Солтүстік Азияның кұс хищнигі

Кіріспе

Шығыс Азияға тән жыртқыш құстар түрі

Стеллер теңіз бүркіті (Haliaeetus pelagicus), сондай-ақ Тынық мұхиты теңіз бүркіті немесе ақ иықты бүркіт деп те аталады, Accipitridae тұқымдасына жататын өте ірі күндізгі жыртқыш құс. Оны алғаш рет 1811 жылы Питер Симон Паллас сипаттаған. Көмекші түрлері табылған жоқ. Мықты денелі бүркіт, қоңыр түсті қауырсынымен, ақ қанаттары мен құйрығымен, сары мүсігімен және сары тырнақтарымен ерекшеленеді. Әдетте, ол әлемдегі ең ауыр бүркіт болып саналады, салмағы шамамен 160 кг, бірақ кейбір өлшемдерде арпий бүркітінен (Harpia harpyja) және филиппин бүркітінен (Pithecophaga jefferyi) жеңілуі мүмкін. Стеллер теңіз бүркітінің ұрғашылары еркектерден ірілеу келеді. Стеллер теңіз бүркіті Солтүстік-Шығыс Азияның жағалауында, Ресей, Корея, Жапония, Қытай және Тайваньда қоныстанады. Негізінен балықтармен және су құстарымен қоректенеді. Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі Камчатка түбегі осы құстардың салыстырмалы түрде көп санымен белгілі; онда шамамен 4000-қа жуық бүркіт мекендейді. Стеллер теңіз бүркіті Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қауіпті түрлердің Қызыл тізімінде (IUCN Red List) әлсіз түр ретінде тіркелген.

Таксономия

Бұл түрді алғаш рет 1811 жылы пруссиялық натуралист Питер Симон Паллас Aquila pelagica деп сипаттады. Түрдің атауы – ежелгі грекше pelagos сөзінен алынған, мағынасы «ашық теңіз/мұхит». Голландиялық ғалым Коенрад Якоб Темминк 1824 жылы оны «Falco leucopterus» – «ақ қанатты бүркіт» деп атады, ал Генрих фон Киттлиц 1832 жылы «Falco imperator» деп атады. Джордж Роберт Грей 1849 жылы түрді Haliaeetus туысына жатқызды. «Стеллер теңіз бүркіті» атауын Халықаралық орнитологтар одағы (IOU) ресми түрде бекітті. Ол неміс натуралисі Георг Вильгельм Стеллердің құрметіне аталған. Оны сондай-ақ Стеллер балық бүркіті, Тынық мұхитының теңіз бүркіті немесе ақ иықты бүркіт деп те атайды. Корея тілінде бұл бүркітке chamsuri (нағыз бүркіт) деп, ал қытай (мандарин) тілінде hǔtóu hǎidiāo («батыр басты теңіз бүркіті») деп атайды. 1996 жылы жүргізілген митохондриялық ДНК-ның цитохром b геніне жасалған талдау, Стеллер теңіз бүркіттерінің шамамен 3-4 миллион жыл бұрын ақбас бүркіт пен аққұйрықты бүркітке әкелген эволюциялық тарамнан бөлініп шыққанын көрсетті. Бұл үш түрдің де көздері, тұмсықтары мен тырнақтары сары түсті, бұл оларды Паллас балық бүркітінен ерекшелейді. H. pelagicus монотипті түр, бірақ күмәнді подвидіне атау берілген; H. p. niger. Соңғы атау соңынан басқа ақ қауырсыны жоқ популяцияға берілген, және олар Кореяда жыл бойы мекендеген болуы мүмкін. 1968 жылы соңғы рет көрінген және ұзақ уақыт бойы жойылған деп есептелген, H. p. niger сыртқы түріне ұқсас аналық бүркіт 2001 жылы Бавариялық Жыртқыш Құстар Шаруашылығында (Германия) тұқымдалып, кейін Берлиндегі Tierpark-қа ауыстырылды. Оның екі ата-анасы да қалыпты түспен болғандықтан, H. p. niger бұрынғы болжамдарға сәйкес жарамды подвид емес, керісінше, өте сирек кездесетін қара морфа екені анықталды. 2014 жылы дүниеге келген қара Берлин анасының ұрпағы, қазір Даниядағы Скандинавиялық Хайуанат Бағында (Skandinavisk Dyrepark) тұратын аталық бүркіт те қара морфа болып табылады.

