Кіріспе

Мінез-құлықты өзгерту – бұл жауапты және операнттық шарттауды қолдану арқылы мінезді өзгертудің бұрынғы термині. Мінез-құлықты өзгерту – мінезді өзгерту үшін жауапты және операнттық шарттауды пайдаланатын емдеу тәсілі. Әдістемелік бихевиоризмге негізделген, ашық мінез-құлық (алдын ала) стимулдарды бақылау және салдарлар арқылы өзгертіледі, оның ішінде қажетті мінез-құлықты арттыру үшін оң және теріс нығметтендіру шарттары, оң және теріс жазалауды қолдану және проблемалық мінез-құлықты азайту үшін жою. Бұл сондай-ақ фобиямен күресу үшін "су шашу" десенсибилизациясын қолданады. Қолданбалы мінез-талдау (ABA), мінез-құлық терапиясы және когнитивтік-мінез-құлық терапиясы – бұрын мінез-құлықты өзгерту деп аталған нәрсенің қазіргі заманғы терминдері.

Тиімділік салалары

Функционалдық мінез-құлықты бағалау қолданбалы мінез-құлықты талдаудың негізін құрайды. Осы терапиядағы көптеген техникалар нақты мәселелерге арналған арнайы әдістер болып табылады. Мінез-құлықты талдау принциптеріне негізделген араласулар дәлелді емдеулерді жасауда өте тиімді болды. Бұған қоса, мінез-құлық парадигмасынан зерттеулерге негізделген араласулардың саны артып келеді.

ADHD бар балалар

Назар аудару қиындықтары және гипербелсенділік синдромы (ADHD) бар балаларға қатысты бір зерттеуде, бірнеше жылдық кезеңде мінез-құлқына түзету жасау тобындағы балалардың қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін ұсталғандар саны дәрі-дәрмек қабылдаған топтағы балаларға қарағанда екі есе азырақ болды. Бұл нәтижелер әлі расталмаған, бірақ ADHD бар балаларға мінез-құлқына түзету жасауды қолдануға үміт береді. ADHD-ны емдеуде мінез-құлқына бағытталған емдеулердің тиімділігіне қатысты мықты және тұрақты дәлелдер бар. Жақында жасалған мета-талдау көрсеткендей, ADHD үшін мінез-құлқына түзету жасаудың нәтижесінде топтар арасындағы зерттеулерде (.83), алдын-кейін зерттеулерде (.70), топ ішіндегі зерттеулерде (2.64) және жеке тұлғаға қатысты зерттеулерде (3.78) әсер өлшемдері жоғары болды, бұл мінез-құлқына бағытталған емдеулердің жоғары тиімділігін көрсетеді.

2- типті диабеттің бақылаусыз түрі

Бандураның өзіндік тиімділік теориясын пайдалана отырып, бұл теория диабетпен ауыратын ересектерде денсаулыққа қатысты мінез-құлықты өзгертуге бағытталған бағдарламаларда тиімді екені дәлелденген. Әртүрлі шаралар іске асырылды, оларға топтық кеңес беру, топтық талқылау және адамдарды күштендіру процесі кіреді. Бұл шаралардың барлығы жеке адамдарды салауатты тамақтану әдеттерін қалыптастыруға, дәрілік режимді сақтауға және үнемі жаттығулар жасауға ынталандыруға бағытталған, мақсаты – қандағы қант деңгейін жақсарту. Аталған бағдарламалардың нәтижелері үміттендірерлік жақсаруды көрсетті, өзіндік тиімділік артып, гемоглобин A1c деңгейінде маңызды өзгерістерге қарай тенденция байқалды.

Тұрғын үйдегі ем

Мінез-құлқын өзгерту бағдарламалары көптеген тұрақты емдеу орталықтарының бағдарламалық негізін құрайды. Олар мінез-құлқы бұзылған жасөспірімдер мен ересек қылмыскерлердің арасында рецидивтің (қайталанудың) азаюына көмектесетіні дәлелденген. Назар аударуға лайық бір бағдарлама – отбасылық үйлерді оқыту (Үй-бүлені оқыту моделіне қараңыз), ол радикалды мінезтанудан пайда болған әлеуметтік оқыту моделіне негізделген. Бұл үйлер тұрақты емдеуге отбасылық стильдегі көзқарасты қолданады және 700-ден астам рет сәтті көшірілген. Соңғы күш-жігер АҚШ-тағы тұтқындарды босатылғаннан кейін қайта бейімдеуге көмектесу үшін тұрақты қайта оралу бағдарламаларына мінез-құлқын өзгерту бағдарламаларын енгізуге бағытталған.

