Кіріспе

1844 жылы жазылған христиандық философиялық еңбек, Сорен Кьеркегордың тағы бір еңбегі бастапқыда «Философиялық фрагменттер» деп аталды. «Философиялық фрагменттер» (дандық атауы: Philosophiske Smuler eller En Smule Philosophi; кейде «Философиялық сынықтар» деп аударылады) – 1844 жылы даниялық философ Сорен Кьеркегор жазған христиандық философиялық еңбек. Бұл Иоганн Климакус атты жеке тұлғаның атынан жазылған үш еңбектің екіншісі болды; қалған екеуі – 1841 жылғы «De omnibus dubitandum est» және 1846 жылғы «Философиялық фрагменттерге ғылыми емес қорытынды постскриптум».

Шолу

Кьеркегоардтық ғалымдар Д. Энтони Сторм мен Уолтер Лоури Кьеркегордтың 7 ғасырдағы христиан монахы Иоганн Климакқа сілтеме жасауы мүмкін деп санайды. Климак адамның христиандыққа бір қадамнан (әрбір ізгілік) бір қадамға өрлеп, соңында иман келтіретініне сендірген. Кьеркегор адамның Мәсіхпен түсіністікке секіру арқылы жететініне сенеді. Кьеркегордты зерттеуші және аудармашы Дэвид Ф. Свенсон осы кітапты алғаш рет 1936 жылы ағылшын тіліне аударған. Ол оны 1921 жылы жарық көрген Кьеркегордың бұрынғы өмірбаянында «Философиялық сынықтар» деп атады, ал тағы бір ерте аудармашы Ли Милтон Холландер 1923 жылы Кьеркегордың еңбектерінің бөліктерін аударғанда «Философиялық ұсақ-түйектер» деп атады. Кьеркегор алғы сөзінде «17 бөлімнен тұратын жалғасын» жазуы мүмкін екенін айтқан. 1846 жылдың 22 ақпанына дейін ол өзінің 83 беттік «Фрагменттері» еңбегінің 600 беттік жалғасын жариялады. Ол «Соңғы ғылыми емес постскриптум» еңбегінің 200 беттен астам бөлігін «Философиялық фрагменттер» дегенінің мағынасын түсіндіруге арнады. Ол «Философиялық фрагменттерге» постскриптумында Платонның мына сөзіне сілтеме жасайды: «Бірақ мен сені сұрауым керек, Сократ, сен бұлдың бәрінің нәтижесі не деп ойлайсың? Мен сәл бұрын айтқанымдай, бұл – пікірталас пен тартыстың ұсақ-түйектері». – «Үлкен Гиппий», 304a. Ол осы кітапты жазғанда осы цитатаны ойлап отырған болуы мүмкін. Платон «Сұлулық деген не?» деп сұрайды. Кьеркегор «Шындық деген не?» деп сұрайды. Кьеркегор шындық туралы бұрын, үш құрылыс сөздерін жариялағанда 9 күн бұрын сұраған болатын. «Философиялық фрагменттер» жарық көргеннен кейін 4 күн өткен соң «Қайғының тұжырымы» еңбегін жариялады. Кьеркегор кітаптарын Георг Вильгельм Фридрих Гегель мен Карл Вильгельм Фридрих Шлегельге, сондай-ақ христиандыққа қатысты болжамдардың философиялық-тарихи қолданылуына қарсылық ретінде жазды. Шлегель 1799 жылы Кьеркегордың «Философиялық фрагменттер» кітабымен аттас кітап жариялады.

Шолу

Кьеркегор шындыққа жетудің өзіндік әдісін әзірлеу үшін танымал христиан лексикасын қолданады. Ол екі көзқарас ұсынады: сократиялық және діни. Сократ философиялық қауымдастықта беделді тұлға саналады, сондықтан Кьеркегор оның идеяларынан бастайды. Ол есте сақтау туралы ілімді жасады, оны Кьеркегор шындық пен білімсіздік туралы түсіндірмесінде пайдаланады. Оның мақсаты – тек сонау ақиқатқа ғана қызығушылық танытқан Сократтан асып, Мәңгілік шындықты түсіндірген басқа Ұстазға жету. Ағартушылық қозғалысы Құдай, табиғат, білім және адам туралы ұғымдарды бір дүниетанымына біріктіруге ұмтылды. Кьеркегор – Ағартушылыққа қарсы жазушы. Ол Құдай туралы білімді тек "Құдай" ғана сыйлай алады деп сенді, ал Құдай білімді іздеушіге берген "Сәт" шешуші маңызға ие. Ол жеке адамды христиан болуға ұмтылушыларға көмектесу үшін пайдаланады. Ол былай дейді: «Мен өзімнің христиан болуға тәрбиеленгенімді мойындаймын. Маған білім күшпен сіңірілгендігінің және оның дәрежесінің өзінде, мен де осы заманға қарсы тұрамын, бірақ мен мұғалім емеспін, тек бірге оқыған адаммын». Сонымен қатар: «Мен мейірімді оқырмандардан осы еңбектің негізгі ойын – христиан болу дегеннің мағынасы қандай екенін әрқашан есте сақтауларын шын жүректен өтінемін». Ол адамды христиан болуға жетелеуге ғана қабілетті, себебі жеке адам христиан болуды еркіндікпен таңдауы керек. Кьеркегор былай дейді: «Дер кезінде сен, немесе ренж. Бірақ таңдау жаса. Философтар мен тарихшылар христиандықты дәлелдеуге тырысады, ал Мәсіхке имандылық арқылы сенуді үйретуге емес. Кьеркегор: «Дәлелді ұстап тұрғанда, яғни дәлелдеуді жалғастырғанда, егер дәлелдеумен айналысып жатсам, онда ол жоқ болып шығады, бірақ дәлелді жіберген кезде ол бар». () «Егер біз Сократтың есте сақтау ілімін және әрбір адам – Адам деген қағидасын ұстана бермесек, Секст Эмпирик «оқыту» арқылы жүзеге асырылатын ауысуды қиын ғана емес, мүмкін емес етеді; ал Протагор Секст Эмпириктің тоқтаған жерінен бастайды, адам – барлық нәрсенің өлшемі, деген мағынада, жеке адам – басқалар үшін өлшем, бірақ Сократтың әр адам өзінің өлшемі, одан артық не кем емес деген мағынада емес. Философиялық фрагменттер 29-30, 32 беттер (Махаббат туралы еңбектер, Хонг, 1995 ж. 367-368 беттер).

