пиккарға қарсы айыптаманы өзгерте алады; екіншіден, оған қарсы жаңа және ауыр айыптаулар қойылды. Содан кейін Пиккар орнынан тұрып, судьяларына және жұртшылыққа ескерту жасады: "Бүгін түнде, мүмкін, Cherche Midi-ге барам, және бұл менің жұрт алдында сөйлеуге мүмкіндігім болатын соңғы рет болуы мүмкін. Мен бүкіл әлемге егер менің қамауымда Лемерсье Пикардың арқаны немесе Генридің қырғышы табылса, мен өлтірілгенімді білдіргім келеді. Мен сияқты адам бір сәтте де өз-өзіне қол жұмсау туралы ойламайды". (Лемерсье Пикар Генридің агенттерінің бірі болды, оның нағыз аты Лиман, және ол, мүмкін, 1896 жылғы жалғандыққа қатысы бар еді, содан кейін құпия жағдайда қонақүйдің терезесінен асылып өлді.) Келесі күні Пиккар Ла Санте азаматтық түрмесінен алынып, Черче Мидидегі тізілімге тіркелді, онда ол қатаң жалғыздыққа отырғызылды. Бірнеше күннен кейін қайта қарау туралы алдын ала шешім шығаруды тапсырған комиссияның дауысы жарияланды: пікірлер тең бөлінді. Бұл бөлініс заң бойынша бас тартуды білдірді, бірақ соғыс министрі комиссияның пікірін қабылдауға міндетті емес еді. Алайда ол министрлер кеңесінің дауысына сүйенгісі келді. Төрт сағаттық кеңестен кейін Бриссонның ұсынысымен, Буржуаның қолдауымен, мөр сақтаушы істі Кассациялық сотқа беруі керек деп шешілді. Осылайша қайта қарау ісі ресми түрде басталды (27 қыркүйек).

Бриссонның министрліктен кетуі

Енді, Генри Бриссонның батыл шешімі арқасында, 1894 жылғы әділетсіздіктің табанды қорғаушылары қолдаусыз қалды, олардың жалғыз үміті армияның, халықтың немесе Депутаттар палатасының революциялық әрекетінде болды. Олар осы үш құралдың әрқайсысын қалай пайдаланғанын көреміз. Бір жағынан, оларға кейбір түзетушілердің ойсыз зорлық-зомбылығы көмектесті, олар кейбір басшылардың жасаған жамандықтары үшін бүкіл армияны кінәлады. Олардың ең радикалдысы Урбайн Гойер болды, ол "Армия Ұлтқа қарсы" атты мақалалар жинағы үшін қудаланды (Дюпуи министрлігі кезінде) және Сенадағы қазылар алқасы оны ақтап шықты. Екінші жағынан, антиревизионистер республика президентінің ерекше бейәрекеттілігімен жігерленді. Депутаттар палатасының қайта ашылуына бір күн бұрын, кенеттен және күдікті ереуілдер, дауысты қоғамдық жиналыстар, көшедегі қақтығыстар, әскери құйрықтар туралы хабарлардың бәрі халықтың ызасын қоздырды. Депутаттар палатасы қайта ашылған күні (25 қазан) Бриссонның министрлігі үкіметтің армияға шабуыл жасауға рұқсат бергені туралы ұсыныс бойынша жеңіліске ұшырады және дереу отставкаға шықты.

