Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік славян фольклорындағы әйел феялар
Female fairy beings of South Slavic folklore
Вила, немесе вила (көпше түрі: виле, немесе вили; vila, diva, juda, samovila, Samodiva (фольклор); wiła;) – нимфаға ұқсас славян феясы. Вила көбінесе Оңтүстік славяндар арасында кеңінен танымал, бірақ кейбір түрлері Батыс славяндардың мифологиясында да кездеседі. Чехтер арасында вила 15-ғасырда орман рухын білдірген, ал Вилице (Табор маңында), Вилов (Домажлице маңында) және Вилин (Седльчани маңында) сияқты ежелгі жер аттары оның сол жерлерде де белгілі болғанын көрсетеді. Далимилдің жылнамасында (3, 53) вила "ақымақ" (көне поляк тілінде) деп сипатталған. Ресейде 11-ғасырда вила туралы айтылған, бірақ олардың орыс фольклорының бөлігі болғанына күмән бар, мүмкін тек әдеби дәстүр болған. Шнивейс олардың русалкалармен бірдей екенін айтады.
A vila, or víla (plural: vile, or víly ; vila, diva, juda, samovila, [[Samodiva (folklore); ; ; wiła; ; ; ) is a Slavic fairy similar to a nymph. The vila is mostly known among South Slavs; however, some variants are present in the mythology of West Slavs as well. Among Czechs, víla denotes a woodland spirit (15th century), and ancient place names such as Vilice near Tábor, Vilov near Domažlice, and Vilín near Sedlčany seem to indicate that she was known there as well. In the Chronicle of Dalimil (3, 53) vila is "fool" (as in Old Polish). In Russia, vile are mentioned in the 11th century, but there is doubt that they were truly a part of Russian folklore, and not just a literary tradition. There are common traits between the vile and the rusalki, and Schneeweis holds that they are identical.
Этимология
Этимологиясы нақты емес. Мүмкін болған түсіндірмелер – "бұрау" мағынасындағы viti етістігінен және "ұсқын" сөзінен; немесе "ауа" сөзінен, ал түпкілікті түбі прото-үнді-еуропа тіліндегі u̯ēi̯o "жел" сөзіне дейін жетеді.
The etymology is unclear. Possible explanations are from the verb viti "to wind" and "whirlwind"; or from "air", ultimately from Proto Indo European u̯ēi̯o "wind".
Фольклорлық деректер
Натали Кононенконың айтуынша, вилалар – табиғаттың әйел рухтары, адамдармен күрделі қарым-қатынаста болатын. Ертегілерде олар адамдарға зұлымдық жасай алады (адамдарды өлтіру, егістіктерді жою), бірақ кейіпкерге сиқырлы заттар мен жануарлар сыйлап, көмектесе де мүмкін. Олар соғысшы секілді қасиеттерді де көрсетеді. Олардың үш түрі бар: құрлықта және орман ішінде тіршілік ететіндер, су нимфалары және бұлт немесе ауа нимфалары. Олар құстар (қарлығаштар, сұңқарлар), жылқылар немесе қасқырлар түрінде пайда болады; бұлт нимфалары бұрқанақ сияқты көрінеді. Оларды шақырған адам қатаңсып, қиындықпен қозғалады. Ол бір-екі жыл ішінде ауруға шалдығып қайтыс болады. Вилалар жылқыға немесе бұғыға мінуді ұнатады, аң аулайды, шеңбер би билейді (болгар тілінде: samodivski igriška) және сұлу, күшті еркектердің махаббатын іздеп, оларға жауларына қарсы көмектеседі. Олардың ұрысқа құштарлығы тевтондық Валькирияны еске түсіреді және славян мифологиясында бірегей. Олар табиғаттан тыс күштерге ие және емдеу өнерінде шебер. Олар бұлттардың шетінде сәнді сарайлар салады. Олар жебелерімен адамдардың санасын шатастырады. Балаларды ұрлап, олардың орнына алмастырылған балаларды қояды. Словакияда вилалар – қайтыс болған қыздардың тынышсыз рухтары, олар жас жігіттерді өлімге әкелетін шеңбер биге әуелендіреді. Хорват және серб эпостық поэзиясында көптеген батырлар виланы өкіл немесе қандас ретінде таңдайды. Ең танымал – , бұл есім Рафаэльден шыққан болуы мүмкін. Қыздар да виланы қандас сеңлі ретінде таңдап, сұлулығын арттыру немесе алыстағы жарына қорғау үшін олардан көмек сұрай алады. Вилалар босниялық эпостық поэзияда да маңызды орын алады, виланың жауынгерлерді жолына салуы жиі кездеседі. Немесе оларды жарақат алғанда тамақтандырып, көмектеседі. Хрњица бауырларын виланың өсіргені туралы халық аңыздары кең таралған, онда бір бауыр күшін, екіншісі сұлулығын виладан алады. Басқа халық аңыздарында вилалар қалаларды қорғауға көмектесетіні айтылады. Вилалар көбінесе адамдарға мейірімді, бірақ оларды қорлағандарға, бұйрықтарын орындамағандарға немесе шақырусыз би билеріне келгендерге қорқынышты кек алады. Олардың жалпы мейірімділігі оларды русалкалардан ерекшелейді. Халық олардың