Аналогия: Құдай бар және де илаһи тағдыр бар деп сенген адамға (иманды сақтауда) оңайырақ болады, кемшікті әлемде, құштарлықты сергек ұстауда, иманды (алдану емес) анық алу оңайырақ. Мұндай әлемде имандылық тіпті көзге де көрінбейді. Барлық періштелер біріксе де, олар тек жуықтап келтіре алады, себебі тарихи білімде жуықтау ғана сенімділік, бірақ мәңгілік бақытты құру үшін одан да аз. Ғылыми емес постскриптум, 1846 жыл, Хонг аудармасы 29-30 беттер.

Ойлап тапқан жоба

Кьеркегор еске алу туралы ілімді ежелгі грек философиясында ақиқаттың қалай табылғанын және психотерапия мен қазіргі медицинада әлі де кездесетінін мысал ретінде келтіреді. Бұл екі ғылым да науқастың, "Оқушының", өткен оқиғалар туралы естелігін қайта жаңғыртуға үміттеніп, оған сұрақ қоюға негізделген. Терапевт дұрыс сұрақ қойса да, іздеген жауабын таппауы мүмкін. Бұл – Менонның парадоксы деп аталады. Кьеркегор өзінің парадоксін былай түсіндіреді: «Адам білгенін іздеуге болмайды, өйткені ол оны біледі; ал білмейтінін іздеуге болмайды, өйткені ол не іздеу керектігін де білмейді». «Оқушының» мәселесі – ол «Қатеде» және өзінің қателігін білмейді. Ол шындықты туғаннан білген, Жаратушысының кім екенін білген, бірақ ұмытып кеткен. Кьеркегор бұл қателікті «Күнә» деп атайды. Ол Киелі Рухтың игілігін емес, сыртқы игіліктерді көздеп өмір сүргенін қалай түсіне алады? Мұғалім оған шындықты түсіну үшін қажетті «жағдайды» туғызуы керек. Ол бүкіл процесті былайша түсіндіреді: <blockquote>Сынып алушы қатеде болғандықтан, бірақ өзінің іс-әрекетінің салдарынан (және басқаша жағдайда ол осы күйде бола алмайды, жоғарыда көрсетілгендей), ол еркін болып көрінуі мүмкін; өйткені өз іс-әрекетімен қандай болса, сол еркіндік. Бірақ шын мәнінде ол ерікті емес, ол шындықтан азат болу – шындықтан азат болу, ал өз-өзіңнен азат болу – шындықтан азат болу. Бірақ ол өзіне-өзі байланғандықтан, оның бұғауларын шешіп, өзін еркіндікке жіберуі мүмкін емес пе? Себебі мені қандай да бір нәрсе байлап қойған болса, ол қалаған кезде мені босатқанға қабілетті болуы керек; және бұл күш мұнда өзінің болғанынан, ол өзін босатқанға қабілетті болуы керек. Бірақ, ең алдымен, ол оны қалауы керек. Өйткені ол өзінің бостандығының күшімен құлдықтың шынжырларын жасайды, өйткені ол онда мәжбүрсіз өмір сүреді; және осылайша оның байланыстары күшейеді, және оның барлық күші оны күнәнің құлы ету үшін біріктіреді. Ал енді, жоғалған білімді қалпына келтіріп, шындықты беретін ұстазға не деуге болады? Біз оны Құтқарушы деп атаймыз, өйткені ол білім алушыны құлдықтан және өзінен құтқарады; оны Құтқарушы деп атаймыз, өйткені ол білім алушыны өзі батып кеткен тұтқыннан құтқарады, ал ешқандай тұтқындық соншалықты қорқынышты және бұзылмайды, өйткені жеке адам өзін ұстайды. Ал біз әлі де қажетті нәрсені айтпадық, өйткені өз-өзіне құлшылық ету арқылы оқушы өзіне кінәлі жүкті алып келді, ал мұғалім оған жағдайды және шындықты бергенде, ол өзін күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде жасайды, оқушы өзін кінәлі деп тапқан нәрсеге қарсы қаһарлы қаһарын алып тастайды. Мұндай Ұстаздың шәкірті оны ешқашан ұмытпайтын болады. Себебі ол сол адамды ұмытып, қайтадан өзіне-өзі толысып кетеді. Бұл, сол адамның есінен Құдайды ұмытып, құлдыққа түсіп кеткені секілді. Философиялық фрагменттер, Свенсон 12-13 беттер</blockquote> Енді ол барлық нәрсеге Ұстазына қарыз, бірақ ол өзінің жанының Құдайға емес, әлемге тиесілі екенін ұмытып кеткенін білу үшін көп уақыт қажет болғанына қайғырады және ол «Өкініш білдіреді». Мұғалімнің «Мұғалімдік сәті» оқушының «Жаңадан тууы» жағдайын тудырады. Кьеркегор «оның ішінде болмыстан болмысқа ауысу сияқты өзгеріс орын алды. Ол бұл өзгерісті «Көңілді өзгерту» деп атайды. Ол былай дейді: «Тұмысқа келген адам өзін туылған адам ретінде санаса, ол болмыстан болмысқа көшуді түсінеді. Жаңадан туылғандарға да осы принцип керек. Немесе жаңадан туылғаннан бұрын өмір сүрудің қиындықтары бірінші туылғаннан бұрын өмір сүрудің қиындықтарынан әлдеқайда көп екендігіне байланысты қиындықтар көбейе ме? Ал енді, кім жаңадан туылғанды ойлап таба алады?» Бұл парадокс. Қайыңның тұқымы саз ыдыстарға отырғызылса, олар жарылады; жаңа шарап ескі былғары құтыларға құйылса, олар жарылады; Құдай адамзаттың әлсіздігіне өздігінен кіріп, адам жаңа ыдыс пен жаңа жаратылыс болмағанда, не болуы керек! Ал бұл бола, қандай еңбектер өзгеруіне қатысады, қандай толқулар босану! Ал түсінік – қаншалықты қауіпті, әр сәт қате түсінікке қаншалықты жақын, күнәкарлықтың қайғысы махаббат тыныштығын бұзуға тырысады! Құдайды терең қастерлейтіндер, өйткені таулар Оның даусына сай шайқалып жатқанда жерге құлап түсу, асханада Құдаймен тең болып отырудан гөрі қорқыныштырақ. Философиялық фрагменттер 27-бет.

