Кіріспе

Сасанидтер империясының сәулеті – Сасанидтер дәуірінде өркендеген парсы сәулет стилі. Сасанидтер дәуірі (224–651 жж.) Иран өркениетінің ең жоғары деңгейіне жеткен кезең болды және мұсылман шапқышылығынан бұрынғы соңғы ұлы парсы империясы саналды. Сасанидтер сәулетінің көп бөлігі мұсылмандар тарапынан қабылданып, ислам сәулетінің құрамына енді. Сасанидтер әулеті, Ахеменидтер империясы сияқты, Перси (Фарс) провинциясында пайда болды. Олар эллинистік және парфяндық династиялардың аралық кезеңінен кейін Ахеменидтердің жалғасы екендерін санап, Парсының мәртебесін қайта жаңғыртуды өздерінің міндеті деп білді.

Шығу тегі

Сасанидтер Ахеменілердің мәнді дәуірін қайта жаңғыртуда ғана емес, сонымен қатар жай ғана еліктеушілер болған жоқ. Осы кезеңдегі өнер таңғажайып күш-қуатты көрсетеді. Кейбір жағынан, ол Ислам дәуірінде дамыған белгілі бір ерекшеліктерді болжады. Персияны Ұлы Александрдың басып алуы грек өнерінің Батыс Азияға таралуына бастады; бірақ Шығыс бұл өнердің сыртқы формасын қабылдағанмен, оның мәнін толыққанды сіңіре алмады. Парфян дәуірінде-ақ грек өнері Таяу Шығыс халықтары тарапынан еркін түсіндірілді, ал Сасанидтер дәуірі бойы оған қарсы әрекет ету процесі жалғасты. Сасанидтер өнері Персияға тән формалар мен дәстүрлерді қайта жаңғыртты, ал Ислам дәуірінде олар Жерорта теңізінің жағалауларына жетті.

Сарайлар

Сасанид патшаларының өмір сүрген салтанаттылығын олардың сақталған сарайлары жақсы көрсетеді, мысалы, Фарстағы Фирузабад пен Бишапурдағы және қазіргі Ирактағы Ктесифон астанасы. Жергілікті дәстүрлерге қоса, парфяндық династиялық сәулет Сасанидтің көптеген сәулеттік ерекшеліктеріне жауапты болған болуы керек. Олардың бәріне парфян дәуірінде пайда болған бөшке тәрізді күмбезді ивандар тән, бірақ енді олар едәуір үлкен мөлшерге жетті, әсіресе Ктесифонда. Ктесифондағы үлкен күмбезді залының аркасы Шапур I (241–272) билік құрған кезеңге жатады, оның аралығы 80 футтан асып, биіктігі 118 футқа жетеді. Бұл керемет құрылыс келесі ғасырларда сәулетшілерді қызықтырды және парсы сәулетінің ең маңызды туындыларының бірі саналады. Көптеген сарайларда ішкі қабылдау залы бар, ол Фирузабадтағыдай, күмбезбен жабылған бөлмеден тұрады. Парсылықтар шаршы ғимаратқа дөңгелек күмбезді орнату мәселесін шквинч арқылы шешті. Бұл – шаршының әр бұрышына салынған арка, осылайша оны сегізбұрышқа айналдырып, күмбезді орнатуды жеңілдетеді. Фирузабад сарайындағы күмбезді бөлме шквинчтің ең ерте сақталған мысалы болып табылады, сондықтан оны осы өнертабыстың туған жері ретінде қарастыруға жеткілікті себеп бар. Сасанидтердің алғашқы сарайларының көпшілігі қазір жоқ. Ардашир I және Шапур I, сондай-ақ олардың тікелей ізбасарлары, парфяндықтарды қанағаттандырған ғимараттардан гөрі, өз ата-бабаларының – Парфияның бағынышты патшаларының өмір сүрген жерлерінен гөрі үлкен әрі сәнді резиденциялар салғаны сөзсіз. Бірақ бұл резиденциялардың көбі толығымен жойылып кеткен.

