Кіріспе
Zamiaceae тұқымдасына жататын цикадалар туысы – Encephalartos. Encephalartos Африкаға тән цикадалар туысы. Encephalartos туысының бірнеше түрін көбінесе «нан ағашы», «нан пальмасы» немесе «кафир наны» деп атайды, себебі сабақтың ортасынан нанға ұқсас крахмалға толы тағам дайындауға болады. Туыстың атауы грек тіліндегі «en» (ішінде), «kephalē» (бас) және «artos» (нан) сөздерінен шыққан, бұл сабақтың қабығынан тағам жасауға сілтеме жасайды. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, бұл – ең көне жат гүлді өсімдіктердің бірі. Барлық түрлер қорғауға алынған, ал кейбіреулері – сындығай жағдайда, себебі оларды коллекционерлер мен дәстүрлі медицинаны қолданушылар пайдаланады. Туыстың барлығы CITES-тің I қосымшасына енгізілген, бұл осы түрлердің үлгілерін ғылыми зерттеулер сияқты коммерциялық емес мақсаттардан басқа халықаралық саудаға тыйым салады.
Encephalartos is a genus of cycad native to Africa. Several species of Encephalartos are commonly referred to as bread trees, bread palms or kaffir bread, since a bread like starchy food can be prepared from the centre of the stem. The genus name is derived from the Greek words en (within), kephalē (head), and artos (bread), referring to the use of the pith to make food. They are, in evolutionary terms, some of the most primitive living gymnosperms. All the species are endangered, some critically, due to their exploitation by collectors and traditional medicine gatherers. The whole genus is listed under CITES Appendix I which prohibits international trade in specimens of these species except for certain non commercial motives, such as scientific research.
Сипаттама
Бірнеше түрдің қалың сабақтары бар. E. cycadifolius түрінде негізгі сабақтардың биіктігі 3 метрге дейін жетеді, және олардың бірнешесі бұрынғы негізгі сабақтың өскен жерінде бірігіп келуі мүмкін. Тұрақты, қауырсын тәрізді жапырақтары терминальды таралатын тәж немесе көтеріңкі орналасқан. Қатты жапырақшалардың шеттері әртүрлі тікенді немесе тілімделген. Жапырақшаларда көптеген параллель тамырлар бар, бірақ орталық тамыр жоқ. Хромосома саны 2n=18.
Шұңқырлар
Аталық шишалар сопақта келген, бір уақытта үш-төрт шиша пайда болуы мүмкін. Аналық шишалар жеке-жеке немесе бір уақытта үшке дейін өседі, салмағы 700 кг-ға дейін жете алады. Кейбір түрлерде піскен тозаңды аталық шишалар жағымсыз иіс шығарады. Тозаң шашылғаннан кейін және аталық шишалар шірігенде, күшті сірке қышқылының иісі сезіледі, содан "бродбум" (яғни нан ағашы) деген халықтық атау пайда болған. 1779 жылы Патерсон король Уильям қаласының жанындағы "ірі пальманың" қабығын африкалықтар мен готтентоттар нан ретінде қолданғанын анықтады. Қабық алынып, аздап қышқылданып, содан кейін нанға иленген.
Мал азығы
Олардың ірі тұқымдары көбінесе улы ядродан тұрады, оны жеуге жарамды ет тәрізді қабат жауып тұрады. Әйелдерге тән конустарды бабуиндер тұқымның айналасындағы жұмсақ бөлігін жеп, осылайша жояды. Олардың ішінде леопард шұбар (Encephalartos spp., басқа цикадтар және т.б.), Миллар жолбарысы (өсірілген E. villosus), екі формалы жолбарыс (орман қанатының астындағы цикадтар), дақты жолбарыс (E. villosus), қызыл жолбарыс (E. villosus), Стауде жолбарысы (E. ngoyanus, өсірілген E. villosus және Stangeria) және күміс сұр (E. natalensis) түрлері бар. Егісте әртүрлі қосқанатты жәндіктер осы туыстың жапырақтарына зиян келтіреді. Оларға цикад аулакаспис қосқанаты, замия қосқанаты және латания қосқанаты жатады.
Таксономия
Бұл туыс 1834 жылы неміс ботанигі Иоганн Георг Кристиан Леманн атымен аталды. Осыған дейін Cycas-тан басқа барлық цикадалар Zamia туысына жататын деп есептелген, және Леманн Encephalartos-ты жеке туыс ретінде бөліп шығарғаннан кейін де көптеген жылдар бойы кейбір ботаниктер осы пікірде болды. Оның алғашқы ұғымы қазіргідей тар емес, сонымен қатар біз қазір Macrozamia және Lepidozamia деп білетін австралиялық өсімдіктерді де қамтыды.