Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

Helichrysum petiolare, лакрица өсімдігі немесе қызылша өсімдігі – астралар тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі. Ол Оңтүстік Африканың Кейп провинцияларына – онда имфефо деп аталады – және Ангола, Замбия, Зимбабве елдеріне тән еншілес жартылай бұта. Шамамен биіктігі және еніне дейін өсетін, бұл сұр жасыл, түкті жапырақтары және кішкентай ақ гүлдері бар, төмен түсетін мәңгі жасыл жартылай бұта. Сонымен қатар, бұл өсімдік "Дұсты Миллер" және "Куигоед" деп те аталады. Жапырақтарында жеңіл лакрица хош иісі бар, бірақ Helichrysum petiolare нағыз лакрица өсімдігі – Glycyrrhiza glabra-ға жақын емес.

Биологиялық

Оңтүстік Африкада қолданылатын "имфефо" атауы Helichrysum туысына жататын шамамен 250 түрді білдіреді. "Имфефо" ретінде қолданылатын Helichrysum түрлері Оңтүстік Африка, Эсватини және Лесотода, әсіресе жағалау аймақтарында және құрғақ Солтүстік Кейп провинциясында көптеп өседі. Бұл өсімдіктер бақшаларда да, жабайы табиғатта да кең таралған, сондықтан көптеген "имфефо" жабайы жерлерден жиналады және Оңтүстік Африкада коммерциялық өсірілуі белгісіз. "Имфефо" ретінде қолданылатын Helichrysum түрлері берік және бейімделгіш, түрлі топырақтарда өседі, құрғақшылыққа, желге төзімді және жеңіл қырауды көтере алады. Тұқымдары жел арқылы таралады. "Имфефо" түрлерінің нақты біреуіне басымдық берілмейді. Салттық емшілер үшін, белгілі бір түрді іздеуден гөрі, жергілікті қолжетімділік маңыздырақ. Кейбір Helichrysum түрлерінің емдік қасиеттері күштірек екенін көрсететін дәлелдер аз, ал ритуалдық мақсаттар үшін олардың барлығы бірдей қарастырылады. Емдік және ритуалдық мақсаттарда көбінесе өсімдіктің жер үсті бөліктері (көбінесе кептірілген, бірақ сондай-ақ жаңа) қолданылады, тамырлары сирек қолданылады.

Дәрілік мақсаттарда

Имфефоны тойларда және қадірлі шараларда ата-бабаларды шақырып, оларды ырыздандыруға және зұлым рухтарды қууға сендіреді; Африка дәстүрлі медицинасында аурудың көптеген себептері осылай қарастырылатындықтан, имфефоның осы дәстүрлі медицина саласында өте маңызды емдік өсімдік екені таңқаларлық емес. Имфефоның дәстүрлі маңызынан бөлек, соңғы жылдары оны жан-жақты зерттеуге ие болды. Көптеген ғылыми және тәжірибелік деректер дәстүрлі емшілердің айтқандарын қолдайтын сияқты. Имфефо дәстүрлі түрде жараға таңу үшін қолданылады. Өсімдіктің микробқа қарсы қасиеттері дәлелденген, және оның құрамындағы түрлі ұшпа майлар мен флавоноидтардың арқасында ауырсынды басады және қабынуға қарсы әсер етеді. Күйдірілген имфефоның күлі және өсімдіктің жаңа немесе кептірілген жер үстілік бөліктері жараға таңу үшін жиі қолданылады; өсімдікті күйдіру оның емдік қасиеттерін өзгертетін химиялық процестерді тудырады. Майлардың жараларды және безеңді емдеуде құнды екендігі айтылады, имфефо жасушалардың жаңаруын ынталандырады деп есептеледі. Имфефоны суға немесе сүтке қайнатып шай жасайды, оны ішкі органдарға жөтел, суық тию, қызба, инфекция, етеккір кезіндегі ауыру, бас ауруы, ұйқысыздық, гипертония, аллергия және қант диабеті сияқты ауруларды емдеу үшін қолданады. Ауырсынды басу және жөтел, суық тию, бронхит және басқа да кеуде инфекцияларын емдеу үшін өсімдікті күйдіріп, түтінін жұтып алады. Имфефоның туберкулезді емдеуде қаншалықты тиімді екеніне қатысты деректер жоқ, бірақ аймақта оның кең таралған қолданылуы және аурудың көптеп кездесуі оның тиімсіз болуы мүмкін екенін көрсетеді. Әртүрлі түрлердің қағаз тәрізді гүлдері әртүрлі түстерде болады, олардың арасында ашық сарыдан ақ, қызғылт және қызғылт сары түстері ең көп кездеседі. Олар гүл шоқтарында жиі қолданылады және құймақ пісіруде пайдаланылады.