мекендегені саналатын үңгірлердің алдына гүлдер, тағам және сусын қойып, құрмет көрсетеді. Чех дәстүрінде вилилер, егер оларға құрмет көрсетілмесе және олардан аулақ болмаса, әрқашан зиянды. Олар ұзын, аққан шашы бар әдемі әйелдер ретінде бейнеленеді, негізінен орман, дала немесе орманды алаңдарда тұрады. Олар өздерінің сұлулығы мен әдемі дауыстарымен өз жерлеріне келген ер адамдарды баурап алуға тырысады. Вилилер топта өмір сүреді және дөңгелек билеуге құштар, бұл адамдарды тұтқындаудың тағы бір жолы болды, өйткені олармен билесең, үйіңе қайта оралмайсың деп сендіріледі. Ф. С. Коплендтің айтуынша, словен фольклорында вилалар (ол оларды «Ақ ханымдар» деп аударған) – орман, су және таулардан келген дана және қайырымды жандар, олар әйелдерге босануда көмектеседі және эпостық әңгімелердегі батырларға қолдау көрсетеді. Коплендтің басқа бір мақаласында, бұл сөз Хорватия шекарасына жақын жерде (мысалы, Бела Крайнада) белгілі болған, сонымен қатар Стирия және Мурадан тыс жердегі словендер арасында да «таныс» болған.
According to Natalie Kononenko, the vilas are female spirits of nature, of an ambivalent relationship with humans. In fairy tales, they may act with malice towards them (killing people, destroying crops), but may also help the hero by giving him magical objects and mounts. They may also show warrior like qualities. There are three kinds, those living on land and in forests , water nymphs , and cloud or air nymphs They appear as swans, falcons, horses, or wolves; cloud nymphs appear as a whirlwind. At night, they roam the clouds emitting a terrible noise of pipes and drums. Anyone who calls them becomes stiff and moves only with difficulty. He is stricken by disease and dies within a year or two. Vile like to ride horses or stags, they go hunting, dance in a circle dance (, Bulgarian: samodivski igriška) and seek the love of handsome strong men, assisting them against their enemies. Their fondness for fighting is reminiscent of the teutonic Valkyrie and is unique in Slavic mythology. They possess supernatural powers and are able in the art of healing. They build splendid castles at the edges of clouds. They confuse men's spirits with their arrows. They steal children and substitute them with changelings. In Slovakia, vile are the restless souls of deceased girls who lure young men into a deadly circle dance. In Croatian and Serbian epic poetry, many heroes have a vila as an elective or blood sister The best known is , a name probably derived from Raphael. Girls can also have vile as blood sisters, and may ask them to improve one's beauty or to protect a distant lover. Vilas are also prominent in Bosniak epic poetry, it is not rare for a vila to guide warriors on their path. Or nourish and help them when they are injured. Folk tales of a vila raising the Hrnjica brothers are well known, where one brother gains his strength from the vila, and the other brother his beauty. Other folk tales mention vilas helping in the defense of towns. Vile are usually friendly to people, but they can take horrible revenge on those who insult them, disregard their orders, or approach their circle dances uninvited. Their general amiability distinguishes them from the rusalki. The folk venerated them by placing flowers, food and drink before caves where they were believed to have lived. Within the Czech tradition, víly are almost always malicious, unless respected and avoided. They are portrayed as beautiful women with long flowing hair, who primarily live in the woods, marches, or in forest clearings. They are said to try to entrance men, who wander into their land, by their looks and beautiful voices. Víly are also said to live in groups, and are keen to dancing in circles, which was also another way of trapping people, as it was believed that if you were to start dancing with them, then you would never return home. According to F. S. Copeland, in Slovene folklore, the vile (which she translated as 'White Ladies') are wise and benevolent beings from forests, water bodies and mountains who help women in childbirth and heroes in epic stories. In another article, according to Copeland, the word was known near the Croatian border (e. g., in Bela Krajna), but also "familiar" among the Slovenes of Styria and Beyond the Mura.