Қанша адам «Ақиқат деген не?» деген сұраққа жауап бермей, шындық оған өте жақын келеді деп үміттенген, сол сәтте ол сол сәтте не істеу керектігін анықтайды. Фарисей өзін ақтап, «Кім менің көршім?» деді. Ол бұл сұраққа ұзаққа созылатын зерттеуге айналуы мүмкін деп ойлағандықтан, әлдебір уақыттан кейін «көрші» ұғымын анықтау мүмкін емес екенін мойындауы мүмкін – осы себепті ол сұрақ қойды, қашуға, уақытты өткізуге және өзін ақтауға. Бірақ Құдай ақылдыларды олардың ақымақтығында ұстайды, ал Христос сұрақ қоюшыны жауапқа қамап қойды. Христос берген барлық жауаптар осылай. Сёрен Кьеркегор, Махаббат туралы еңбектер 96-97 беттер. Шындық менің ішімде, яғни мен шынайы өзімнің ішінде болғанда (жалған өзімнен емес), шындық, егер ол онда болса, – болмыс, өмір. Сондықтан ол былай дейді: «Мынада мәңгілік өмір, жалғыз нағыз Құдайды және Оның жібергенін, шындықты білу» (Жохан 14:6 Киелі кітап). Яғни, тек сонда ғана мен шындықты шын мәнінде білемін, ол менде өмірге айналғанда. Сондықтан Христос шындықты тамақпен, оны қабылдауды жеумен салыстырады, дәл сол сияқты, денелік жағынан тамақ қабылданып (қорытылып) өмірлік күш-қуатқа айналады, солайша рухани жағынан да шындық өмірдің сыйы және өмірлік күш-қуаты, өмір болып табылады. Христиандық тәжірибе, Хонг 1991 жылғы 206-бет. Бірақ Кьеркегор өзінің алғашқы кітабында, «Немесе/Және» таңдау мәселесін терең зерттеді: Мен кішкентай психологиялық байқау жасағым келеді. Біз көбінесе адамдардың өмірге наразылық білдіріп, тілек тілегенін естиміз. Мұндай адамды көзге көріңіз; жарық бермейтін тілектерді еске алмайық, өйткені олар толығымен кездейсоқ нәрселерге қатысты. Ол тілейді: «Егер мен сол адамның ақылы болса, немесе сол адамның қабілеті болса...» Шексіздікке дейін: «Егер мен сол адамның тұрақтылығы болса». Мұндай тілектерді көбінесе естиміз, бірақ сіз біреудің өзінің орнына басқа біреу болғысы келетінін естіген бе едіңіз? Бұл одан алыс, тіпті есімдері «бақытсыз тұлғалар» деп аталатын адамдардың өзіне ең жақын екеніне ерекше назар аудару керек, олар барлық қиындықтарына қарамастан, ешқандай жағдайда басқа біреу болғысы келмейді. Себебі мұндай адамдар шындыққа өте жақын, және олар тұлғаның мәңгілік құндылығын оның ырысы емес, азабында сезінеді, тіпті олар оның қуанышы үшін толығымен абстрактілі ұғымды сақтап қалған болса да; олар өздері болып қалуды қалайды. Бірақ көп тілектері бар адам, әрқашан өзгеретін жағдайда да өзі болып қалатынын ойлайды. Демек, оның ішінде басқа нәрселерге қатысты абсолюттік нәрсе бар, оның кім екенін анықтайтын нәрсе, тілегімен жеткен өзгеріс ең үлкен болса да. Оның қате екенін кейінірек көрсетемін, бірақ қазір мен оны кім екенін анықтайтын «өзінің» ең абстрактілі ұғымын табуға тырысамын. Ал бұл басқаша айтқанда – бостандық. Осы жолмен тұлғаның мәңгілік құндылығын дәлелдеуге болады. Тіпті өзіне-өзі қол жұмсаған адам да өзінен құтылуды қаламайды; ол өзінің өзін басқа формада тілейді...

