Кіріспе

Ежелгі ағылшын тілінің грамматикалық ерекшеліктері

Ежелгі ағылшын тілінің грамматикасы қазіргі ағылшын тілінен айтарлықтай ерекшеленеді, негізінен, көп дәрежеде иіліп тұрады. Герман тілі ретінде, Ежелгі ағылшын тілі протогерман тілінің реконструкциясына ұқсас морфологиялық жүйеге ие, протоиндоевропа тілінде кең таралған деп саналатын көптеген иілулерді сақтайды, сондай-ақ герман тілдерінің ұрпақтарына тән конструкцияларды, мысалы, умляутты қамтиды. Қазіргі тілдердің ішінде, Ежелгі ағылшын тілінің морфологиясы ең жақын қазіргі исланд тіліне ұқсайды, ол герман тілдерінің ең консервативтілерінің бірі болып табылады. Аздап, ол қазіргі неміс тіліне де ұқсайды. Зат есімдер, есімдіктер, сын есімдер және анықтауыштар төрт грамматикалық жағдаймен (атау, жалпы, жіктеу, табыс) және қалдық құралдық жағдаймен, екі грамматикалық санмен (жекеше және көпше) және үш грамматикалық родпен (еркек, әйел және орта) толық иіліп тұрады. Бірінші және екінші жақтың жеке есімдіктері әдеттегі жекеше және көпше формалардан өзге, екі адамды білдіру үшін жұп формаларына ие болды. Құралдық жағдай сирек кездеседі және тек еркек және орта родтың жекеше түрінде қолданылады. Ол көбінесе табыс жағдайымен алмастырылды. Сын есімдер, есімдіктер және (кейде) қатыспалы сөздер сәйкес зат есімдерімен жағдай, сан және род бойынша үйлеседі. Шекті етістіктер тұлға және сан бойынша өзіне қатысты сөздермен келіседі. Зат есімдер көптеген жіктемелерге бөлінеді (латын, көне грек және санскрит тілдерінде көптеген параллельдер бар). Етістіктер он негізгі жіктемеге бөлінеді (жеті күшті және үш әлсіз), олардың барлығы көптеген кіші типтерді қамтиды, сондай-ақ бірнеше қосымша кіші жіктемелер мен бірқатар ерекше етістіктер бар. Латын сияқты басқа ежелгі үнді-еуропа тілдерінен басты айырмашылық – етістіктер тек екі уақытта жіктеледі (латынның алты "уақытымен", шын мәнінде уақыт/аспект комбинацияларымен салыстырғанда) және готикада әлі де болған синтетикалық пассивті дауыстың болмауы.

Есімдіктер

Ескі ағылшын тіліндегі есімдер грамматикалық жынысына қарай топтастырылады және жағдай мен санға сәйкес өзгеріске түседі.

Әйелдік жалғаулар

Ежелгі ағылшын тілінде көптеген адамдар атаулары үшін екі зат есім бар: бір жалпы термин, ол ерлерге де, әйелдерге де қатысты болуы мүмкін, мысалы, қазіргі ағылшын тіліндегі "waiter" (мәселен, официант), және екіншісі – тек әйелдерді атауға арналған жеке термин, мысалы, қазіргі ағылшын тіліндегі "waitress" (мәселен, официантқа). Әйелдерді атау үшін бірнеше жұрнақ қолданылады: "en" жұрнағы әртүрлі сөздерге қосылады, мысалы, god ("құдай") → gyden ("құдайша"), ielf ("эльф") → ielfen ("әйел эльф"), þeġn ("қызметші") → þiġnen ("әйел қызметші"), þēow ("құл") → þiewen ("әйел құл"), және nēahġebūr ("қ көрші") → nēahġebȳren ("әйел көрші"). "estre" жұрнағы "ere" және "end" жұрнақтарының әйелдік баламасы болып табылады, екеуі де "ер" мағынасын білдіреді. Ол көптеген есімдерде қолданылады, мысалы, sangere ("әнші") → sangestre ("әйел әнші"), lufiend ("жақын") → lufestre ("әйел жақын"), bæcere ("нандар пісіруші") → bæcestre, tæppere ("бармен") → tæppestre, және forspennend ("құмар ойынға жетеуші") → forspennestre. "e" жұрнағы "a" жұрнағының әйелдік баламасы, ол кейде мағынасы жоқ жалпы жұрнақ болса, кейде "ер" мағынасын білдіретін тағы бір жұрнақ болып табылады. Мысалға, wyrhta ("жұмысшы") → wyrhte және foregenġa ("алдын ала") → foregenġe. Кейде әйелдерге балама сөз мүлдем бөлек болады, мысалы, lārēow ("ұстаз") ~ lǣrestre ("әйел мұғалім", жалпы термин *lǣrere болған сияқты), lǣċe ("дәрігер") ~ lācnestre ("әйел дәрігер", жалпы термин *lācnere болған сияқты), және hlāford ("ие", сөзбе-сөз "нан сақтаушы") ~ hlǣfdiġe ("үй иесі", сөзбе-сөз "нан қамырлап пісіруші").