Кассациялық соттың алдындағы іс

3 қарашада үкімет «республикалық одақтың» кабинетімен ауыстырылды, оған Шарль Дюпуй төрағалық етті, Фрейсине соғыс министрлігінде, ал Лебрет мөр сақтаушысы болды. Кассациялық соттың қылмыстық палатасы қайта қарау туралы өтінішті қарастырып, 27 және 28 қазанда талаптың қабылдануына қатысты шешім қабылдау үшін ашық отырыс өткізді. Мемлекеттік прокурор Ману және кеңесші Бард, соңғысы өте ерекше баяндамасында, екеуі де қайта қарауды қолдады. Олар Дрейфус ханымның ұсынған екі себебін қабылдады: полковник Генридің жасаған жалғандығын мойындауы және 1897 жылғы қолтаңба сарапшыларының есебі, онда бұрын айтылғандай, 1894 жылы шекара Дрейфустың қолымен жазылмаған, ал «Эстерхазидің көшірмесі» екені көрсетілген. Ескі республикалық мемлекеттік прокурор 1894 жылғы үкімді дереу жоюға және Дрейфустың жазасын тоқтатуға жақтады; Зурлинденнің хатындағы әскерилердің қарсылығын ескере отырып, кеңесші Бард қылмыстық палатаның талапты «ресми түрде қабылдап», халықтың санасын тыныштандыратын қосымша тергеуді бастауын ұсынды. Бұл соңғы тәсіл қылмыстық палатаға (29 қазан) ұсынылды; сондай-ақ (3 қарашада) арнайы комиссия тағайындаудың орнына, соттың өзі осы қосымша тергеуді жүргізуі керек деп шешілді. Олар бірден бастап, ең құпия түрде көптеген куәгерлерді тыңдады, соның ішінде өзінің туысы Кристиан Эстерхазиді алдағаны үшін айыпталып, Парижге қауіпсіз келу құжатын алған Эстерхазиді де тыңдады. 15 қарашада қылмыстық палата Дрейфусқа қайта қарау ісінің басталғаны туралы хабарлау және қорғанысын ұсыну үшін Францияға оралу қажеттігі туралы шешім қабылдады. Бұл бақытсыз адам үшін оның ісін қорғау науқаны туралы естіген алғашқы жаңалық болды. Кассациялық сотта, Эстерхази мен Золаға қарсы істерде болғандай, қайта қараудың басты куәсі полковник Пиккар болуы керек еді. Оның куәлігінің маңыздылығын азайту және қайта қарауға қарсы әрекет ретінде әскери тарап полковниктің сотталуын алдын ала күшпен іске асыруды қалады. Оның ісі бойынша тергеу капитан Таверньеге тапсырылды және ол тез аяқталды. 24 қарашада Париж губернаторы генерал Зурлинден оны әскери сотта сотталуын талап ететін бұйрыққа қол қойды; оған «petit bleu» жасалмасын жасады, басқа да жалған құжаттарды қолданды және ұлттық қорғанысқа қатысты құпия ақпаратты берді деген айып тағылды. «Интеллектуалдардың» көптеген өтініштерінде осы асығыс шараларға наразылық білдіріліп, Пиккардың үкімін Кассациялық соттың тергеу нәтижесі оның осы істе атқарған рөлін анықтағанға дейін кейінге қалдыру талап етілді. Депутаттар палатасында Бос, Миллеран және Поанкаре депутаттары да осындай пікір білдірді, соңғысы 1894 жылғы министрлердің бірі болды және ол осы мүмкіндікті пайдаланып «өзінің жанын жеңілдетуге» тырысты. Фрейсине мен Дюпуй әскери сотты кейінге қалдырудан бас тартты, бірақ Кассациялық сотқа Пиккардың іс материалдарын талап етуге рұқсат беру арқылы оған кедергі келтіруге дайын болды. Соңында, Уолдек Руссо Жоғарғы Сотқа Пиккардың ісін тоқтатуға мүмкіндік беретін заң қабылдауға тырысқаннан кейін, «тюриал коррекцион» мен әскери соттың алдында сотталуды күтіп тұрған полковник іс бойынша шешім қабылдау үшін Кассациялық сотқа жүгінуге мәжбүр болды. Сот екі іс материалды өзіне беруді бұйырды, осылайша әскери соттың отырысын белгісіз мерзімге кейінге шегерді. (Тергеу аяқталғаннан кейін, 1899 жылғы 3 наурызда сот Пиккарға қарсы негізгі айыптаулар тек азаматтық соттың қарауына жататынын шешті және ол Cherche Midi әскери түрмесінен La Santé азаматтық түрмесіне ауыстырылды.) Куәгерлерді тыңдауды аяқтағаннан кейін, қылмыстық палата әскери билік тарапынан жасырылған құпия іс материалдарын беруді талап етті. Бұл талапқа қатысты қарсылық күшті болды, тіпті бұл мәселе Депутаттар палатасында (19 желтоқсанда) талқыланды. Алайда, шешім қабылдамас бұрын үкімет құпия ақпараттың жарияланбауына кепілдік беруді талап етті; Кассациялық сот қабылдаған шара (27 желтоқсан) соғыс кеңсесінің қызметкерінің күнделікті сотқа іс материалдарын алып барып, кешке соғыс кеңсесіне қайтаруынан тұрды.