Әдет-ғұрыптар

Дәстүрлі рәсімдер мен тойларда имфефо көп мөлшерде өртеледі. Әдетте, ол үй ішінде және дәстүрлі түрде, нашар желдетілетін жайларда өртеледі. Бұл шөп құрбандық ретінде қолданылады, бірақ сонша көп мөлшерде өртеледі де, түкілгендей болып көрінеді. Сангомалар болжау мақсатымен немесе басқа да себептермен ата-бабалармен кеңескенде, кеңес алғандарына дейін және кеңес кезінде имфефоны өртейді. Өсімдіктің жер үсті бөліктері (жапырақтар, бұтақтар және гүлдер, егер гүлдесе) жиналып, тығыз бумаларға байланады да кептіріледі. Имфефоның бір бумасы ұзақ уақыт бойы жанғыш күйде болып, көп түтін шығарады. Бұл шөп ата-бабаларды шақыру, оларға құрмет көрсету және оларды ынаятқа алу үшін өртеледі. Имфефоны өртеу – діни құрбандық саналады. Өсімдік негізінен дәстүрлі рәсімдерде, африкалық дәстүрлі медицинада қолданылады, бірақ кейде жеке адамдар оны зұлымдықтан сақтану, жағымсыз энергияны кетіру, медитация жасау сияқты мақсаттар үшін жеке қолданады. Оның жеңіл психоактивті қасиеттеріне қарамастан, бұл өсімдік көңілді көтеру үшін, сананы өзгерту үшін жиі қолданылмайды. Дәстүрлі медицинада және шаманизмде қолданылатын, сиқырлы қасиеттері бар көптеген өсімдіктерден айырмашылығы, Helichrysum түрлерінде алкалоидтар жоқ. Оның орнына, флавоноидтар, ұшпа майлар, сесквитерпеноидтар және ацилденген флороглюцинолдардың қоспасы алкалоидтардың орталық нерв жүйесіне тигізетін әсерін имитациялайды. Имфефоның әсерін сезіну үшін көп мөлшерде түтінді ұзақ уақыт бойы жұту керек. Имфефо түтінін жұтқан адамдарда көңіл көтерілу, экстаз, бақылаусыз күлкі және тыныштандыру жиі кездеседі. Көңіл күйдің күрт өзгеруі, сананың шатасуы және тұлғаның өзгеруі туралы хабарламалар жоқ. Басқа да белгілер сирек кездеседі және көбінесе африкалық дәстүрлі сенімдермен байланысты болады. Жеңіл галлюцинациялар (мысалы, барлық нәрсені жұмсақ алтын жарықпен жуылғандай көру) – «көріністер» ретінде қарастырылады, ал «тілдерде сөйлеу» жағдайлары белгілі. Бұл құбылыстар өсімдіктің әсерінен туындай ма, әлде рәсімдерге қатысушылардың психологиялық жағдайынан ма, әлі белгісіз. Имфефоны ұзақ уақыт бойы көп мөлшерде қолданғанның өзінде физикалық немесе психологиялық тәуелділікке әкелетініне ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ ұзақ уақыт қолданудан денсаулыққа қатысты ешқандай проблемалар туралы мәліметтер жоқ (тек түтінді жұтумен байланысты проблемалардан басқа). Имфефо африкалық дәстүрлі медицина мен рәсімдердің маңызды бөлігі болып табылады және оған құрметпен қарастырылады. Алайда, өсімдік өсетін аймақтарды қорғауға көбінесе ешқандай күш жұмсалмаған. Бұл өсімдіктің Оңтүстік Африкада кең таралғандығынан болуы мүмкін. Имфефоны рәсімдер мен тойларда қолдану әдетте африкалық дәстүрлі сенімдермен байланысты болғанымен, оны Оңтүстік Африканың христиан шіркеулерінде де құрбандық ретінде өртейді. Мұндай жағдайда, оның қолданылуы хош иісті заттарға ұқсас деп есептеледі және ата-бабаларды құрметтеумен байланысты емес. Өсімдік кеңінен қолжетімді және көбінесе арзанға сатылады, сондықтан оны «қасиетті» немесе «мүқаддес» өсімдік деп санау қиын. Бұл өсімдік оны қолданушылардың рухани сезімдерін және психикалық қабілеттерін арттырады деп есептеледі. Оңтүстік Африка заңдары дәстүрлі сенімдермен байланысты рәсімдер мен тойларда имфефоны өртеу құқығын қорғайды. Имфефоның кептірілген бумасы әдетте (көбінесе нашар желдетілетін) бөлме немесе үйдің ортасында, ыдыс сынығында өртеледі. Имфефоны түтік арқылы немесе темекіде тарту белгісіз. Түтіннің иісі әркімге ұнамайды, оны көбелек пен камфораға, шыршаның иісіне ұқсас деп сипаттайды.