Іс

Басқа бірнеше көне герман тілдеріндегідей, көне ағылшын тіліндегі есімшелерде бес жағдай бар: номинатив, аккузатив, датив, генетив және инструменталь. Номинатив: сөйлемнің жоқтауы, іс-қимылды орындайтын тұлға. Hē lufode hīe (“ол оны сүйді”), þæt mæġden rann (“қыз жүгірді”). “Болу” сөзінің екінші жағындағы сөздер де осы жағдайды қабылдайды: wyrd is eall (“тағдыр – бәрі”), мұнда “тағдыр” және “бәрі” – номинативте. Аккузатив: тікелей толықтырғыш, іс-қимылға ұшыраған нәрсе. Hē lufode hīe (“ол оны сүйді”), sē ridda ācwealde þone dracan (“рыцарь аждаһаны өлтірді”). Генетив: бір нәрсенің иесі. Ġesāwe þū þæs hundes bān? (“Иттің сүйегін көрдің бе?”). Көне ағылшын тіліндегі генетив қазіргі ағылшын тіліндегі ‘s жəне “of” сөздеріне сәйкес келеді. Сондықтан “Рим құлауы” Rōme hryre, сөзбе-сөз “Римнің құлауы”, ал “күннің құдайы” þunres god, сөзбе-сөз “күннің құдайы” болды. Көне ағылшын тілінде “of” деген сөздік жалғау бар, бірақ иеленуді білдірудің негізгі жолы – генетив. Генетив жағдайы бір нәрсенің екінші нәрседен тұратындығын білдіру үшін қолданылуы мүмкін: “адамдар тобы” manna hēap (сөзбе-сөз “адамдар тобы”), “біздің үшеуіміз” ūre þrī (“біздің үшеуіміз”), ал “су кесесі” wætres cuppe (“судың кесесі”) болды. Датив: жанама толықтырғыш. Iċ sealde hire þone beall (“Мен оған допты бердім”). Инструменталь: қолданылып жатқан құрал. Hwæl mē meahte mid āne sleġe besenċan oþþe ofslēan (“Белбалық бір соққымен мені батырып не өлтіре алады”). Бұл жағдай мағынасы анық болғанда, ол сөздік тіркестерсіз қолданылуы мүмкін, мысалы, ōðre naman, яғни “[басқа бір атымен]”: Ūhtred sē Godlēasa æt Bebban byrġ, ōðre naman sē Deneslaga (“Беббанбургтың құдайсыз Ухтред, сондай-ақ Daneslayer деп те аталады”). Көне ағылшын тілі кезеңінде инструменталь қолданылудан шығып, көбінесе дативпен бірікті. Ол күшті сын есімдер мен көрсету есімдердің еркек және орталық сан есімдерінде ғана дативтен ерекшеленді, тіпті содан кейін де датив жиі қолданылды.

Есімдіктер кластары

Барлық есімдер сан мен жаққа өзгететін бірдей жұрнақтарды алмайды. Керісінше, әрбір есім сегіз түрлі топтың біріне жатады, және әр топтың өзгеше жұрнақтар жиынтығы болады (кейде, кіші түріне байланысты, бірнешеу). Ежелгі герман тілінде есімнің қай топқа жататынын жекеше жағдайының жұрнағынан білуге болар еді. Бірақ Ескі ағылшын тілі кезеңінде осы жұрнақтардың көпшілігі жойылды немесе басқа жұрнақтармен бірігіп кетті, сондықтан мұны анықтау енді мүмкін болмады.

Сифаттар

Сипаттамалардың аяқталуы олар сипаттаған зат есімінің жайы, жынысы және санына қарай өзгереді. Мысалы, "тірі" деген мағынаны білдіретін cwic сөзі он бір түрлі формада келеді: cwic, cwicu, cwicne, cwice, cwices, cwicre, cwicum, cwica, cwicra, cwican және cwicena.

