Кіріспе

Андорра — швейцариялық драматург Макс Фриш 1961 жылы жазған пьеса. Алғашқы мәтін Фриштің күнделігіне жазған «Андорралық еврей» атты прозалық эскизінен туындаған. Фриштің пьесасындағы Андорра – ойдан шығарылған, және Франция мен Испания арасындағы нақты Андорраны бейнелеу мақсатында жазылмаған. Фриш Андорра атауын бастапқыда жұмыс атауы ретінде қарастырған, бірақ кейін «андорралықтар» деген сөзді ұнатып, оны сақтап қалған. Германияда «Андорра» Фриштің ең белгілі пьесаларының бірі болып саналады.

Сюжет

Андри - мұғалім (дер Лерр) мен ана (die Mutter) қызы Барблинмен бірге еврей асырап алған ұлы ретінде тәрбиелеген жас жігіт; Мұғалім Андриді көрші елдегі антисемит қара нәсілі (die Schwarzen) адамдарынан құтқарғанын айтады. Андри мен Барблиннен басқа кейіпкерлер өздерінің кәсіптері немесе рөлдері бойынша аталады (бірақ көпшілігі есімдері бар). Он екі көріністен кейін кейіпкерлер куәгерлер сөзіне келіп, Андридің өлімі туралы өткен уақытта сөйлеседі (әр қосымша көрініс Vordergrund деп белгіленеді, бұл "алдыңғы план" дегенді білдіреді). Осылайша Андридің ата-анасы мен тағдыры туралы ақпарат біртіндеп ашылады. Әр қала тұрғыны Андридің өліміне қатысы бар екенін дәлелдеуге тырысады; тек діни қызметкер (der Pater) кез-келген кінәні қабылдауға дайын. Пьесаның соңында тірі қалған әрбір кейіпкер осындай мәлімдеме жасайды, Барблин, Ана және сөйлемейтін кейіпкерлерден басқа. Пьесаның басында Андри Барблинмен тұрмысқа шығады. Солдат (der Soldat) оған жыныстық қатынас жасауға қызығушылық танытады, бірақ ол оны қатты ұнатпайды. Қала тұрғындары антисемиттік көзқараста, ал қара нәсілділер басып кіретіндігі туралы хабарлар таралуда. Мұғалім жерді үй иесіне (дер Вирт) сатады, сонда ол Андриді шәкірт ретінде қабылдауға ағаш ұстасына (дер Тишлер) ақша төлей алады. Алайда, Андри кейінірек шәкірттік қызметінен босатылады, өйткені Жыгачшы Андри сапасыз орындық жасады деп санайды, оны шын мәнінде Жолдас (дер Геселле) жасаған, ол мұны мойындамайды. Оның орнына ағаш ұстасы Андриді сатушы етіп жұмысқа алады. Доктор Андридің алдында антисемиттік пікірлер айтады, Андридің өзін яһуди екеніне сенетінін білмейді. Андри мұғалім мен анаға Барблин екеуінің үйленгісі келетінін және бала кезінен бері ғашық екенін айтады. Мұғалім себепсіз некеге тыйым салады; Андри мұны яһуди болғандықтан деп санайды. Мұғалім (бір жағынан) Андри оның биологиялық ұлы екенін айтады. Ол Андриге мұны айтуға тырысады, бірақ Андри өзінің еврейлігін қабылдады және тыңдаудан бас тартады. Сол уақытта сарбаз Барблинді зорлайды; Андри бұл фактіні кейіннен біледі. Анасы Андридің яһуди екеніне сеніп, діни қызметкерден Андриге өзінің яһудилігін қабылдауға көмектесуін сұрайды. Сеньора (сеньора) қалаға келеді; қала тұрғындары оған қарсы бейбітшілік танытады, өйткені ол шетелдік. Ол Андриге солдат шабуыл жасағанда көмектеседі. Сеньора Андридің шынайы анасы екені анықталады, бірақ ол Андриге айтпастан қаладан кетеді (ол Андриге сақина береді). Анасы Андридің ата-анасы туралы шындықты біледі, ал мұғалім діни қызметкерден Андриге шындықты түсіндіруді сұрайды. Андри мүлдем құлақ аспайды және өз тағдырын шешті деп санайды. Сеньора оған тас лақтырылғаннан кейін өлтіріледі, ал үй иесі Андриді кінәлайды (үй иесі оны өлтірді деп айтуға болады). Қаралар басып кіреді, ал солдат қашып кетіп, оларға қосылады. Қала тұрғындары Андриді кісі өлтіруші деп санайды; Андри сыртта жасырынып, мұғалім оны шындыққа сендіруге тырысады, содан кейін Барблинмен бірге мұғалімнің үйіне кіреді. Андри Барблинге солдатпен қарым-қатынасы туралы айтып, оны сүйеді; ол осы сәтте рационалды әрекет етпейді. Солдат үйге кіріп, Андриді тұтқындап алады. Қаралар "Иудей инспекторы" (der Judenschauer) бастаған "Иудей шоу" (die Judenschau) өткізеді, сеньораның өлтірушісін табу үшін. Бұл сот процесінің көрнекілігі; Барблин мен Ана процесті бұзуға тырысқанына қарамастан, басқа қала тұрғындары ынтымақтасады. Андри өзін қорғамайды және әскерлер өлтіреді, олар сеньораның сақинасын алу үшін саусағын кесіп тастауға мәжбүр болады. Содан кейін ұстаз өзін-өзі асып алады. Барблиннің басын қырқып алады (ойының басында қаралар мұны яһудилердің әйелдеріне жасады деген уәде бар) және ол ақылдан адасады. Ол Андридің өлгенін толықтай қабылдамайды және аяқ киімін сахнада қалдырып, адамдарға оларға тиісуге тыйым салады.