Құдай - Ұстаз, Құтқарушы және парадокс

Кьеркегор оқырманды мұғалімнің қалай мұғалім бола алатынын қарастыруға шақырады. Оның айтуынша, өмір мен оның жағдайлары адамның ұстаз болуына мүмкіндік береді, ал ол өз кезегінде оқушының бірдеңе үйренуіне мүмкіндік жасайды. Сократ осыған ұқсас ұстаз болған. Ал Құдай туралы не деуге болады? Оны Ұстаз болуға не итермеледі? Құдай сүйіспеншілікпен әрекет етеді, бірақ оның сүйіспеншілігі бақытсыз. Ол өзін ұстаз ретінде түсіндіруді қалайды, бірақ ол белгілі бір дүниеден емес, белгісіз дүниеден келген нәрсені үйретеді. «Оның сүйіспеншілігі – оқушыға деген сүйіспеншілік, және оның мақсаты – оны жеңіп алу. Тек махаббатпен ғана тең емес нәрселер теңестіріледі, тек теңдікпен немесе бірлікпен ғана түсіністік пайда болады, ал толық түсіністіксіз Ұстаз – Құдай емес, егер кедергі оқушының тарапынан, ол үшін мүмкін болған нәрсені түсінуден бас тартса ғана». Құдай өзін түсіндіруді мақсат етеді, Кьеркегордың айтуынша, оның үш мүмкіндігі бар. Ол оқушыны жоғарылатып, дұрыс түсінбеушілікке жол бермеуге көмектесе алады. Құдай оқушыға өзін көрсетуі мүмкін және ол Құдайдың қасында болуын ойлап, қателігін ұмытуға мәжбүр етеді. Екі нұсқа да теңдік негізінде қабылданбайды. Құдай қалайша адаммен теңеледі? Тек адам болып, бірақ патша немесе белгілі бір тәртіптің басшысы емес, теңдік үшін ол ең кішігірімдердің бірі, қызметші болуы керек. Бірақ Құдай өзін түсіндіре алмайды, өйткені ол басқа адамдардан мүлдем өзгеше. Құдай күнә жасамайды, ал әрбір адам күнә жасайды. Бұл парадокс, бірақ ең басты парадокс – бұл барлық адамдарға ұқсайтын жалғыз адам – Құдай. «Құдай адам түрінде өмір сүрді, дүниеге келді, өсті деген тезис, сөзсіз, қарама-қайшылық, ең қатаң мағынада, абсолюттік қарама-қайшылық». Христиандық та парадокс, сондай-ақ күнәларды кешіру де парадокс. Кьеркегор адамның Парадокспен байланысқа түскен «сәті» аса маңызды, себебі шешім осы сәтте қабылданады дейді. Бұл оның «егер/немесе» жолы. Сену немесе ренжу. Ақыл-ой Парадокссты түсінуге тырысады, бірақ өзінің шегіне жетіп, ол туралы ештеңе білмейтін нәрсені түсінбейді. Ақыл-ой өзінен мүлдем өзгеше нәрсені қалай түсіне алады? Егер бұл бірден көрінбесе, онда ол салдарынан айқын болады; өйткені егер Құдай адамнан мүлдем өзгеше болса, онда адам Құдайға мүлдем ұқсамайды; бірақ ақыл-ойды мұны түсінуді қалай күтуге болады? Бұл жерде біз бір парадокспен бетпе-бет келеміз. Құдай өзіне ұқсамайды деген білімді алу үшін ғана адамға Құдайдың көмегі қажет; енді ол Құдай өзін мүлдем басқаша екенін біледі. Ал егер Құдай мен адам мүлдем басқаша болса, онда бұл адамның Құдайдан туысқаны негізінде түсіндірілмейді, өйткені олар осыған дейін туыс. Сондықтан да олардың ұқсамауы адамның өзінен шыққан немесе өз басына өзі түсірген нәрселерімен түсіндірілуі керек. Философиялық фрагменттер, Свенсон 34 б. (бақ 31 34) Кьеркегор ақыл-ойдың Белгісізді білумен «соқтығысатынын» дейді. Егер ақыл мен Құдайдың бақытты кездесуі болса, онда адам сенуші болады. Егер соқтығысу бақытсыз кездесуге әкелсе, ақыл-санаға зиян келтіріледі. «Ақыл» парадокс абсурд деп айтады және кездесуден ешқандай мағына ала алмайды. Бірақ «Аң-сана өзін-өзі беріп, Парадокс өзін-өзі сыйлаған кезде, және түсінік осы бақытты құмарлықта толыққанды болған кезде, адам бақытты болады және одан артық ештеңе сұрамайды». Кьеркегордың айтуынша, Мәсіх әрбір адамға «шақыру» ұсынады.

