Кіріспе

Француздық жалғандық құрбаны (16-ғасыр)

16-ғасырдағы француз шаруасы Мартин Герр (maʁtɛ̃ ɡɛʁ) атақты жалғандық ісінің ортасында болды. Мартин Герр әйелі мен баласын, ауылын тастап кеткеніне бірнеше жыл өткен соң, өзін оның орнына қойған адам пайда болды. Ол Геррдің әйелі мен ұлымен үш жыл бірге өмір сүрді. Бұл жалған Мартин Геррдің кім екені күдік тудырды. Ол сотталып, Арно дю Тиль екені анықталды және жазаланды. Сот барысында нағыз Мартин Герр қайта келді. Осы оқиға бүгінге дейін зерттеліп, сахналық қойылымдарға алынуда. Оқиға көп рет жарияланып, Еуропаға таралды.

Әйелімен ажырасу алдындағы өмірі

Мартин Дагер 1524 жылы Баск өңіріндегі Хендай қаласында дүниеге келді. 1527 жылы оның отбасы Францияның оңтүстік-батысындағы Пиреней тауларындағы Артигат ауылына көшіп барды. Олар Guerre фамилиясын алды. Мартин шамамен он төрт жасында бай отбасының қызы Бертранде де Ролсқа үйленді. Некеде сегіз жыл бала болмады, содан соң ұл дүниеге келді. 1548 жылы Мартин әкесінен астық ұрлады деген айыппен күртен жоғалып кетті. Діни заң оның тастап кеткен әйеліне қайта үйленуге рұқсат бермеді.

Мартин Гуррдің қайта оралуы

1556 жылдың жазында Артигатқа Мартин Гюрре есімді адам келді. Оның сыртқы келбетінің ұқсастығы және Гюрренің өмірі туралы толық білімімен ол көптеген ауыл тұрғындарын сендірді. Мартин Гюрренің інісі мен төрт әпкесі, сондай-ақ оның әйелі Бертранде, күмәндері болғанмен, ол өзі айтқандай, Гюрре екеніне сенді. Мартин Гюрре ретінде оралған адам үш жыл Бертранде мен оның ұлымен бірге өмір сүрді; олардың екі баласы болды, соның бірі – қыз, аман қалды. Ол Гюрренің қайтыс болған әкесінің мұрасын талап етті. Мартин Гюрре ұзақ уақыт бойы жоқ болғанда Бертрандедің жесір анасына үйленген Гюрренің әкесінің інісі Пьерге мұраның бір бөлігін талап еткенде, Пьер күдікке түсті. Ол әйелімен бірге Бертрандені оралған адам – алдамшы екеніне көндіруге тырысты. Артигат арқылы өткен бір сарбаз бұл адамның алаяқ екенін айтып, нағыз Мартиннің Италиядағы соғыста аяғынан айырылғанын мәлімдеді. Пьер мен оның күйеу балалары оралған адамға таяқпен шабуыл жасады, бірақ Бертранде араласты. 1559 жылы ауыл тұрғындары оралған адамды өрт қою және нағыз Мартин Гюрре болып көрінумен айыптады. Бертранде оның жағында болғандықтан, ол 1560 жылы ақталды.

Риодағы сот

Осы уақыт аралығында Пьер Герр айналасында сұрастырып, алдамшының кім екенін анықтады деп ойлады: Арно дю Тиль, "Пансет" лақап атымен белгілі, Сахас аймағындағы Тиль ауылынан шыққан, жаман атқа ие адам. Пьер Бертранның атынан іс қозғап, оған қарсы жаңа шара қолданды (шағымдануға құқығы бар еді – тек зардап шеккен әйел ғана). Ол және оның әйелі, Бертранның анасы, Бертранды айыптауды қолдауға мәжбүр етті, ол соңында келісті. 1560 жылы іс Риода қарастырылды. Бертран куәлік берді, бастапқыда ол осы адамды өз күйеуі деп шын ниетпен сенгенін, бірақ кейін ол оның алдамшы екенін түсінгенін айтты. Бертран және айыпталушы екеуі де 1548 жылға дейінгі жеке өмірі туралы бірдей оқиғаны дербес баяндады. Одан кейін, өзін Мартин деп таныстырған адам оған: егер ол оның күйеуі емес екеніне ант берсе, өлім жазасына кесілуге дайын екенін айтты – Бертран үнсіз қалды. 150-ден астам куәгер тыңдалды, олардың көпшілігі Мартин Геррді (оның ішінде оның төрт қарындасын) таныды, ал басқалары Арно дю Тильдің кім екенін растады, ал кейбіреулері тарап тартты. Нәтижесінде, айыпталушы кінәлі деп танылып, бас кесу арқылы өлім жазасына кесілді.

Мартин Геррдің апелляциясы және қайта пайда болуы

Сотталған адам дереу Тулуза парламентіне шағымданды. Бертранді мен Пьерді жалған айыптау, ал Пьердің жағдайында жалған куәлік беруге итермелеу айыбымен ұстады. Қайтып келген адам өз ісін шешендікпен қорғады, ал Тулузадағы судьялар оның айтқан нұсқасына көбірек сенді: Бертранді ашкөз Пьер Герр жалған куәлік беруге басым жасады. Күдікпен қаралатын адам өзінің өткені туралы толыққанды сұраққа қабыл болды, оның жауаптары екі рет тексерілді және ешқандай қайшылық табылмады. Содан кейін, сот барысында Тулузаға ағаш аяғы бар бір адам келді де, өзін нағыз Мартин Гюрр деп мәлімдеді. Одан ерлі-зайыптылардың өткені туралы сұрағанда, ол кейбір есімдерін ұмытып, алдамшы болған адам сияқты жақсы жауап бере алмады. Бірақ екеуі де Гюрр отбасына көрсетілген кезде, мәселе шешілді: Пьер, Бертранде және Мартиннің төрт қарындасы жаңа келген адамның нағыз Мартин Гюрр екеніне келісті. Өзінің кінәсіз екенін айтқан алдамшы неке бұзу және алаяқтық жасағаны үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. 1560 жылдың 12 қыркүйегіндегі жазаны Мишель де Монтень де қадағалады. Кейін сотталған адам кінәсін мойындады. Ол Гюррдің өмірі туралы екі адам оны Гюррмен шатастырғаннан кейін білгенін, содан кейін екі құпияласпен бірге Гюррдің орнын басуға шешім қабылдағанын, олар оған бұл жолда көмектескенін айтты. Ол барлықтарынан, соның ішінде Бертранден де, оларды алдағаны үшін кешірім сұрады. Төрт күннен кейін ол Артигаттағы Мартин Гюррдің үйінің алдында дарға асылды.

Мартиннің өмір сүруі

Артигаттан ұзақ уақыт бойы кеткен кезде, нағыз Мартин Герр Испанияға көшіп, онда кардиналдың милициясында, сосын Педро де Мендоза әскерінде қызмет етті. Испания армиясының бір бөлігі ретінде ол Фландрияға жіберілді. 1557 жылы Сент-Квентинге жасалған испандық шабуылда ол жараланды, аяғы ампутациялауға тура келді. Дэвис 1988 жылғы маусымда "Американдық тарихи шолудың" сол санында Финлейдің пікірлеріне "Соқыр туралы" деген жауап жариялады.