Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі. Chenopodium vulvaria, сасық қазқаяқ – Жерорта теңізі аймағындағы жағалау мекендеріндегі бос жерлерде өсетін, жағымсыз иіс шығаратын өсімдік. Ол көбінесе мал қоқысы жиналатын орындармен және ішкі аймақтардағы бұзылған жерлермен байланысты. Бұл өсімдіктің Оңтүстік Еуропа мен Батыс Азияда табиғи өсу орындары бар, ал ауыл шаруашылығы арқасында Солтүстік Еуропаға және әлемнің басқа да қоңыржай аймақтарына тараған.

Сипаттама

Кеудесінен иіскейтін қазтабан – 60 см-ге дейін ұзындығы бар, шіріген балық иісін күшті сезіндіретін, жатқан немесе тік өсетін бір жылдық кішкентай өсімдік. Сабақтарының диаметрі шамамен 2 мм, қызғылт жолақты және жасыл ұнтақты ойыстары бар. Жапырақтары сұрғылт-жасыл, кезектесіп орналасқан, бүтін немесе бір тісті, жұмыртқа немесе ромб пішіндес, ұзындығы 1–2,5 см. Сабақтары мен жапырақтарының төменгі жағында сұр, көпіршік тәрізді түктер болады, бұл оған «ұнтақты» көрініс береді. Гүлшоғыры – цима, кішкентай, дөңгелек жасыл гүлдерден тұрады. Екі жынысты гүлдерде төрт-бес тостаған жапырақша (гүлдің перианты бөліктері) және бір-бес аталық тозаңдық, ал аналық гүлдерде – тек бір түйінше және екі мойынша болады. Жемістері – қабықшалы ахеналар, гүлдің (периант) қалдықтарымен бірге түседі. Тұқымдары жылтыр, қара түсті, диаметрі шамамен 1,2 мм, линза пішіндес, тұқым қабығында (теста) әлсіз радиалды жолақтар бар.

Таксономия

Chenopodium vulvaria дәстүрлі түрде Chenopodiaceae (қазтабан) өсімдіктер отбасының мүшесі болды, бірақ генетикалық зерттеулер олардың Amaranthaceae (амарант) отбасынан ерекшеленбейтінін көрсетті, сондықтан олар қазір біріктірілген. Басты айырмашылық – қазтабандардың жасыл перианты (тепалдары) және жемістері піскен кезде ашылатын (дехисцентті) болса, ал амаранттарда тепалдары қоңыр, ал жемістері ашылмайды (индехисцентті). Бұл айырмашылықтар APG III жүйесінде Chenopodioideae тұқымдастығын анықтайды. Бұл атау Линней Species Plantarum, 1 том, 220-бетте жарияланған. Сипаттамасы берілмеген, оның орнына бұрын Chenopodium foliis integerrimis rhombeo ovatis, floribus conglomeratis ("толық, ромбо-жұмыртқа тәрізді жапырақтары және гүл шоғыры бар қазтабан"), Chenopodium foliis triangulari ovatis ("үшбұрышты-жұмыртқа тәрізді жапырақтары бар") және қарапайым Atriplex foetida ("иіссіз ораш") деп белгіленген. Ол оны "Europae cultis oleraceis" ("Еуропадағы көкөніс егістіктерінде") өсетін деп сипаттаған. Жылдар бойы бірнеше синонимдер жарияланды, оның ішінде Blitum foetidum Hill (1757), Anserina foetida (Lam.) Montandon (1856) және Chenopodium rhombicum (Murr) F. Dvorák (1986), бірақ олардың ешқайсысы қалыптаспаған. Толық тізімін Әлемдік өсімдіктердің синонимикалық тізімдерінен табуға болады. Оның басқа түрлермен будандасатыны белгісіз. Жылдар бойы бірнеше сорттары сипатталған, мысалы Chenopodium vulvaria var. microphyllum Moq. (1840), бірақ олар қазіргі уақытта қабылданбаған. Шындығында, бұл өсімдікте триметиламин бар, ол бактериялық вагинозбен байланысты жиі кездесетін балық иісіне жауапты негізгі зат деп саналады. Оның халық арасындағы атаулары: кеспе шөп, иіссіз аналық, жабайы арақ және ешкі арағы.