Қателіктер

Сифаттар бір кезде есімдіктер сияқты әр түрлі сыныптарға бөлінген, бірақ Ескі ағылшын тілінде барлық сифаттар жоғарыда көрсетілген *cwic* сияқты бірдей аяқтамаға ие болды. Дегенмен, әлі де көптеген айырмашылықтар мен ерекшеліктер бар: Есімдіктердегідей, «жеңіл» сифаттар бар, олар *u* инфлекциялық аяқтамасын сақтайды (әйелдік есімдік жалқы және бейтарап есімдік/айыптау көпше), ал оны жоғалтқан «ауыр» сифаттар да бар. Алғашқыда *u* бір немесе екі жеңіл буыннан кейін жоғалып кеткен, бірақ сөйлеушілер оны кейбір сифаттарға қайта қосты, олар оны жоғалтқан. Атап айтқанда, *iġ* немесе *līċ* жұрнақтары бар сифаттар: *bisigu sweord* («жұмыспен айналысатын қылыштар» [атау, көпше, бейтарап]), *broðorlīcu lufu* («бауырлас махаббат» [атау, жалқы, әйел]). Кейбір сифаттарда ауыр буыннан кейін *u* болады, себебі жоғары дауыстының жоғалуы кезінде олардың арасында кейін жоғалған жеңіл буын болған. Мысалдар: *lȳtel* («кішкентай»), атау, жалқы, әйел/атау, айыптау, көпше, бейтарап – *lȳtlu*; *ōðer* («басқа»), атау, жалқы, әйел/атау, айыптау, көпше, бейтарап – *ōðru*; және *ēower* («сенікі»), атау, жалқы, әйел/атау, айыптау, көпше, бейтарап – *ēowru*. *e*-мен аяқталатын сифаттар инфлекциялық аяқтамалардың алдында *e*-ді жоғалтады: *blīðe* («құштар»), атау, жалқы, еркек – *blīðne*. Олардың барлығы *u*-ды сақтайды: *blīðu ċildru* («құштар балалар»). Егер сифаттың соңы қысқа *æ* және бір дауыссыз әріпімен аяқталса, *æ* дауыстыдан басталатын аяқтамалардың алдында *a*-ға айналады: *glæd* («қуанышты»), атау, көпше, еркек – *glade*. Егер сифат *h*-мен аяқталса, *h* инфлекциялық аяқтамалардың алдында жоғалады. Бұл алдыңғы дауыстыны немесе дифтонгты ұзартады: *þweorh* («қисық»), родовий падеж, жалқы, әйел – *þwēorre*. Сонымен қатар, егер *h* дауыстыдан кейін келсе, кез келген одан кейін келетін дауысты жоғалады: *hēah* («биік»), айыптау, жалқы, еркек – *hēane*, датив, жалқы, еркек – *hēam*, атау, көпше, еркек – *hēa*. Егер сифат *u*-мен аяқталса, ол дауыссыз әріппен басталатын инфлекциялық аяқтаманың алдында *o*-ға өзгереді: *ġearu* («дайын»), айыптау, жалқы, еркек – *ġearone*, датив, жалқы, әйел – *ġearore*. Дауыстының алдында ол *w*-ға өзгереді: атау, көпше, еркек – *ġearwe*. *ġ*, *ċ* немесе *sċ* әріптерімен аяқталатын көптеген сифаттар артқы дауыстымен (/ɑ/, /o/, /u/) басталатын аяқтамалардың алдында қатты *g*, *c* немесе *sc* дыбыстарын алады. *Ġesċādlīċ* («ұтымды»), атау, көпше, әйел – *ġesċādlīca*; *mennisċ* («адам»), датив, жалқы, бейтарап – *menniscum*. Баса айтылмаған дауысты және бір дауыссыз әріпімен аяқталатын көптеген сифаттар дауыстыдан басталатын аяқтамалардың алдында баса айтылмаған дауыстыны жоғалтады: *lȳtel* («кішкентай»), атау, көпше, әйел – *lȳtla*.