Сотқа шабуылдар

Қылмыстық сот тергеуді жүргізіп жатқанда, оның барлық қимылдары құпияға оранып, шешімнің қайта қаралуына бағытталатындығы туралы әңгімелер тарады. Осы қасіреттің кез келген бағамен алдын алу үшін, қайта қарауға қарсылар газеттерде қарқынды науқан ұйымдастырып, Қылмыстық палата судьяларын қаралап, олардың Дрейфус ісіне өздерін сатуға мәжбүр болғандарын көрсетті. 1899 жылғы қаңтарда Франсуа Коппе мен Жюль Леметр академиктерінің қолдауымен құрылған «Француз Отан Лигасы» бұл науқанды белсенді түрде қолдап, осы «қанағаттандырылмаған» судьяларды істен босатуды талап етті. Соттың Азаматтық палатасының төрағасы Кесней де Борепар өзінің жоғары мәртебесін осы жалақорлықтарға пайдалануға дайын болды; ол судьялық қызметінен кету туралы өтініш берді (1899 жылғы 8 қаңтарда) және L'Echo de Paris газетінде әріптестеріне қарсы бірқатар мақалалар жариялады. Оның ең ауыр айыптауы – президент Лоу ұзақ және шаршатушы отырыстың соңында Пиккарға ыстық арақ жібергендігі болды. 30 қаңтарда үкімет істің Кассациялық соттың барлық бөлімдерімен бірлесіп қаралуын талап ететін заң жобасын ұсынғанда халықтың таңғалысы күшейді. Дюпю заң жобасын бейбітшілік шарасы ретінде бағалады; шешімнің – және неліктен қайта қараушылар Кассациялық соттың барлығы Қылмыстық палатадан бас тартады деп қорқыды? – осындай күшке ие болуы керек, оны тек «ақымақтар мен көтерілісшілер» ғана даулай алады. Бұл аргументтер, ең бастысы министрлік дағдарысын тудыру қаупі, республикашылардың бір бөлігінің қарсылығын жеңді. «Дезайсцимент туралы заң» Депутаттар палатасы (10 ақпан) және кейін Сенат (28 ақпан) тарапынан қабылданды.

Феликс Фоурдің өлімі

Осы екі дауыс беру аралығында маңызды оқиға болды – президент Феликс Фоурдің (16 ақпан) күрт қайтыс болуы. Дер кезінде жиналған конгресс Дрейфус ісіне түрлі дәрежеде қатысқан кандидаттарды (Мелин, Бриссон, Дюпуй) қараудан шығарды және өз таңдауын Сенат президенті Эмиль Лубеге тоқтатып, ол осы уақытқа дейін және бұдан былай да бейтараптығын сақтап тұрды. Бірақ ол Сенат пен Палатадағы ревизионистердің таңдауы болғандықтан, оның тағайындалуы ұлтшылдардың, антисемиттердің және реакционерлердің ашуын қоздырды. Әр жақтан заговоршылар жалпы тәртіпсіздікті пайдаланып, шешуші қадам жасауға тырысты. Орлеанист мұрагері шекараға жақындады. Феликс Фоурдің жерлеу рәсімінде (23 ақпан) Патриоттар лигасының жетекшілері Деруледе мен Марсель Хаберт генерал Роже бригадасын Елисей сарайына баруға көндіруге әрекеттенді. Екі агитатор тұтқындалып, Сенадағы сот алдына "баспасөз қылмысы" бойынша әкелінді және ақталды (31 мамыр). Қылмыстық палата 9 ақпанда тергеуді аяқтады; «дезайсцимент заңы» бойынша дауыс беруден кейін барлық іс дереу Кассациялық сотқа жіберілді. Кассациялық сот алынған нәтижелерді сұрақсыз қабылдады, бірнеше жаңа куәгерлерді тыңдады және оған әскери және дипломатиялық құпия іс қағаздары ұсынылды. Ол оларды зерттеп жатқанда, Le Figaro газеті 31 наурыздан бастап тергеу материалдарының толық баяндамаларын алып, жариялады, олар кеңесшілердің жеке пайдалануы үшін басылған еді. Бұл жарияланымның әсері зор болды. Алғаш рет жалпы жұртшылықтың назарына істің барлық жайттары түсті және олар өз пікірлерін дербес қалыптастыра алды. Тергеудің нәтижесі – құпия іс қағаздарынан шығарылған Дрейфустың кінәлі екендігі туралы барлық «дәлелдердің» жоғалуы болды: бірде-бір дәлел бейтарап сараптамадан өте алмады, ал тергеу барысында көптеген құжаттар жалған немесе өзгертілген болып танылды. Бас штаб өкілдері генерал Роже, майор Куиньет және Кавиньяк енді бодероға қайта оралып, онда тізілген ақпаратты тек Дрейфус сатқан болуы мүмкін екенін көрсетуге тырысты. Бірақ бодероны Дрейфусқа жатқызу, Қылмыстық палата тағайындаған жаңа сарапшылардың (Пол Мейер, Жири, Молинье) пікірімен келіспеді, олар оны бірауыздан Эстерхазиге жатқызды. Сарапшылардың бірі, 1894 жылы Дрейфусқа қарсы шешім шығарған Шаревай, Эстерхазидің қолжазбасымен танысқаннан кейін бұрынғы пікірінен бас тарды. Соңында, қараша айында жасалған іздестіруде сот Эстерхазиге тиесілі екі хатты тапты, олар бодеромен бірдей «пелюр» қағазына (шет елдік хат қағазы) жазылған еді; Дрейфустың үйінде осы қағаздың үлгілерін табуға әрекеттер сәтсіз аяқталды, ал 1897 жылы Эстерхази оны ешқашан қолданбағанын мойындады.