Шәкірт пен екінші деңгейдегі шәкірт

Кьеркегор Мәсіхтің замандасы мен кейінгі ұрпақтардың Құдайдың өзіне дүниеге келуге және балалық киімге оралуға рұқсат берген Парадоксті түсіну үшін қажетті "шартты" қалай алатынын зерттейді. Замандасы шетелде өмір сүрген болуы мүмкін, онда замандас оқиғаны куәгерлерден естіген болуы керек. Олардың сенімділігі қаншалық? Олар көбінесе қарапайым қызметшіні ғана көрген. Замандас адам "тарихи білім алудың мүмкіндігі ретінде қызмет ете алады", бұл адамға өзін сократтық мағынада түсінуге көмектеседі, немесе замандас Құдайдан шартты алып, сенуші болуы мүмкін. "Шарт" пайда болады. Кьеркегор "болу – бұл өзгерудің бір түрі, бірақ мәні өзгермейді, бірақ болмыста және болмайтыннан болмысқа өту. Бірақ, осы жоқ болу, ол заттан кейін қалдырылады, өзі қандай да бір болуы керек. Ол өзінің оқырманын қажеттіліктің пайда бола алатынын немесе қажетті "Болғанын" қарастыруға шақырады, өйткені пайда болғанның бәрі тарихи. Бірақ Кьеркегор үшін "барлық пайда болу еркіндікте өтеді". Шәкірт өз еркімен Мәсіхтің соңынан еріп жүреді, өйткені Киелі Рух оны күнәкар екеніне сендіреді. Ол "Адамға" осы "ауа-күйдің" не әкелетінін ашты. Ол былай дейді: "Иман дәл қажетті сипатқа ие; өйткені сенімнің сенімділігі әрқашанда жоққа шығарылған белгісіздікке ие, ол әр жағынан пайда болудың белгісіздігіне сәйкес келеді. Иман – көрмеген нәрсеге сену". Парадокс объективті белгісіздік пен надандық арқылы адамның ішкі дүниесін басып тастайды. Бірақ парадокс өзі парадокс емес болғандықтан, ол жеткілікті түрде күшті емес. Тәуекелсіз сенім жоқ, тәуекел көп болған сайын сенім де артады. Объективті сенімділік неғұрлым көп болса, соғұрлым аз ішкілік (ішкілік – бұл субъективтілік). Объективті сенімділік төмен болған сайын, ішкілік тереңдей түседі. Парадокс өзі парадокс болғанда, ол абсурдтың күшімен кетеді, ал ішкілік құмарлығы сенім болып табылады. Сократ Құдай бар деп сенгенде, ол объективті белгісіздікті ішкі жан күйзелісімен ұстады, ал сенім дәл осы қарама-қайшылықта, осы тәуекелде. Енді басқаша. Объективті белгісіздіктің орнына, мұнда объективті түрде қараған кезде, бұл абсурд екендігі туралы сенімділік бар, ал бұл абсурд, ішкі құмарлықта берік ұсталған, сенім. Онда қандай ақымақтық? Абсурд – бұл мәңгілік шындықтың уақытпен пайда болуы, Құдайдың пайда болуы, тууы, өсіп-өнуі, дәл сол жеке адам ретінде пайда болуы, басқа адамнан айырмашылығы жоқ. Адам христиандықтың не екенін христиан болмай-ақ білуі мүмкін. Кьеркегор былай дейді: "Баттизм арқылы христиандық оған есім береді, ал ол христиан де номина (атымен); бірақ шешімде ол христиан болып, христиандыққа өз есімін береді. Егер бір адам өмір сүру тұрғысынан христиандық дегеніміз не екенін сұраса, содан кейін бүкіл өмірін осы мәселе бойынша ойлануға арнаса, бұл күлкілі қарама-қайшылық болар еді, өйткені ол онда қашан өмір сүру керек?" Сену – бұл білімнің түрі емес, еркін әрекет, ерік-жігердің көрінісі, ол іліммен емес, Құдаймен қарым-қатынаста. Кьеркегор: "Иман, өзіндік белсенділік, өзін мүмкін емес нәрсеге және парадоксқа байланыстырады, оны табуда және әр сәтте оны ұстап тұруда өзіндік белсенділік, сену үшін". Құдайдан әркімнің өзіне қажетті қасиеттері болады. Егер біреу сенуге ниеттенсе, яғни өзін сенгендей сезінсе, өйткені осы төбеде тұратын көптеген жақсы және адал адамдар сенген, яғни сенгендерін айтқан (өйткені ешкім басқаның мойндауын осыдан артық бақылай алмайды; тіпті егер басқасы Иман үшін барлық қиындықтарды бастан өткерген болса да, сырттан оның өзі туралы айтқандарынан асып түсе алмайды, өйткені жалғанды шындықтан гөрі созуға болады – адамдардың көзімен, бірақ Құдайдың алдында емес), онда ол ақымақ, және оның өзінің және, мүмкін, көптеген адамдардың жақсы және адал адамдардың сенімі туралы пікіріне байланысты сенгені маңызды емес, немесе ол Мюнхаузенге сенгені маңызды емес. Егер замандастың сенімділігі оған қызығушылық тудырса – және іш тартады! Біздің замандағы адамдардың осыған қызығушылық танытуына сенімдіміз, және осыған байланысты көп томдық еңбектер жазылуы мүмкін; өйткені осы жалған ынтаның...

