Кіріспе

Шокци (Шокци, Шокцы; Сокачок) – Баранья, Бачка, Славония және Сирмия тарихи аймақтарының түпкілікті тұрғындары, Оңтүстік славян этносы. Бұл аймақтар бүгінде Хорватияның шығысын, Мажарстанның оңтүстік-батысын және Сербияның солтүстігін қамтиды. Олар негізінен хорваттардың бір тобы ретінде өзін анықтайды, сондықтан Хорватияда жеке этникалық топ ретінде қарастырылмайды. Хорватия Статистика бюросы шокцилерді жеке этникалық топ ретінде тіркемейді (2001). Сербияда 2011 жылғы халық санауы бойынша 607 адам өзін шокци этносының өкілі деп мәлімдеген. Славония мен Сирмиядан тыс жерлерде олар Сербияның Бачка аймағындағы Бачки Моноштор, Сонта, Сомбор, Бачки Брег және Мажарстандағы Герцегшантó елді мекендерінде тұрады.

Этноним

Шокац (еркек), Шокица және Шокица (әйел) терминдері Славония, Баранья, Бачка және Боснияда тұратын хорваттардың икави тілінде сөйлейтін бөлігін белгілеу үшін қолданылады. Ең көне құжаттар 1644–1698 жылдарға, 1702 жылға (Дяково епархиясының халқы), katolici, Šokci jali Slovinci, Šokci rehuć Slovinci katolici жатады. Хорватияда, әсіресе Ликада бұл термин Влахтарға (православ сербтеріне) қарсы қойылады, ал сербтер оны хорваттарға қатысты жеңілтектеу айту үшін пайдаланады. Ол оны шлювонов согынан (сүт шырыны) тудырған деп санайды. Петар Скок оны түрік-парсы тіліндегі шох ~ сух ("жаман, ұятсыз, таза емес") деген сөзден, "гин, кин" ("таза емес") жұрнағы қосылып алынған деп есептейді. 1973 жылы жарық көрген оның аяқталмаған этимологиялық сөздігінде редакторлар румын тіліндегі şoacăţ сөзін ең қолайлы деп таныды, оның бастапқы мағынасы – тышқан, ал екінші мағынасы – қалалық киім киген батыс еуропалықтарды (әсіресе немістерді) қысымға алу, содан туындаған şoacăfesc (неміс) сипаттауышы және įoacăţie абстракциясы. Немесе халық этимологиясы бойынша шака ("жұдырық") сөзінен, олардың православиеліктерден өзгеше үш саусақпен жасалатын крест белгісіне байланысты. Бараньядағы Шокцилер 18 ғасырда Осман империясының шегінуінен кейін Босниядағы Сребреница маңынан жаппай қоныс аударушылардың ұрпақтары деп есептеледі. Шокцилер Славония мен Сирмияның автохтонды халқы саналады, бұл оларды осы өңірлердің қазіргі халқының көпшілігінен, басқа елді мекендерден келген ұрпақтардан ерекшелендіреді. Өздерін қоныс аударушылар емес, жергілікті тұрғындар сезінуі халықтың маңызды ерекшелігі болып табылады. Тадижа Смичиклас кейіннен сол санақты қайта жариялап, "Словинци" және/немесе "Шокци" терминдерін қолданды және 400 тұрғыны бар екенін мәлімдеді. 1720 жылы Бачкадағы халық санағында 72% сербтер және 22% буневци мен шокцилер тіркелді. Пасаровиц шартынан кейін (1718) Габсбургтердің алғашқы санағы Банатта 20 000-ға жуық азаматты тіркеді, олардың көп бөлігі сербтер еді.

19 ғасыр

Ескі австро-венгерлік халық санақтарында Хорватия/Славонияда да, Сербия/Воеводинада да шокцтардың саны көп болды. 1840 жылғы мәліметтерге сәйкес, Хорватия, Славония және Сербия Воеводинасының халқы 1 605 730 адамды құрады, оның ішінде 777 880 (48%) хорваттар, 504 179 (32%) сербтер және 297 747 (19%) шокцтар еді. Шокцтар Пожега, Вировитица және Сырмия округтерінде, сондай-ақ Славония әскери шекарасында шоғырланған.

20 ғасыр

1910 жылғы санақ мәліметтері бойынша Австрия-Мажарстандағы венгр бөлігінде 88 209 буневци және шокци тұрған.