Мұра
Этнолог Эва Поцтың сөзінше, "вила" сөзі серб және хорват тілдеріндегі "виловняк", "виленяк", "виленица", "вилаш" сөздерінде де кездеседі, бәрі де "сиқырлы фея" типін білдіреді. Тарихи және фольклорлық деректерге сәйкес, оларға вилалар ("феялар") күш сыйлаған.
According to ethnologist Éva Pócs, the word vila also appears in the Serbian and Croatian words vilovnjak, vilenjak, vilenica, vilaš all referring to a type of "fairy magician", people who, as per historical and folkloric records, were given powers by the vilas ("fairies").
Сөздіктер
Мейердің «Конверсационный лексиконы» Wiles немесе Wilis-ті әйел вампирлер деп сипаттайды, бұл үйленуге дайындалған қыздардың, үйлену тойынан бұрын қайтыс болған рухтары. Хайнның сөзіне қарағанда, вилилер жалаңаш билеуге деген құштарлығын қанағаттандыра алмағандықтан қабірде тыныға алмайды, әсіресе қала алаңдарында. Олар түн ортасында қара жолға жиналып, жас жігіттерді сүйкімдеп, оларды би билеу арқылы өлімге жеткізеді. Сербияда олар Құдайдың қарғысына ұшыраған бойжеткендер, Болгарияда – самадива деп аталады, яғни крещение алмай өлген қыздар, ал Польшада олар өткен өмірлері үшін күнәсін тазалау үшін ауада серуендейтін әдемі бойжеткендер. Кейбір әңгімелерде олардың сүйгендерін тастауының себебі трагедиялық: Вилалар ешқашан нағыз махаббатты таба алмайды, егер таба алса, ол махаббат қорқынышты өліммен аяқталады.
Meyer's Konversationslexikon defines Wiles or Wilis as female vampires, the spirits of betrothed girls who die before their wedding night. According to Heine, wilis are unable to rest in their graves because they could not satisfy their passion for dancing naked, especially in town squares. They also gather on the highway at midnight to lure young men and dance them to their death. In Serbia, they were maidens cursed by God; in Bulgaria, they were known as samodiva, girls who died before they were baptized; and in Poland, they are beautiful young girls floating in the air atoning for frivolous past lives. In some tales, the reason for abandoning their loves is tragic; the Vila are cursed never to find their true love, and if they do, that love will die a terrible death.
Театр және опера
Вилилер Адольф Адамның 1841 жылы Парижде алғаш рет қойылған романтикалық балеті «Жизельде» сүйіктілерінен аяусыздық көрген және үйлену тойына дейін қайтыс болған жас қыздардың арбақтары ретінде пайда болады. Олар айлы түндері орманды билеп, жас жігіттерді билеу арқылы жазалайды, бірақ таң атқанда жоғалып кетеді. Осы Вилилер зұлым Иларионның өмірлік күшін тартып алады, және қаһарман Альбрехтке де соның тағдыры бұйырар еді, бірақ оны жын-пері Гизелдің махаббаты құтқарады. Джакомо Пуччинидің бірінші операсы «Le Villi» осы тақырыптық материалды еркін пайдаланады. Ол 1884 жылдың мамыр айында Милан қаласындағы Театро Дал Верме театрында тұңғыш рет көрсетілді, ал сол жылдың желтоқсан айында Туриндегі Корольдік театрда жақсы қабылдану үшін қайта жөнделді. Франц Лехардың 1905 жылғы «Күлкілі жесір» операсынан («Das Vilja Lied» - «Вилия әні») Виктор Леон мен Лео Штайнның (Эдриан Росс аударған) шығармасында, бір аңшы Вилияға, «орманның сиқыршысына» ғашық болады, ол оны өз махаббатына бөлейді, содан кейін ізсіз жоғалады.
The wilis appear in Adolphe Adam's Romantic ballet Giselle, first danced in Paris in 1841, as the ghosts of young girls who were betrayed by their lovers and who died before their wedding days. They dance in the forests on moonlit nights, punishing young men by dancing them to death, but must disappear at the break of dawn. These Wilis snatch away the villainous Hilarion's life breath, and almost do the same for the hero, Albrecht, but he is saved by the love of the ghostly Giselle. The first opera completed by Giacomo Puccini, Le Villi, makes free use of the same thematic material. It had its debut in May 1884 at the Teatro Dal Verme, Milan, and was revised for a more successful reception at the Royal Theater, Turin, that December. In "The Vilia Song" (Das Vilja Lied), from the 1905 operetta The Merry Widow (Die lustige Witwe) by Franz Lehár, Viktor Léon and Leo Stein (and translated by Adrian Ross), a hunter pines for Vilia, "the witch of the wood", a fairy being who causes him to fall in love with her and then vanishes.