Кьеркегор өзінің "Репетиция" кітабында Иоганн Георг Хаманнды (1730-1788) атап өтті. 149 б. (1843) және осы кітап, Философиялық фрагменттер (б. 38ff, Свенсон), Кьеркегордың жазғандарын Хаманн өзінің "Сократиялық естеліктер" кітабында былай деп жазды: Сократтың пікірін осы сөздерімен қорытындылауға болады, ол Софистерге, өз заманының білімді адамдарына: "Мен ештеңе білмеймін". Сократтың барлық идеялары, оның білімсіздігі мен құрттарының сырын ғана білдіретін идеялар, олар үшін Медузаның шашы, Эгис ұясының түймесі сияқты қорқынышты көрінді. Сократтың надандығы – сезімталдық. Бірақ сезімталдық пен теориялық ұйғарымның арасындағы айырмашылық тірі жануар мен оның анатомиялық қаңқасы арасындағы айырмашылықтан әлдеқайда үлкен. Ежелгі және қазіргі скептиктер өздерін Сократтық надандықтың арыстан терісімен орап алғанмен, олар өздерін дауыстарымен және құлақтарымен жасыра алмайды. Егер олар ештеңе білмейтін болса, неге әлемге оны дәлелдеудің қажеті бар? Олардың екіжүзділігі күлкілі және қайтпас. Өзінің надандығына сену үшін осылай көп зейін мен сөздерді қажет ететін адам, оның ішінде шындыққа деген күшті қарсылық бар болуы керек. Біздің өзіміздің және біздің сыртымыздағы барлық нәрселердің болуына сену керек, оны басқа жолмен анықтауға болмайды. Адамның соңынан артық не бар, және қандай шындыққа одан жақсы және сенімді білім бар? Дегенмен, ешкім оны білу үшін жеткілікті дана емес, егер ол Мұса көрсеткендей, Құдайдан өзінің күндерін санауға үйренбесе. Сенген нәрсе, демек, дәлелдеудің қажеті жоқ, ал ұсыныс қаншалықты дәлелді болса да, оған сенілмейді. Шындықтың дәлелдері өзінің маңыздылығы жоқ, тіпті олардың өзіне қолданылуы да. Адам ұсыныстың дәлелдеріне сеніп, ұсыныстың өзіне келіспеуі мүмкін. Юмнің себептері қаншалықты ықпалды болса да, оларға қарсы айтылған наразылықтар тек болжамдар мен күмәндер ғана. Сондықтан, иман ең шебер адвокат пен ең адал заңгер сияқты жеңіске де, жеңіліске де ұшырайды. Иман – ақылдың жұмысы емес, өйткені иман ақылдан да, дәм татудан да аз туады. Хаманнның "Сократиялық естеліктері", (Жалыққан жұртшылық үшін жазылған, жалыққанды жақсы көретін адам аудармасы және түсіндірмесі), Джеймс К. О'Флагерти, 1967 жылғы Джонс Хопкинс баспасөз, 167-169 беттер.

Тек Құдайдан шарт алған адам сенуші. (Бұл адамның ақылын бас тартуы керек екендігіне дәл сәйкес келеді, сонымен қатар Иманға сәйкес келетін жалғыз билік түрін ашады.) Егер біреу сенгісі келсе, яғни өзін сенгендей сезінсе, өйткені осы төбеде тұратын көптеген жақсы және адал адамдар сенген, яғни сенгендерін айтқан (өйткені ешкім басқаның мойндауын осыдан артық бақылай алмайды; тіпті егер басқасы Иман үшін барлық қиындықтарды бастан өткерген болса да, сырттан оның өзі туралы айтқандарынан асып түсе алмайды, өйткені жалғанды шындықтан гөрі созуға болады – адамдардың көзімен, бірақ Құдайдың алдында емес), онда ол ақымақ, және оның өзінің және, мүмкін, көптеген адамдардың жақсы және адал адамдардың сенімі туралы пікіріне байланысты сенгені маңызды емес, немесе ол Мюнхаузенге сенгені маңызды емес. Егер замандастың сенімділігі оған қызығушылық тудырса – және іш тартады! Біздің замандағы адамдардың осыған қызығушылық танытуына сенімдіміз, және осыған байланысты көп томдық еңбектер жазылуы мүмкін; өйткені осы жалған ынтаның...