Паницзарди телеграммасы

Сот алдындағы ең маңызды оқиға – 1894 жылғы 2 қарашадағы Паницзарди телеграммасының ұсынылуы болды. Дрейфусты толық ақтаған нағыз телеграмманың орнына, Кассациялық сотқа ұсынылған құпия әскери іс құжатында 1898 жылы полковник Генри «жадынан» құрастырған жалған нұсқа ғана болды. Өзінің жауабында майор Куинье осы жалған нұсқаны әділдеуге тырысып, Сыртқы істер министрлігін ниетсіздікке айыптады. Осы мәселе бойынша екі министрлік арасында қызу хат алмасу өтті. Дегенмен, Сыртқы істер министрлігінің өкілі Палеолог қарсыласын жеңуге қиындық таппады, ал 27 сәуірде Куинье мен генерал Шаноэн Соғыс министрлігі атынан ресми түсіндірменің дұрыстығын мойындаған мәлімдемеге қол қойды. Бұл оқиға парламентте де резонанс туды. 5 мамырда Де Фрейсине Соғыс министрлігінен кенеттен отставкаға кетті. Оның орнына бұрынғы Қоғамдық жұмыстар министрі Кранц тағайындалды. Істі қарауға бейтараптығы күмәнді көптеген кеңесшілер тағайындалғанмен, біріккен соттың тергеуі Қылмыстық палатаның тергеу нәтижелерін нақты растады. Азаматтық палатаның төрағасы Алексис Балот Бопреге [fr] есеп дайындау тапсырылды, ол 29 мамырда ашық сот отырысында оқыды. Көңілі толқыған күйде ол бодероның Эстерхазидің жұмысы екенін мәлімдеді: бұл фактінің дәлелденуі, тіпті ол Эстерхазидің ақталуын күшін жоймайтын болса да, Дрейфустың кінәсіздігін көрсетуге жеткілікті болды; Балот Бопреге сәйкес, бұл заң бойынша қайта қарау үшін қажетті «жаңа факт» еді. Бас прокурор Мано сотқа сөйлеген сөзінде Генридің жасаған жалғандығы туралы екінші «жаңа факт» ұсынды. Дрейфус отбасының атынан сөйлеген Морнардың шеберлік сөзінен кейін Кассациялық сот кеңесу үшін шықты. 3 маусымдағы шешімінде олар «fin de non recevoir» (істі қараудан бас тарту) құпия іс құжатынан немесе Дрейфустың дәлелденбеген және сенімсіз деп танылған мойындауларынан туындаған жағдайды жоққа шығарды. Олар екі «жаңа факт» сақтады: бірі, барлығы мойындаған, бодероның жаңадан тағайындалуы; екіншісі, судьяларға Дрейфусқа қатысты құпия түрде ұсынылған «canaille de D» құжаты, енді бәрі де тұтқынға қатысы жоқ деп санайды. Осыған байланысты Кассациялық сот 1894 жылғы үкімді жоққа шығарды және Дрейфусты Рендегі әскери сотта қайтадан соттауға бұйырды. Осы тарихи шешім шығарған күні бұрын Эстерхази «Le Matin» газетінің тілшісіне «бодероның» авторы екенін мойындады, бірақ ол оны досы полковник Сандеррге (өз құпия адамы болғанын айтқан) сатқын Дрейфусқа қарсы айғақ жинау үшін «тапсырыс бойынша» жазғанын мәлімдеді.