Салмақты азайту нәтижелері

Зерттеулер көрсеткендей, шектен тыс тамақ ішетін семіз адамдарға көмектеседі. "Тревóз мінез-құлқының өзгерту бағдарламасы" (ТМӨБ) – бұл қолжетімді, өздігінен көмектесу арқылы салмақ жоғалтуға бағытталған бағдарлама, ол үздіксіз күтімге ерекше мән береді. Кәсіби білімі жоқ адамдар басқаратын және ұйымдастыратын ТМӨБ, салмақтың айтарлықтай және ұзақ сақталуына көмектесуде керемет нәтижелер көрсетті. Бұл бағдарлама тиімді ғана емес, сонымен қатар тұрақты қолдауды қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, жиі шектен тыс тамақ ішетін және мүлде тамақ ішпейтін адамдар ТМӨБ-ның үздіксіз күтім жасау әдісі арқылы ұзақ мерзімді салмақ жоғалтуға қол жеткізді.

Есірткілік

Нашақорлықтан емдеуде қоғамдық қолдауды күшейту саласында жұмыс істейтін мінез-құлықтанушылардың жұмысы қайта-қайта тиімді екенін көрсетті.

Депрессия

Тағы бір зерттеу саласы, үлкен қолдау алған – депрессияға қатысты мінезді белсендіру. Мінезді өзгертуде оң нығайтудың бір жолы – мақтау, қолдау, жігерлендіру және қуаттандыру арқылы жасалады; әрбір бір шағымға бес мақтаудың арақатынасы мінезді қажетті бағытта өзгертуде және тіпті берік неке құруда тиімді деп есептеледі.

Сын

Жүріс-құлықты өзгерту, Роджерлік кеңес беру және қайта бағалау кеңес беру сияқты, "адамның имандылық қасиеттерімен байланысып, емделуге көмектесу" принципіне негізделген, адамға бағытталған психотерапиялық тәсілдерде сынға ұшырайды, ал бихевиоризм "адам рухын кемсітеді". Б. Ф. Скиннер "Еркіндік пен қадір-қасиеттен тыс" еңбегінде, шектеусіз нығайту "еркіндік сезімін" тудыратынын, демек, жағымсыз жағдайларды жою адамдарға "еркіндік сезінуге" мүмкіндік береді деп мәлімдейді. Сондай-ақ, мінез-құлық тек нығайтылғанда ғана артады деген пікірге де қарсылық білдіріледі. Бұл тұжырым Стэнфорд университетінде Альберт Бандура жүргізген зерттеулермен келіспейді. Оның зерттеулері көрсеткендей, балалар фильмдерде "Бобоға қатты соққы беруді" көрсеткен түрлі адамдарды көріп, күштірек болмаса да, зорлық-зомбылық әрекеттерін қайталайды. Бандура адамның тұлғасы мен оқуы – орта, мінез-құлық және психологиялық процестердің өзара әрекеттесуінің нәтижесі деп санайды. Дегенмен, еліктеудің де басқа мінез-құлықтар сияқты оқытылатынына дәлелдер бар. Балалар бұрын көрсетпеген және нығайтылмаған мінез-құлықты да жалпы еліктеуге үйретілгеннен кейін қайталай алады. Көптеген адамдар мінез-құлықты өзгерту процедураларын орындау үшін қажетті білім деңгейін, әсіресе шектеуші шараларды, қарсылық терапиясын немесе жазалау протоколдарын қолданатындарды сынады. Кейбіреулер мұндай шектеулерді тек лицензияланған психологтар мен кеңесшілерге ғана қатыстыруды қалайды. Осы топқа лицензия берілгеннен кейін, мінез-құлықты өзгерту саласындағы біліктілікті көрсету үшін Әлемдік мінез-талдау қауымдастығы сияқты ұйымдар арқылы қосымша сертификация алуға тырысады. Тағы басқалары лицензия беру арқылы мінез-талдаудың тәуелсіз практикасын құруды қалайды, бұл тұтынушыларға дәлелденген және дәлелденбеген әдістердің арасында таңдау жасауға мүмкіндік береді (мінез-талдаудың кәсіби практикасына қараңыз). Білім деңгейі мен тұтынушыларды қорғау қолданбалы мінез-талдау және мінез-құлықты өзгертуде маңызды болып қала береді.