Драмалық техника

Андорра – эпикалық театрдың үлгісі (классикалық театрға қарама-қарсы), оны 20-ғасырдың басында Бертольд Брехт танымал етті. Эпикалық театр көрерменді пьесадағы маңызды сұрақтар мен идеялар туралы ойлауға бейімдеп, осылайша ол белсенді сыншыл бақылаушы болғаннан кейін өзінің рационалды пікірін қалыптастыра алады. Фриш пьеса бойында Verfremdungseffekt (шегіндіру әсері) қолданысын жүзеге асырып, көрерменді оқиғадан шегіндіріп, олар сюжетке толыққанды енудің орнына пьесаның тақырыптары туралы ойлауына мүмкіндік береді. Фриш осы тәсілдерді қолданды, себебі ол кейіпкердің еврей емес екеніне қарамастан, еврей деп жаңылысқан драмалық жағдайды жасағысы келді. Барлық кейіпкерлер мен оқиғалар осы орталық идеяға бағынады.

Андоррадағы шетелдіктердің әсері

Кейіпкерлердің көпшілігі (Андри, Барблин және мүмкін Мұғалімнен басқа) – тұлғалық қасиеттерінен айырылған, бір өлшемді стереотиптер, себебі олардың міндеті сюжетті дамыту ғана (мысалы, Сеньораны өлтіретін тасты лақтырған үй иесі) немесе әртүрлі жағдайлардағы предрассудилерді көрсету (мысалы, Ағаш шебері Андриді ақшамен жұмыс істеуге мәжбүрлейді). Олардың жеке басы сюжетке мүлдем қатысы жоқ, ал егер олардың тұлғалық қасиеттері болғанда, көрерменнің назары маңызды жайттардан ауысып кетер еді. Көптеген кейіпкерлердің тіпті есімдері де жоқ, олар тек кәсіп иелері ретінде бейнеленген (мысалы, үй иесі). Тек сюжет тақырыбына қатысты белгілі бір қасиеттер көрсетіледі, мысалы, Доктордың шеңберлі ойлауы. «Андорра» классикалық театр сияқты сахналарға бөлінбеген, керісінше, әртүрлі ұзындығы мен құрылымы бар он екі «сурет» («Билдер») түрінде ұйымдастырылған. Суреттердің арасында «алдыңғы сахналар» (Vordergrundszenen) орналасқан, онда бір кейіпкер «куәгер тақтасында» тұрып, ойдағы сотқа «мойынұсау» жасайды (дін қызметкерінен басқа барлығы кінәсіз екенін мәлімдейді). Бұл сахналар оқиғаның шиеленісін басып, көрерменге ойлануға мүмкіндік береді. Пьесадағы шиеленіс екі үлкен жаңалықтың басынан ашылып бергендігіне байланысты жойылады. Үй иесі «мойынұсауында» Андридің шын мәнінде Мұғалімнің ұлы екенін айтады, сондай-ақ Андриге жаман нәрсе болатыны бірнеше рет қайталап көрсетіледі.

Тақырыптар

Пьеса Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін он бес жыл өткен соң жазылды және соғысқа тікелей қатысты ойлар емес, мәдени предрассудоктерді зерттеуге көбірек бағытталған. Дегенмен, ол тек предрассудоктер туралы ғана емес: көптеген кейіпкерлер Андридің еврей екенінен пайда көруге тырысады: Ұстаз өзін жақсы самариялық ретінде көрсетуге мүмкіндік алады, әскер Барблинді иеленеді, шебер ақша табады; тіпті дін қызметкері де сырттан келгенге деген христиандық қайырымдылығын көрсетуге шақтанады. Пьесаның басы мен соңындағы әктеп тарту мотиві екіжүзділікті орталық тақырып ретінде көрсетеді. Тағы бір қайталап тұратын тақырып – адамдардың аяқ киімдері және олардың иелеріне тағайындалған рөлдерді бейнелеуі. Бұл идея, ағылшын және неміс тілінде де бар «басқаның орнына өзіңді қою» деген сөз тіркесінен шабыттанған болуы мүмкін. Пьесаның соңында Андридің аяқ киімдері сахнада қалады; Барблин қалған кейіпкерлерден Андри қайтып келгенше оларға тиіспеуді сұрайды, бірақ Андри қайтыс болған.