Рендегі әскери сот

Кассациялық соттың Дрейфустың кінәсіздігіне қатысты қабылдаған болжамдары соншалықты күшті болды, оған сәйкес, жалпы пікір бойынша Рендегі әскери соттың үкімі тек қана ресми рәсім болып табылуы керек еді, ол Дрейфусқа оның құрбыларының оңалтуын сезінуге жоғары қанағат әкелуге тиіс болды. Бірақ соңғы екі жылда жиналған жалғандықтар, жеккөрушіліктер мен қорлаулардан кейін, екі тараптың баспасөздері жасаған әлсіздету жұмысынан соң, аса сезімтал армия енді өз абыройын Дрейфустың ұяттануына байланыстыруға жетті. Олар азаматтық сотқа күдікпен қарағандықтан, оның қарапайым жұмысына мойынсұнудан бас тартты. Рено Морлиер болжағандай, "дезайсцимент заңының" жалғыз салдары – осы уақытқа дейін тек Қылмыстық палатаға ғана бағытталған күдік пен айыптауды бүкіл Кассациялық сотқа аудару болды. Бұл жаңа құмарлықтың алғашқы құрбаны – Дупуи үкіметі болды. Бұл "қолдаушы үкімет" (өзгермелі үкімет), әділеттің жұмысын тоқтату үшін бар күшін салғаннан кейін, енді оны ешқандай шектеусіз қабылдауға және қажетті қорытынды жасауға дайын сияқты көрінді. Мартиникада тұрған "Сфакс" крейсеріне Дрейфусты Францияға қайтаруға бұйрық берілді. Дю Пати де Клем Генри жасаған жалған құжатқа қатысқандығы айыбымен тұтқындалды, бұл айыпты майор Куинье асығыс жасады, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты одан бас тартуға тиіс болды. Генерал Пеллио Эстерхазибен сөз байласып әрекет еткені үшін тергеу комиссиясына шақырылды; ал Эстерхазидің өзі "азат ету құжаты" ісі бойынша сотталды. Үкімет кабинеті Республикалық партияның барлық топтарының наразылығынан қорқып, "Дрейфусардтарға" жаңа ұсыныстар жасады. 5 маусымда депутаттар палатасы сот шешімінің жария ортаға таратылуына дауыс берді – бұл Кавиньяктың 7 шілдедегі сөзінен кейін ұқсас шаралар қабылданғандықтан қажетті қадам болды. Сонымен қатар, кабинет палатаға 1894 жылғы судьяларға берілген құпия хабарламаға байланысты генерал Мерсьенің ісін Сенат қарауына ұсынды. Бірақ Кавиньяқты қолдап, Бриссонды құлатқан палата Дюпуй шақырып отырған жазалау шарасын бастауға асықпады. Олар министрліктің өкілеттіктеріне қол сұғып отыр деген орынбасарды (Рибо) және Рендегі әскери сот өз шешімін шығарғанға дейін кез келген шешімді кейінге қалдыруды ұсынған орынбасарды (Пуркье де Бойсерин) тапты. Бұл соңғы ұсыныс көпшілікті біріктірді; ешкім түсінбеді, осылайша Мерсьенің өтемақысын Дрейфустың жаңадан айыпталуымен байланыстыру Рендегі сот процесінің мәнін заңдық пікірталас емес, капитан мен генерал арасындағы жекпе-жекке айналдырды.