Сипаттамалар

Сасанидтердегі ең көне ғимараттар біздің заманымыздың 350-450 жылдары аралығында салынған. Сасанид стилінің біртіндеп қалай қалыптасқанын нақты анықтау мүмкін емес. Ол өркендеу кезеңінен өтіп, айқын және нақты мінезге ие болған кезде кездеседі, енді ол теріс талпынулар жасамайды, не қалағанын біледі және тікелей мақсатына жетеді. Оның негізгі ерекшеліктері қарапайым және біркелкі, ал кейінгі ғимараттар бұрынғыларының кеңейтілген нұсқалары, пәтерлердің саны мен мөлшеріне қосымша. Стильдің басты ерекшеліктері: біріншіден, ғимараттың жоспары қосымшалар мен ілмектемелерсіз параллелограмм түрінде болады; екіншіден, басты кіреберіс пәтердің бүкіл енімен арка арқылы биік күмбезді вестибюльге немесе залға апарады; үшіншіден, бұл сопақ залдардың қасында ғимаратта төртбұрышты пәтерлер орналасқан, олардың негізі дөңгелек, қимасы эллипстік және ілгектерге тіреледі; төртіншіден, пәтерлер көп және бірінен-біріне тікелей байланысқан, аралық дәліздерсіз; бесіншіден, сарай ғимараттың арт жағында орналасқан ауладан тұрады, оған пәтерлер ашылады. Параллелограммның пропорциялары әртүрлі болуы мүмкін. Тереңдігі енінен сәл артық немесе шамамен екі есе көп болуы мүмкін. Екі жағдайда да, фасады ғимараттың қысқа қабырғаларының бірімен немесе шетімен сәйкес келеді. Сыртқы қабырға кейде бір ғана кіреберіспен тесілген, бірақ көбінесе кіреберістердің саны қазіргі заманғы ғимараттарда кездесетін шектен асып түседі. Басты кіреберіс фасадының ортасында орналасқан. Бұл кіреберіс әдетте биік арка түрінде болады, ол (күмбездерді ескермесек) ғимараттың биіктігіне жуық және оның ең көрнекті ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Сырттан қарағанда, біз ғимараттың ішіне тікелей көреміз, кейбір жағдайларда 115 фут тереңдікке дейін, бұл қашықтық Генрих VII капелласының Вестминстердегі ұзындығымен тең. Ұқсас кіреберістер Армения мен Парсы мешіттерінде, сондай-ақ соңғы елдің сарайларында да жиі кездеседі. Мешіттерде "биік және терең ойысқан порталдар" "кереметтігі мен сәйкестігімен теңдессіз" болып табылады, ал сарайларда "Тәқ-бөлмелер" көбінесе осы сипаттағы терең ойыстар болып табылады, олар күмбезделген немесе бағаналармен қолдау көрсетілген және бір жағынан пәтердің толық ені мен биіктігіне ашылады.

Қақпақтар

Сасанидтердегі ғимараттарда арканың биіктігі шамамен елуден сексен бес футқа дейін өзгереді; көбінесе ол әшекейсіз болады, бірақ бір жағдайда үлкен арканың айналасында кішкентай аркалардың қаптамасымен кездесеміз. Күмбезді бөлмелердің қабырғалары 25 футтан 40 футтан сәл астамға дейін жетеді. Күмбездер негізінде дөңгелек, бірақ олардың қимасы үшке екі пропорциясындағы ең ұзын және ең қысқа диаметрлері бар жартылай эллипс тәрізді болады. Олардың жерден биіктігі 70 футтан аспайды. Бір ғимаратта екі немесе үш күмбез болуы мүмкін, олардың мөлшері бірдей немесе кейде әртүрлі болуы мүмкін. Олардың құрылысының ерекшелігі – күмбездер барабандарға емес, салғыштарға тіреледі. Пәтердің бұрыштарына жартылай дөңгелек аркалар орнатылады, олардың әрқайсысы алдыңғысынан ішке қарай шығыңқы болады, осылайша төртбұрыштың бұрыштары дөңгелекке айналады. Карниз пәтердің айналасын жоғарыдан немесе төменнен, ал кейде жоғарыдан да, төменнен де айналып өтеді. Күмбездерде жарық кіретін көптеген кішкентай тесіктер болды, сондай-ақ салғыштар арасындағы қабырғалардың жоғарғы бөлігі де терезелермен тесілген. Сасанидтер сарайларында дәліздер мен өткелдер жоқ. Бөлмелер көбінесе бір-біріне ашылады. Егер олай болмаса, олар ортақ жиналатын орынға – ашық аулаға немесе үлкен күмбезді бөлмеге – шығады. Есіктер көбінесе орташа өлшемді болады, бірақ кейде олар кішкентай бөлме немесе пәтердің толық енімен арка түрінде де болуы мүмкін. Бір сарайда он жеті-он сегіз бөлме табылған.