Өлшемі

Стеллерлік теңіз бүркіті – Haliaeetus туысының ең ірі құсы және жалпы алғанда ең ірі жыртқыштардың бірі. Ұрғашыларының салмағы әртүрлі, ал еркектер одан әлдеқайда жеңіл, салмағы шамамен шамамен. Типтік салмағы өзгеріп отырады, себебі маусымдық азық қорының өзгеруіне немесе бүркіттердің жалпы жағдайына байланысты болуы мүмкін, бірақ орташа салмағы шамамен шамамен, ал ең жоғарысы шамамен шамамен дейін жетеді, осыған дейін қоршаған ортаның зиянды әсерінен (мысалы, қорғасынмен уланудан) өлгендер ескерілмейді. Орташа салмағы бойынша, Стеллерлік теңіз бүркіті орташа арпиядан шамамен шамамен салмақты, ал орташа филиппин бүркітінен одан да көп салмақты. Стеллерлік теңіз бүркітінің жалпы ұзындығы шамамен шамамен жетеді. Еркектердің ұзындығы орташа есеппен шамамен, ал ұрғашылардың ұзындығы шамамен, арпия бүркітінен орташа есеппен сәл қысқа, ал филиппин бүркітінен шамамен қысқа. Теңіз бүркітінің қанаттарының ұзындығы тірі бүркіттердің арасындағы ең үлкендерінің бірі, Фергюсон Лис (2001) бойынша орташа есеппен шамамен, ал Сайто (2009) бойынша орташа есеппен шамамен. Дегенмен, нақты расталмаған мәліметтер оның қанаттарының ұзындығы одан да ұзын болуы мүмкін екенін көрсетеді. Үш түрлі дерек көзі расталмаған Стеллерлік теңіз бүркіттерінің қанаттарының ұзындығы шамамен шамамен, шамамен және шамамен дейін жететінін көрсетеді. Егер осы мәліметтер дұрыс болса, онда бұл кез келген бүркіттің ең үлкен қанаттары болар еді. Стеллерлік теңіз бүркіті барлық теңіз бүркіттерінің арасында ерекше, тіпті жас құстарда да сары түсті мүсілі болады және 12 емес, 14 құйрық қаусығы (ректриса) болады. Барлық теңіз және балық аулайтын бүркіттердің саусақтары салыстырмалы түрде қысқа және жуан, аяқтарының астыңғы бөлігі тікенектермен жабылған, ал тырнақтары ормандар мен далаларда кездесетін, сондай-ақ Aquila немесе арпия бүркіттері сияқты салыстырмалы өлшемдегі бүркіттерге қарағанда қысқарақ және күштірек иілген. Бұл ерекшеліктердің барлығы орташа өлшемді сүтқоректілер мен ірі құстарды аулаудан гөрі балық аулауға бейімделу үшін қалыптасқан, бірақ олардың аулауынан мүлдем шығарылмайды. Мүсілі үлкен. Бас сүйегінің жалпы ұзындығы шамамен, мүсілдің ұзындығы шамамен, ал мүсілдің ұшынан ерінгейге дейінгі қашықтығы шамамен. Стеллерлік теңіз бүркітінің мүсілі тірі бүркіттердің арасындағы ең үлкені, филиппин бүркітінен сәл үлкен (жетілген ұрғашысынан белгілі жалғыз мүсіл өлшемі шамамен), сондай-ақ ең ірі қартадайлар (Old World vultures) сияқты берік (бірақ мүсіл ұзындығы сәл қысқа).

Steller's sea eagle is the largest bird in the genus Haliaeetus and is one of the largest raptors overall. Females vary in weight from , while males are rather lighter with a weight range of The typical weight is variable, possibly due to seasonal variation in food access or general condition of eagles, but has been reported as high as a mean weight of to a median estimate weight of , excluding expired eagles that were poisoned by lead and endured precipitous weight loss by the occasion of their deaths. At its average weight, the Steller's seems to outweigh the average harpy by around and the average Philippine eagles by more than Steller's sea eagle can range in total length from Apparently, males average about in length, while females average about , marginally shorter on average than the harpy eagle and about shorter than the Philippine eagle. The sea eagle's wingspan is one of the largest of any living eagle, at a median of per Ferguson Lees (2001) or a median of per Saito (2009). However, less substantiated records indicate that it may also reach even greater wingspans. Three separate sources claim unverified Steller's sea eagles spanning up to , , and , respectively. If true, this would be the largest wingspan of any eagle. Steller's sea eagle is unique among all sea eagles in having a yellow beak even in juvenile birds, and possessing 14, not 12, rectrices. In all sea and fish eagles, the toes are relatively short and stout, with the bottom of the foot covered in spicules and the talons being relatively shorter and more strongly curved than in comparably sized eagles of forests and fields, such as the "booted eagle" group (i. e. Aquila) or "harpy eagles". All of these specializations developed in the aid of capturing fish rather than medium sized mammals and large birds, although, clearly these are not excluded from capture. The bill is large. The skull is around in total length, the culmen is from , and the bill from the gape to the tip is around A Steller's sea eagle's bill is probably the largest of any living eagle, just surpassing the Philippine eagle with a sole known culmen measurement (from a mature female) of , and are similar in robustness (if slightly shorter in culmen length) to those of the largest accipitrids, the Old World vultures.