Қазіргі заманғы

Хорватия мен Венгрияда тұратын шокцтер, сондай-ақ Сербияда тұратын көптеген адамдар өздерін хорваттардың кіші тобы деп санайды. Сербияда 1991 және 2002 жылғы халық санағы бойынша шокцтер мен буньевцтер жеке «модальділік» немесе ұлттық-этникалық белгі ретінде тіркелді. Буньевцтерден айырмашылығы, осы аймақтағы басқа католик славян тобы шокцтер көбінесе өздерін жеке топ емес, хорваттар деп жариялайды, ал кейбіреулері санауда югославтар екенін айтқан. 1991 жылғы санақта, кейіннен Югославия Федеративтік Республикасы болған аймақта 1922 шокц және одан да көп хорваттар тіркелді. 2002 жылғы санақта «шокц» этносы ретінде тіркелгендердің саны аз, олар «Басқа» санатындағы тізімдерде көрсетілген, ал хорваттардың саны 70 000-нан асты. Сербияда «шокац» және «хорват» этностық таңдауын хорватиялық ғалымдар ерекше және зиянды деп сипаттайды, себебі ол шокцтердің тәуелсіздік және көнелігі туралы мифтерді күшейтеді, оларды саяси фольклор деңгейіне түсіреді және 19 ғасырдағы хорваттар мен сербтер арасындағы қақтығыстарды тудыруға көмектеседі. Жалпы, шокцтердің саны мен үлесі әр отбасында бір бала болуына байланысты азайды, себебі олар мүлкін және басқа да байлықтарын әр келесі ұрпаққа бөлігісі келмеді. Өкінішке орай, мұндай тәжірибе 19-20 ғасырларға дейін жалғасты, содан кейін олардың саны көбею көрсеткіші жоғары (сол кезде әр отбасында кемінде екі баладан астам) иммигранттардың санына жете алмай қалды. Бачка аймағында шокцтер көп тұратын ауылдар: Сонта (Апатин муниципалитеті), Бачки Брег және Бачки Моноштор (Сомбор муниципалитеті). 2002 жылғы Сербиядағы халық санағында осы ауылдардың көптеген тұрғындары өздерін хорваттар деп жариялады. Венгриядағы шокцтердің көпшілігі Баранья аймағында, әсіресе Мохач қаласында тұрады.

Дін

Шокцилер католик дінін ұстанады және латын обрядын сақтайды.

Тіл

Шокцилер көне Штоккавия славян тілінің субдиалектісінде сөйлейді, бұл субдиалект негізінен Шокцилердің ғана тілінде қолданылады. Славян диалектісі икавиан және экавиан акценттерінің қосылысынан тұрады: икавиан Посавина, Баранья, Бачка және Дервента славян субдиалектісі анклавында басым, ал экавиан Подравинада кең таралған. Сонымен қатар, бір акцент екіншісінің аумағында кездеседі, сондай-ақ экавиан-икавиан және джекавиан-икавиан акценттерінің аралас енклавтары да бар. Венгриядағы кейбір ауылдарда славян тіліндегі түпкілікті ят дыбысы сақталған.

Дәстүрлер

Шокчилердің көптеген дәстүрлеріне олардың қоршаған ортасы әсер етеді. Олар өз ауылдарын қоршаған кең далаларда астық және жүгері өсіретін құнарлы Паннон жазығында тұрады. Ауылдарда көбінесе бір негізгі көше (šor) болады, онда әрбір үйдің ізінен келетін отбасылық үйдің қосалқы құрылыстары мен кең ауласы, сондай-ақ су құдығы бар. Орталық көше екі жағынан да су арналарымен қоршалған, үйге өту үшін кішкентай көпірлер жасалған. Отбасылар көбінесе үй құстары, әсіресе үйрек және қаз ұстайды, бірақ еттің негізгі көзі шошқалар, ол әрбір шокчи үшін міндетті түрде өсіріледі. Олар шошқа етінен жасалған өнімдерді жақсы көреді, мысалы, шұжық, шұжық (әсіресе кулен) және бекон. Бұл өнімдер дәстүрлі күзгі сою арқылы алынады. Ең көп таралған жеміс – өрік, себебі одан көбінесе ракия деп аталатын спирттік сусын дайындалады. Шокчилер дәстүрлі түрде мол өмір сүргендіктен, фольклорына көп көңіл бөлетін, табиғатынан көңілді халыққа айналды. Әрбір шокчи ауылында міндетті түрде мәдени қоғам болады, онда олар халық әндері мен билерін дамытады. Халық арасында кең таралған әдет-ғұрып – бечарак. Олар сонымен қатар "Шокачко сиело" деп аталатын жыл сайынғы мерекелік шараны өткізеді, ол ақпан айында тоғыз күн бойы жалғасады. Бұл Жупаня маңындағы Посавина аймағындағы ең ірі дәстүрлі шара болып табылады, ол жергілікті мәдениет пен дәстүрді көрсетеді.

Музыка

Шокци мәдениетінің ең танымал ерекшелігі – олардың музыкасы, ол көбінесе тамбура аспабында орындалады. Көптеген тамбура тобы Хорватияда бүкіл елге танымал болды. Тамбураның корпусы дәстүрлі түрде жапырақ, тобылғы немесе алмұрт ағаштарынан жасалатын, ал қазір көбінесе қайын немесе шырша ағаштарынан жасалады. Бұрын қолданылған тағы бір аспап – сыбызғы. Салттық тойларға ерекше мән беріледі, кейде тіпті бүкіл ауылдардың назарын аударады.

Халықтық киімдер

Шокчилердің дәстүрлі киімі, рубина деп аталады, ақ зығыр матадан жасалған және тігістелген әшекейлермен безендірілген. Киімнің негізгі бөлігі – oplećak i krila деп аталатын көйлек. Әйелдер көбінесе осы киімді тек жазда ғана толық киеді, ал қыста жүн юбкаға ауыстырады. Шокчи киімінің ең құнды әшекейі – дукати (дукаттар) деп аталатын алтын монеталар. Бай шокчи қызының кеудесіне әшекей ретінде ғана емес, сонымен қатар оның бай отбасынан екенін көрсететін көптеген дукати тоқылған.