Әшекейлеу

Сасанидтердің сыртқы әшекейлеуі еденнен карнизге дейін созылады, ал олардың арасында биік, тар, екі рет тереңдетілген аркалар орналасқан. Ктесифонда қолданылған әлдеқайда күрделі дизайн одан да аз қанағаттандырарлық, онда әртүрлі типтегі алты қатар соқыр аркалар бірін-бірің қабаттап орналасқан, олардың арасында жіпшелер және жеке немесе жұптармен орналасқан пилястралар бар, аркаларды топтарға бөліп, бағаналар сияқты, нақты немесе көрінетін, тұрақты қабаттаспайды. Ішкі әшекейлеу, көбінесе, штукатур, бояу және, мүмкін, алтын жалату арқылы жасалған. Алайда, егер мұндай әшекейлеу болған болса, ол қазір жоғалып кеткен; интерьерлер қазір жалаңаш және қарапайым көрініс береді, бұл тек кездейсоқ терезелермен, сәнді есіктермен және Персепольдегі белгілі ерекшеліктерді еске түсіретін нишалармен ғана сәл жұмсатылады. Кейбір жағдайларда, үлкен бөлмелердің орналасуы қабырғалардан біршама қашықта орналасқан қысқа бағаналар арқылы жақсартылған, олар төбедегі көлденең қабырғаны тіреп тұрды, бұл төбе жамылғысының біртектілігін бұзды. Бағаналар төменгі аркалармен қабырғалармен байланысқан. Міне, Сасанидтер сарай сәулетінің негізгі ерекшеліктері осылар. Үлкен залдардың жалпы әсері әсерлі, бірақ оған дейін әдемілік жетпейді, ал ең жақсы үлгілерінде бүкіл сарайда қарапайым қатаңдық пен мәртебелілік сезімі байқалады. Бұл ғимараттар "көрнекті өзгешелік пен күшке ие" деп есептеледі, бірақ олар "қоғамның мұндай жағдайына нұсқайды, онда қауіпсіздікке берілген назар сәулетшіге өнердің нәзік әшекейлерін еркін қолдануға мүмкіндік бермеген".

Бірегейлігі

Сасанидтер сәулетінің ерекшелігі – кеңістікті ерекше қолдануы болды. Сасанид сәулетшісі өз құрылысын массалар мен жазындықтар тұрғысынан жоспарлаған; сондықтан қалыпталған немесе ойылған штукатурмен әшекейленген қалың кірпіш қабырғаларын пайдаланған. Бишапурда штукатурлық әшекейлер кездеседі, бірақ одан да жақсы үлгілер Рей маңындағы Чал Тарханнан (кеш Сасанид немесе ерте Ислам дәуірінде) және Месопотамиядағы Ктесифон мен Киштен сақталған. Панельдерде дөңгелектер ішіндегі жануарлар бейнелері, адамның кеудесі, геометриялық және гүлдік өрнектер көрсетілген.

Сасанидтердің ықпалы

Сасанид өнері Персияға тән формалар мен дәстүрлерді жаңғыртты; ал Ислам дәуірінде олар Жерорта теңізі жағалауларына жетті. Сасанид сәулетінің ықпалы олардың шекарасынан асып, Византия және Ислам сәулеттеріне ерекше әсер етті. Ислам сәулеті шындығында парсы сәулетінен көп нәрсе қарыздады. Мысалы, Бағдад қаласы Фирузабад сияқты парсы үлгілеріне негізделген. Шындығында, әл-Мансур қала жоспарын жасау үшін екі сәулетшіні – бұрынғы парсы зороастрийшісі Наубахтты және Иранның Хорасан аймағынан келген бұрынғы еврей Машалланы жалдағаны белгілі болды. Самараның Ұлы мешіті тағы бір мысал, ондағы спиральді құрылыс Фирузабадтағы спиральді мұнара сияқты парсы сәулетінің негізінде салынған, ал Фирузабад – бұрынғы Сасанид астанасы. Ауғанстандағы Бамианда IV-VIII ғасырларда Иран өнері мен сәулетінің (әсіресе Сасанид дәуірінен) күшті ықпалын көрсететін қираған орындар бар. Бамиан монастырларын фрескалар мен алып Буддалар безендіреді, бұл Сасанид Иран және грек-буддистік элементтердің үйлесімін көрсетеді.

Шетелдік әсерлер

Византиялық сәулетке Сасанидтік сәулеттің кейбір түрлерінде әсері байқалды, мысалы, Бишапур қаласындағы ғимараттардың едендері той-думандар мен мерекелік көріністерді бейнелейтін мозаикалармен әсемделген. Бұл жердегі римдік ықпалы айқын, және мозаикаларды римдік тұтқындар салған болуы мүмкін. Ғимараттар қабырға суреттерімен де безендірілген, олардың ең жақсы үлгілері Систан облысының Хажех тауынан табылды.