Қарап тексерулер мен бағалаулар

Кьеркегорды оның бұрынғы ұстазы және пасторы Ханс Лассен Мартенсен сынға алды, ол Кьеркегордың жазуынан, мұнда және «Конкуляциялық ғылыми емес постскриптіде» ол жеке адамды шіркеудің көмегінсіз құтқаруға болады деп тұжырымдайды. Мартенсен 19-ғасырдағы социализм жекелікті жояды деп сенді, бірақ Кьеркегордың жеке тұлғаға баса назар аударуын тым бір жақты деп санады. Кьеркегор Л.Фейербах пен Д.Штраус сияқты Гегельдік жазушыларға жауап берді, олар Құдайдың объективті табиғатын атап өтті. Құдай дегеніміз – адамның ой-пікірі ғана. Адам – Құдай үшін бір нәрсе, ол Құдай өзін адамға сезінетіндей етіп беруден бұрын; ол адам туралы ойлайды; ол өзінің іс-әрекетін адамның табиғаты мен қажеттіліктеріне сәйкес анықтайды. Құдай шын мәнінде ерік бостандығында; ол өзін білдіре алады немесе білдірмейді; бірақ ол түсінік бойынша еркін емес; ол адамға қалағанын білдіре алмайды, бірақ тек адамға бейімделгенді, оның болмысына сәйкес келетінін ғана білдіре алады; ол өзінің аян етуі адам үшін аян болуы керек, ал басқа түрдің емес. Құдай адамның қандай болғанын адамның қандай болғанынан анықтайды. Құдай өзін адамның орнына қояды, ол өзін осы басқа зат ретінде ойлайды және оны ойлауы керек; ол өзін өзі ойлайды, өзінің ойлау қабілетімен емес, адамның ойлау қабілетімен. Құдай өзінің аян беру жоспарында өзіне емес, адамның түсінік қабілетіне назар аударуы керек. Құдайдан адамға келген нәрсе адамға тек Құдайдағы адамнан, яғни тек адамның идеалдық табиғатынан құбылысқа, түрден жеке адамға келеді. Сонымен, Құдайдың аян және адамзаттың ақыл-ойы немесе табиғаты деп аталатын нәрселер арасында, ойдан шығарылған айырмашылықтан басқа ештеңе жоқ; Құдайдың аян мазмұны адамнан шыққан, өйткені олар Құдайдан емес, Құдайдан шыққан, өйткені олар адамзаттың ақыл-ойымен, адамның қалауымен, яғни тікелей адам ақыл-ойынан және адамның қалауымен анықталады. Осылайша адам аян арқылы өзін-өзі танудан шығып, өзімен-өзі байланысу үшін, бұрыңғы жолмен қайта оралады! Бұл жерде біз теологияның құпиясы антропологиядан басқа ештеңе емес екендігі туралы көзге көрінетін растау бар, Құдай туралы білім адам туралы білімнен басқа ештеңе емес! «Христиандықтың мәні», Людвиг Фейербах, 1841. Отто Пфлайдер 1877 жылы Кьеркегордың көзқарастарына баға берді. Ол өз шығармасын «аскеттік индивидуалистік мистика» деп атады. Роберт Л. Перкинс Киркегордың кітаптары туралы кітап жазды, онда Иоганн Климак псевдоним ретінде қолданылды. және Киркегорд биографы Алястер Ханней «Философиялық фрагменттерді» 36 рет талқылайды, «Сорен Киркегор, биография». Кивелла Киркегордтың парадоксы Дэвид Юмның кереметі ме деп ойлайды. Гегель және оның ізбасарлары христиан дінін кереметтер мен басқа да табиғаттан тыс нәрселерсіз қабылдады. Роберт Соломон былай дейді: «Шынында христиан діні «аян етілген дін» болып табылады, бірақ оның «бейнелі ой-пікірлері» жоқ. Бұл – иконасыз, бейнесіз, аңызсыз, аңызсыз, кереметсіз, қайта тірілмейтін, туған күнсіз, Шартрсыз және Фра Анжеликосыз, шарапсыз және вафлисіз, аспан мен тозақсыз, Құдайсыз сотсыз және үкімсіз сенім. Философиялық тұжырымдамамен Үштік Канттың жалпылығы (Ата Құдай), ерекшелігі (Ол Ұлы Мәсіх) және жекелігі (Киелі Рух) санаттарына дейін қысқартылады. Адамзаттан басқа құдай жоқ деген философиялық тезиске тәндік Мәсіхке ғана қатысты емес. Адамзаттан басқа ешнәрсе жоқ, яғни адамзаттың абсолюттілігі – Құдай. Діннің философиялық тұжырымдамасынан кейін не қалды? Православтық христиан үшін, оның дәстүрлі мәнінен босатылған кейбір терминологиядан басқа ештеңе қалмайды. Гегельдің христиандықты жойып, Гейне мен Ницшенің эстетикалық атеизмінен өте қысқа қашықтық. «Гегельден экзистенциализмге