Қауырсын

[[Файл:Берлиндегі Стеллер теңіз бүркіті. JPG|thumb|upright|Германияның Берлин қаласындағы жануарлар саябағындағы сирек қара түсті ересек бүркіт: Бұл ұрғашы бүркіттен бұрын, ата-анасы "қалыпты" болғандықтан, қара түсті морфа жеке түрше деп есептелген. Ересектердің айқын, ала түстелуі көбеймеген кезде өз түрінің басқа бүркіттерімен әлеуметтік иерархияда қандай да бір рөл атқаруы мүмкін, бірақ бұл кеңінен зерттелмеген.

Қаңғыраулық

Бір жеке дана Солтүстік Америкада қозды, алғаш рет 2020 жылдың 30 тамызында Аляскадағы Денели ұлттық паркіне жақын жерде байқалды. Кейіннен, Техас штатының Виктория қаласында қысқы дауылдан кейін көп ұзамай Стеллер теңіз бүркітінің суреті түсірілді. Бұл байқау Техас құс тіркелімдері комитетімен расталды және Денелиде байқалған сол жеке дана деп есептеледі, бірақ фотосуреттер осы сәйкестікті анықтауға жеткіліксіз. Бұл - құрлықтағы АҚШ-та осы түрдің алғашқы тіркелген жазбасы. Теңіз бүркіті жаз бойы және қараша айына дейін Нью-Брансуик, Квебек және Новая Шотландияның бірнеше орнында расталды. Желтоқсан айында ол Массачусетс штатындағы Таутон өзенінде байқалды, содан кейін солтүстікке қарай Мэн жағалауына (Джорджтаун, Бутбэй және Пемаквид) көшті. Соңғы кезде ол 2022 жылдың 22 сәуірінде Ньюфаундлендтің шығыс жағында көрінді. 2023 жылдың басында бұл жеке дана Мэн штатында Джорджтаун қаласының жағалауында қайтадан байқалды. Қанаттарындағы белгілер барлық осы байқаулардың бір және соңғы дана екенін көрсетеді.

Көбею

Польшаның Лодзь зообағындағы жас құс. Стеллер теңіз бүркітінің ересек болуына бірнеше жыл кетеді, төрт жасқа келгенде ересектерге тән түсіне ие болады. Бұл бүркіт бұтақтар мен таяқтардан жасалған, биіктігі және диаметрі шамамен 2 метрге жететін бірнеше ірі ұялар салады. Әдетте, мұндай ұяларды ағаштардың биік жерлерінде немесе жерден жоғарыдағы тасты беткейлерде орналастырады, кейде ағаштарда 2 метрден биік орналасқан. Көбінесе ұялар бір-біріне жақын, шамамен 50 метрдей арақашықтықта салынды. Бір жағдайда екі белсенді ұяның арасы 50 метрден де аз болған. Стеллер теңіз бүркіттері ұяны салғаннан кейін оның үстінде жұптасады. Негізінен жұмыртқаларды жеу және ұялардың құлауы салдарынан, жұмыртқалардың 45–67% ғана сәтті өсіп-өнеді, ал балапандардың 25% дейін жоғалуы мүмкін. Камчаткада 320 жұп тіркелген. Тағы 89 ұялау орындары бақыланбайды. Коряк тауларында және Пеншина шығанағы бойында 1200-ден астам жұп көбейеді, кем дегенде 1400 жас құс кездеседі. Охотск теңізінің жағалауындағы Хабаровск өңірінде 500-ге жуық жұп, Шантар аралдарында 100-ге жуық жұп мекендейді. Ал Төменгі Амур өзенінде тағы 600 жұп кездеседі. Сахалин аралында 280-ге жуық жұп, Курил аралдарында бірнеше жұп бар. Жалпы саны шамамен 3200 жұпты құрайды. Қамчаткада қыстау кезінде 3500-ге жуық құс, ал Хоккайдода тағы 2000-ге жуық құс кездеседі. Жалпы алғанда, түрдің жағдайы жақсы. Көшіп қонбайтын жерлердегі тамақ қоры негізгі қыстау аймақтарында әзірге қауіпсіз.