Тарату және мәртебесі

Иіскейді қауқаудың табиғи таралуы толық анықталмаған, бірақ ең ықтимал түрінде ол Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африканың Жерорта теңізі мен Атлантика жағалауларында болған, қайталама енгізулер арқылы солтүстікке тараған, бірақ олар тұрақты болмаған. Соңғы уақытта ол Солтүстік және Оңтүстік Америка, Африка және Австралия-Океанияны қоса алғанда, әлемнің көптеген аймақтарына тарады. "Chénopode fétide" Францияның оңтүстігінде кең таралған және әдетте Жерорта теңізі аймақтарында LC (ең аз алаңдаушылық) статусына ие, бірақ солтүстікте ол әлдеқайда сирек кездеседі. Пикардияда ол CR (қатерлі түрде жойылып кету қаупі бар) деп жіктеледі, Бретаньде VU (әлсіз), Эльзас пен Төменгі Нормандияда EN (қатерлі) және Жоғарғы Нормандияда жойылған деп есептеледі. Кейінгі зерттеулер барлық ішкі популяциялардың жоғалуымен бірге күрт төмендеуін көрсетті, ал 1990 жылдары бар болғаны 3 популяция қалды деп саналды. Оған VU (әлсіз) қорғау статусы берілді және 1981 жылғы Жабайы табиғат және ауылдық жерлер туралы заңның 8-қосымшасы бойынша қорғалды. Қорғау шараларына қоянның жаюын болдырмау үшін оның өсетін жерлерін қоршау және топырақты бос қалдыру үшін жырту кірді.

Мекендейтін орта және экология

Испанияда, иіссіз қазтабан бір жылдық терафит ретінде қарастырылады, оны эктозоохория (тұқымдары жануарлардың терісіне, жүніне немесе қауырсындарына жабысып таралады) арқылы таратады. Ол ашық жерлерге тән және тасталған жерлер табиғи жаңару кезеңінен өткенде жоғалады. Солтүстік Еуропада, керісінше, ол тарихи тұрғыдан көбінесе қоқыс үйінділерінде, жолдардың жиегінде және қабырғалардың түбінде кездесетін, археофит екендігі болжамдалады, осылайша оның оңтүстіктен әртүрлі (белгісіз) көлік жолдары арқылы жиі қайта енгізілгендігі айтылады. Орталық және Шығыс Еуропада оның едәуір кең таралған ортасы – Malva neglecta Chenopodium vulvaria қауымдастығы, ол жол жиектерінде және бұзылған, тапталған топырақта кездеседі. Көбінесе байланысты өсімдіктерге қара бидай, қабырға арпасы және бір жылдық шалғын шөптері жатады. Ұлыбританиядағы оның Эленберг көрсеткіштері: L = 7, F = 4, R = 7, N = 9 және S = 0, бұл оның азотқа өте байытылған жерлерде, мысалы, қоқыс үйінділерінде және теңіз құстарының қоныстарында толық күн сәулесінде өсетінін көрсетеді. Қазтабан тозаңдануы көбінесе жел арқылы немесе өзі тозаңдану арқылы жүзеге асырылады, бірақ иіссіз қазтабанға қатысты ешқандай зерттеулер жүргізілмеген. Иіссіз қазтабанмен қоректенетін жәндіктердің тоғыз түрі тіркелген. Олардың бірі – Hayhurstia atriplicis (L.) афидасы, ол жапырақтарда табылған. Сонымен қатар, Ұлыбританияда онымен байланысты сегіз түрі Lepidoptera (көбелектер) бар. Eupithecia simpliciata (Haworth) қарапайым момығының және Pelurga comitata (L.) қара шпинаттың дернәсілдері гүлдермен және жемістермен қоректенеді. Ал қалған дернәсілдер жапырақтармен және тамырлармен қоректенеді: Caradrina morpheus (Hufnagel) дақтанған көкшіл, Trachea atriplicis (L.) ораш көбелегі, Discestra trifolii (Hufnagel) мускат жаңғағы, Lacanobia oleracea (L.) жарқын сызықты қоңыр көз, Agrotis exclamationis (L.) жүрек және садақ, және Agrotis ipsilon (Hufnagel) қара семсер шөбі. Олардың ешқайсысы да тек иіссіз қазтабанмен шектелмейді, және олардың көпшілігі өсімдіктердің кең ауқымымен қоректенеді.

Қолданылуы

Қолтаңбалар іліміне сәйкес, ортағасырлық шөптану кітаптарында иіссіз қазтабанның негізінен гинекологиялық қолданылуы сипатталған. Калпепер бұл өсімдікті жоғары бағалап, былай деді: "Ол дерлік әр қоқыс үйіндісінде кездеседі. Құдайдың сыйы адам баласына тегін берілген, оның дәрілері арзан, қолжетімді және оңай табылады. Мен оны жатыр үшін әмбебап дәрі ретінде ұсынамын, ол жатырдың кез келген ауруын оңай, қауіпсіз және жылдам емдейді." Алайда, 20-ғасырға келген кезде, бұл өсімдік шөп емшілер арасында бұрынғысынша танымал болмай қалды. Иіссіз қазтабанға тән иістің себебі болатын ТМА химиялық заты қазір химиялық процестерде қолданылады және жоғары концентрацияда улы екені белгілі.