дейін», Роберт С. Соломон, Оксфорд Университетінің баспасы, АҚШ, 1989 ж., 61-бет. Эдуард Гейсмар 1933 жылы Кьеркегордың діни ой-пікірлері туралы семинар өткізді. Ол былай деді: «Киркегор экзистенциалдық ойшыл деген ұғымды дамытады. Мұндай ойшылдың міндеті – өзін-өзі түсіну, оның өмір сүруін, оның белгісіздігін, тәуекелін және құмарлығын түсіну. Сократ өмір сүрудің маңыздылығы туралы ойлаған. Сократтан ол өзінің қарым-қатынас әдісін, жанама әдісті үйренген. Сократтан ол оқырманға есте сақтау үшін объективті нәтиже беруден аулақ болуға үйренді, абзацтарға жүйелі түрде орналастыру схемасы, олардың барлығы тек объективті ғылымға қатысты, бірақ экзистенциалды ойлауға қатысы жоқ. Сократтан ол оқырманға сұрақ қоюды, идеалды мүмкіншілік ретінде суреттеуді үйренді. Сократтан ол оқырманды алыс ұстауды, оны жеке жауапкершілікке қайтаруды, өзінің шешіміне жол табуға мәжбүрлеуді үйренді. Киркегор өзіне сену туралы ғана сөйлемейді; оның барлық әдеби өнері өзіне сенуді ілгерілетуге арналған». Жан Поль Сартр Кьеркегордың субъективті идеяларымен күшті дауласты. Ол Гегельдік болды және оның жүйесінде сенімге орын жоқ еді. Кьеркегор ақылдан гөрі сенімге сүйенгендей болды. Ол «жалған сенім» деген идеяны дамытты. Оның идеясы Кьеркегордың «Сәт» деген идеясына қатысты. Егер жағдай (Кьеркегор үшін мүмкіндік) жеке адамды оның шынайы өзіне қатысты ескертетін болса және жеке адам сол өзін таңдамаса, онда ол жалған сенімге ие болады. Сартр Кьеркегордың Құдайға тек субъективті түрде ғана қол жеткізуге болатындығына қатысты көзқарасына қарсы болды. Гегельмен салыстырғанда, Кьеркегор шамалы ғана есептеледі. Ол әрі философ емес; үстіне, ол өзінің бұл атағын жоққа шығарды. Шындығында, ол христиан, ол жүйеге енгізілгісі келмейді және Гегельдің «интеллектуализміне» қарсы, өмір сүргеннің төңкерілмейтін және ерекше екенін қатаң түрде мәлімдейді. Жан Вальдің айтқанынша, Гегель бұл романтикалық және жалтақ сананы «бақытсыз санаға» ассимиляциялаған болар еді, бұл сәт, ол бұрыннан-ақ өтіп кеткен және оның маңызды ерекшеліктері белгілі болған. Бірақ Кьеркегор осы объективті білімге нақты қарсы тұрады. Ол үшін бақытсыз сананы басып өту тілдік ғана болып қалады. Адамның өмір сүруі идеялар жүйесімен ассимиляциялана алмайды. Адам қандай сезімге ие болса да, оның қандай екеніне қарамастан, ол білімнен қашады, өйткені ол өзі үшін, өзі үшін сезіледі және білім оны өзгерте алмайды. «Философ идеялар сарайын салады және сарайшада өмір сүреді». Әрине, Кьеркегор қорғағысы келгені – дін. Гегель христиандықты «басып өтуге» дайын болған жоқ, бірақ осы себепті оны адамзат өмірінің ең жоғары сәтіне айналдырды. Кьеркегор керісінше, Құдайдың трансценденттігіне талап етеді; ол адам мен Құдай арасына шексіз қашықтық қояды. Әлдебарақтың болуы объективті білімнің нысаны бола алмайды; ол субъективті сенімнің мақсатына айналады. Бұл сенім, өз күшімен және спонтанды растауымен, ешқашан басып өтілмейтін және жіктелетін сәттерге дейін төмендетілмейді, білімге дейін. Осылайша Кьеркегор таза, бірегей субъективтілікті эссенцияның объективті жалпылығына қарсы, нақты өмірдің тар, құмарлыққа толы қайталанбастығына қарсы, барлық шындықтың тыныш делдалдығына қарсы, сенімді, ол сенімділікпен бекітілген, ғылыми дәлелдерге қарсы – жанжалға қарамастан, қорғауға шақырылады. «Достоевскийден Сартрға дейінгі экзистенциализм; Әдіс іздеуі (1-бөлім). Диалектикалық ақылға сын, I. Марксизм және экзистенциализм, Жан Поль Сартр, 1960 жыл.

Time Magazine Сартр мен Камустың Кьеркегорды түсіндіруін былай деді: «Қазіргі заманғы «экзистенциалистер», Сартр мен Каму сияқты, Кьеркегордың «абсурдтығын» ұрлап, оны барлық діни мағынасынан айырды және…»