Дюпуи қызметіне ұшырау

Дюпю кабинеті ақыры құлатылды (12 маусымда), ал сол жақтағы топтар әскери жариялау қаупіне тап болғандықтан, тек "Республикалық қорғаныс" министрлігін қолдауға шешім қабылдады. 22 маусымда Вальдек Руссо генерал маркиз де Галлифеттің соғыс министрі болған кабинетті құрастырды. "Сфакс" кемесі 1 шілдеде Куиберонға жақын Холигуен портына келді. Дауылды түні құпия түрде жағаға түсірілген ол дереу Ренн әскери түрмесіне жеткізілді. Бес жылдық физикалық және рухани азаптан кейін, ол тек өте күшті ерік-жігерінің арқасында ғана аман қалды, бақытсыз адам дене және психикалық тұрғыдан сарсылып, аяулы күйге түсті. Бес апта бойы оның отбасы таңдаған адвокаттар – Деманж мен Лабори, оның болмаған кезде болған маңызды оқиғалармен мүмкіндігінше таныстырды; сот барысындағы оның мінез-құлқы жағдайды түсінуде қиындықтарға тап болғанын көрсетті. Сот процесі 7 тамызда Ренн лицейінің бір бөлмесінде басталды. Әскери соттың құрамына президент полковник Жуастан басқа, тек артиллерия офицерлері кірді, ол инженерлер корпусынан шыққан еді. Прокурор – зейнеткер жандарм майор Каррьер, ол алпыс жасында заң оқуды бастаған. Заң талаптарына сәйкес, айыптама бұрынғы соттағыдай болды; сотқа қойылған жалғыз сұрақ – Дрейфус санамаланған құжаттарды тапсырды ма еді. Осылайша, осы мәселе бойынша куәлік бере алатын куәгерлер ғана тыңдалатын болады, және іс жүзінде Соғыс министрлігі осылай нұсқау берген, бірақ бұл нұсқауларды айыптау да, қорғау да сақтамады. Сондықтан Ренн соты Золаның сотында және Кассациялық сотта тыңдалған куәгерлердің аяқталмайтын тізбегінің қайталануы болды, олардың көпшілігі мәселеге тікелей қатысы жоқ пікірлер, болжамдар немесе әңгімелер келтірді. Генералдар, бұл жолы Мерсьенің жеке басшылығымен жұмыс істейтін біртұтас топ құрды, үнемі сөз сөйлеп, пікірсайысқа араласты; президент, өзінен жоғары тұрған офицерлерінен сескенген жай полковник, оларға Дрейфусқа көрсеткен қаталдығы мен өткірлігінен гөрі әлдеқайда көп құрмет көрсетті. Сот процесінің басынан соңына дейін ол Кассациялық соттың анықтаған фактілерін есепке алмады. Эстерхазидің мойындауы, шындығында, өтірікпен араластырылған, күшін жойды. Оның Жуост пен Каррьерге жолдаған көптеген хаттары жойылды. Сотталғандардың бірі оған "түпнұсқалық шекара" деп аталатын жазуға император Вильгельмнің өзі түсініктеме бергенін, ал Эстерхази оны көшіріп алғанын айтты. Дрейфустың өзінің тексеруі қызығушылық тудырмады; ол өзін жоққа шығарумен шектелді және әскери ұстанымды сақтады, оның асыра дұрыстығы көптеген адамдардың ықыласын тудырмады. Бірнеше жабық отырыстар әскери және дипломатиялық құпия деректерді зерттеуге арналды. Соғыс кеңсесінің өкілі генерал Шаноин (кейін түсіндіргеніндей, байқаусызда) Паницзарди телеграммасының жалған нұсқасын, сонымен бірге Дю Патидің түсініктемесін қайтадан енгізді. Генерал Мерсьенің куәлігі (12 тамыз), көптеген салтанатты шаралармен жарияланды, шеберлікпен айтылды, бірақ Австрияның әскери атташесі Шнайдердің Мерсье құпия жолмен алған нотасы болмаса, жаңа ештеңе бермеді. Бұл жазбада австриялық дипломат Дрейфустың кінәлі екеніне "сенетінін" мәлімдеді. Бұл жазба 1895 немесе 1896 жылы жазылған, бірақ көшірмеде "30 қараша 1897" деген жалған күн жазылған, бұл Эстерхазидің қолжазбасының табылуынан кейінгі күн, және Шнайдер өз пікірін мүлдем өзгерткен. 1894 жылы атқарған рөлін түсіндіруге шақырылған Мерсье бұл жолы ойланбастан құпия іс қағаздары туралы ақпарат бергенін мойындады, оны өзі мойындады және қажет болса, оны қайтадан жасауға дайын екенін мәлімдеді.

Лабори шұбыры

14 тамызда қашып құтылған белгісіз біреу Лабориге револьверден оқ атып, оны арқасынан ауыр жарақаттады. Бір аптадан астам уақыт бойы батыл адвокаттың сотқа қатысуына тыйым салынды. Барлық дәлелдерді, көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерді ұсыну тағы бір айға созылды, күніне екі отырыс өткізілді. Ең көрнекті куәгерлер – Казимир Периер, командир Фрейстеттер (1894 жылғы судьялардың бірі) болды, екеуі де Мерсье Шаравейге қарсы шықты. Шаравей, ауыр сырқатқа қарамастан, 1894 жылғы қателігін мойындау үшін адалдықпен алға шықты. Сондай-ақ, Бертильон бодероның «автожасалғандығы» туралы мәлімдемесін қайталап, жаңа қиындықтар тудырды. Соңғы сәтте полковник Жоуст жабық есік артында, өз құқығын пайдаланып, бұрынғы австриялық офицер болған серб азаматы Чернускиден куәлік алды. Көпшілік санасында ақыл-есі дұрыс емес деп есептелген ол, «Орталық Еуропа державасының» мемлекеттік қызметкері мен штаб офицерінің Дрейфустың тыңшы екеніне сендіргенін шатақтандырып айтты. Бұл оқиғаның құндылығы болмаса да, Лабори оны пайдаланып, Шварцкоппен мен Паницзардидің куәліктерін қабылдауды талап етті. Бірақ бұл талап қабылданбады. Германия үкіметі өз тарапынан Берлиндегі ресми газетке (8 қыркүйек) хабарлама жариялады, онда канцлер фон Бюловтың 1898 жылғы 24 қаңтарда Рейхстаг комиссиясы алдында жасаған мәлімдемесі ресми түрде қайталанды. Мәлімдемеде Германия үкіметінің Дрейфуспен ешқандай байланысы болмағаны айтылды. Майор Карриердің сотқа берген қорытындысында Дрейфустың кінәлі екендігі қайтадан дәлелденді. Ол сот процесінің басында Дрейфустың кінәсіздігін дәлелдеуге үміттенгенін, бірақ «бізге ақпарат пен жеке пікірлер беру үшін келген көптеген куәгерлер» бұл үмітін жойғанын мәлімдеді. Дрейфустың екі адвокатының ішінде тек Деманге ғана сотқа сөз сөйледі. Оның сөйлеуі ұзақ, дұрыс негізделген және әсерлі болды, бірақ ол оны тым сыпайылықпен және барлық офицерлерге, тіпті марқұм полковник Генриге де тым жұмсақ қарауымен әлсіретті. Карриердің жауабында судьялардан куәгерлерді екі топқа бөліп, олардың дәлелдемелерін салмақтап қарауды сұрады. Деманж соттан келтірілген «мүмкіндіктер мен болжамдарды» дәлел ретінде қарастыруға тыйым салды. Соңында Дрейфус мынадай қарапайым сөздерді айтты:

«Мен толыққанды сенімдімін, мен өз елім мен әскерім алдында өзімнің кінәсіз екенімді растаймын. Менің атымның және балаларымның атының абыройын сақтап қалу үшін бес жыл бойы ең қорқынышты азаптарға шыдадым. Сіздің адалдығыңыз бен әділдік сезіміңізге сене отырып, бүгін осы мақсатқа жететінімді сенімдімін».

Үкім

Бір сағаттан кейін Дрейфус өзінің және әділеттің барлық үмітін қиратқан үкімді естіді: әскери сот оны бес дауысқа екі қарсы айыпты деп таныды. Әңгімеге сәйкес, ақтауға берген екі дауыс полковник Жуастың (сот барысында өз пікірін сақтап келген) және Париж шіркеушісінің інісі, ынталы католик полковник де Бреонға тиесілі болды. Бірақ, күмәнділіктің қалдығын мойындағандай, сот «жағдайды жеңілдететін факторлар» бар деген шешім қабылдады – мемлекетке опасыздық жасау ісінде мұндай нәрсе естілмеген және түсініксіз. Сотталған адам он жылға қамауға үкім шиылды: судьялар оның жазасын жеңілдету үшін Соғыс министрлігіне ұсынғаны белгілі болды (9 қыркүйек 1899 ж.). Бұл үкімді естіген цивилизациялық әлем таңғалып, ашуланды. Францияда ешкім қанағаттанбады, генерал Мерсьенің өзінен басқа, ол осы шешім арқылы жазадан қорқудан құтылды. Бірнеше күн бойы министрлік қандай бағытты ұстау керектігін білмей дауласты. Соңында, Дрейфусты дереу кешіру туралы идея, тұтқынның денсаулығына алаңдаған достарының бастамасымен, үкіметтік даражайларда жеңіске жетті. Республика президентін кешіруге және Дрейфусты оны қабылдауға көндіру қиын болды, өйткені ол кешірім алу үшін өзінің үкіміне шағымдануын қайтаруға мәжбүр болды. Кейіннен адал емес саяси партиялар осы бас тартуды кінәсін мойындау деп түсіндірді. Ақырында, 19 қыркүйекте, Шейрер Кестнер қайтыс болған күні, президенттің жарлығы жарияланды, Дрейфусқа тағайындалған барлық жаза, соның ішінде әскери дәрежесінен төмендету де кешірілді. Жарлыққа Соғыс министрінің рақымшылық жасауға байланысты түрлі себептерді баяндаған есебі қоса берілді. Содан кейін генерал Галлифет әскерге оқиғаның аяқталғанын күн тәртібі арқылы хабарлады, тіпті кеңес президентіне де бұл туралы хабарламады. 20 қыркүйекте Дрейфус босатылды. Ол дереу республика президентіне өзінің кінәсіздігін растайтын хат жазды, сонымен қатар оның ар-намысы қалпына келтірілмейінше тыныштық таба алмайтынын мәлімдеді. Ол отбасымен Карпентрасқа, содан кейін Женеваға кетіп, ақырында Парижге оралып, жаппай наразылықтарға себеп болмады. Осылайша, әділет үшін ұзақ күрес парадоксалды аяқталды. Дрейфус босатылып, отбасына қайтарылды, әлемнің алдында кінәсіз болса да, әскерден шеттетіліп, заң жүзінде ар-намысы жойылды. 1900 жылғы сенаторлық сайлаудағы барлық белгілі «Дрейфусарлар» (Ранк, Зигфрид, Тевенет) сайланбады; тек 1902 жылғы заң шығарушы сайлауда ғана жағдай өзгерді және кейбір ревизия жақтастары (Прессенсе, Жорэс, Буисон) Депутаттар палатасына оралды.

Кешірім және рақымшылық

Ренннің үкімі Дрейфус ісімен байланысты бірнеше мәселені шешпеді: Пиккарға қарсы тыңшылыққа қарсы заңды бұзу туралы қудалау; Генридің әйелі Жозеф Рейнахқа қарсы қорлау туралы талап; Золаға қарсы қудалау (оның кінәсі соңғы емес еді); Генерал Мерсьенің ісі және т.б. Вальдек Руссоның үкіметі халықтың елдің ісін тоқтатқан және оны азаматтық соғысқа жеткізген «іске» шаршағанын есептеді, себебі егер Дрейфус ақталғанда, антиревизионистердің жетекшілері – Дероуледе, Марсель Абер, Жюль Герин – төңкеріс жасауға ниеттенгендері белгілі болды. Бұған жол бермеу үшін олар мемлекетке қарсы құлық жасағаны үшін (12 тамыз) тұтқындалып, жер аударылуға немесе түрмеге қамауға жіберілді. Үкімет Дрейфус ісіне байланысты барлық істерді, кісі өлтіру және мемлекетке қарсы қылмыстардан басқа, күшін жойған деп жариялайтын заң жобасын енгізді. Бұл журналист Корнели мақтаған «сүңгір саясаты» болды. Бұл заң жобасы Дрейфустың берілген жақтастарының күшті қарсылығына тап болды; олар мұнда әділеттіліктің аморальды түрде басылуын көрді және заң жобасын талқылауды ұзартуға қол жеткізді. Осы уақытқа дейін барлық осындай істер шешілмеген күйде қалды. Бірақ оқиғалар Вальдек Руссоны бейбіт шешімнің қажеттілігіне одан да көндірді. 1900 жылдың мамыр айында «істің» қайта жандануының болжамы Париждің қалалық сайлауында Ұлтшыл кандидаттардың жеңісіне көмектесті. Генерал Галлифеттің 1900 жылдың 30 мамырында «іс» бойынша туындаған мәселелерге байланысты отставкаға кетуі және палатаның «күн тәртібі» бойынша жазбаға қарсы бірауыздан дауыс беруі үкіметті заң жобасына дауыс беруге ынталандырды. Ұзақ талқылаудан кейін ол 1900 жылдың 24 желтоқсанында соңғы рет қабылданды. Талқылау барысында Вальдек Руссо 1894 жылғы генерал Мерсьенің әрекеттерін айыптады және тарихи әділеттілікке шақыру арқылы Дрейфустың қорғаушыларын жұбатты. Ревизияның үш ең белгілі жақтасының бірі Шейрер Кестнер қайтыс болды; Зола Францияға оралды, ол 1902 жылдың 29 қыркүйегінде апаттан қайтыс болды; рақымшылыққа ашуланған полковник Пиккар шағымын кері алып, тергеу комиссиясының (көп сынға ұшыраған) шешіміне қарсы шағымын қайтарып алды және наразылық ретінде әскерден кетті. Алайда ол 1906 жылдың 25 қазанынан 1909 жылдың 24 шілдесіне дейін соғыс министрі болып қызмет етті.