Степені

Ежелгі ағылшын тілінде салыстыру және жоғары дәрежелі сын есімдерді жасау үшін "more" және "most" сөздерінің эквиваленттері қолданылмаған. Олардың орнына "er" және "est" сөздерінің баламалары қолданылған (ra және ost, кейбір сөздер үшін est). "Көбірек әдемі" – fæġerra, сөзбе-сөз "әдемі er", ал "ең әдемі" – fæġerost, сөзбе-сөз "әдемі est". Басқа мысалдар: beorht ("жарық") → beorhtra ("жарығырақ"), beorhtost ("ең жарық"); bearnēacen ("жүкті") → bearnēacenra ("көбірек жүкті"), bearnēacnost ("ең жүкті"); және cnihtlīċ ("балаша") → cnihtlīcra ("көбірек балаша"), cnihtlīcost ("ең балаша"). Бір ғана ерекшелік – "көбірек" (mā немесе swīðor) және "ең" (mǣst немесе swīðost) сөздері кейде қатыстық есімдермен бірге қолданылған: swīðor ġelufod ("көбірек сүйілген"), swīðost ġelufod ("ең сүйілген"). Бірқатар сөздер салыстыру және жоғары дәрежелі формаларын i үндестігі арқылы жасайды, атап айтқанда: eald ("ескі") → ieldra, ieldest; ġeong ("жас") → ġingra, ġinġest; strang ("күшті") → strengra, strenġest; lang ("ұзын") → lengra, lenġest; sċort ("қысқа") → sċyrtra, sċyrtest; және hēah ("биік") → hīera, hīehst. Ал кейбір сөздер мүлдем басқа сөздерге айналады: gōd ("жақсы") → betera, betst; yfel ("жаман") → wiersa, wierrest; miċel ("көп / үлкен") → māra ("көбірек / үлкен"), mǣst ("ең көп / ең үлкен"); lȳtel ("кішкентай") → lǣssa ("кем / кішірек"), lǣsest ("ең кем / ең кішкентай").

Іс-әрекеттер

Ежелгі ағылшын тіліндегі етістіктер екі топқа бөлінеді: күшті және әлсіз етістіктер. Күшті етістіктер өткен шақты дауыстысын өзгерту арқылы жасайды, ал әлсіз етістіктер жұрнақ қосады.

Әлсіз етістіктер

Әлсіз етістіктер өтікен шақты жасау үшін түбіріне d (кейде t) әрпі кіретін жұрнақтар қосып құрайды. Қазіргі ағылшын тілінде бұл жұрнақтар бірігіп ed түрін алған, осы арқылы сүйістік, сүйген және қарау сияқты көптеген етістіктердің өтікен шағы жасалады. Көне ағылшын тіліндегі етістіктердің басым бөлігі әлсіз етістіктерден тұрады. Олардың екі негізгі түрі бар: I және II класс. III класс та болған, бірақ ол тек төрт етістіктен құралған.

II сынып

II сыныптағы әлсіз етістіктер олардың көпшілігінің -ian-мен аяқталуымен оңай танылады: hopian (“үміттену”), wincian (“көз жыпылықтату”), wandrian (“саяхаттау”). Ежелгі ағылшын тілі кезеңінде бұл жалғыз өнімді етістік класы қалды. Жаңадан жасалған етістіктер дерлік барлығы II сыныпты әлсіз етістік болып жаратылды. I сыныптағы әлсіз етістіктерден айырмашылығы, олар ешқашан i umlaut тудырмайды, сондықтан олардың түбірі көбінесе олардан туындаған сөздің түбірімен сәйкес келеді: lufu (“сүйіспеншілік”) → lufian (“сүйісу”), mynet (“сыйлық ақша”) → mynetian (“сыйлық ақша соғу”), hwelp (“көжек”) → hwelpian (“[жануарлар] туу”). Олардың жұпталуы да басқа етістік кластарына қарағанда әлдеқайда қарапайым. II сыныптағы барлық әлсіз етістіктердің аяқталуы шамамен бірдей, түбірінің құрамына немесе сөздің тарихына ешқандай әсер етпейді. Типикалық мысал – lufian (“сүйісу”):

+Lufian етістігінің жұпталуы
Инфинитив lufian (tō) lufienne
Индикатив
Қазіргі уақыт Өткен уақыт
1-жақ, жекеше lufiġe lufode
2-жақ, жекеше lufast lufodest
3-жақ, жекеше lufaþ lufode
Көпше lufiaþ lufodon
Субъюнктив
Қазіргі уақыт Өткен уақыт
Жекше lufiġe lufode
Көпше lufiġen lufoden
Бұйрық
Жекше lufa
Көпше lufiaþ
Қатысушы
Қазіргі уақыт Өткен уақыт
lufiende (ġe)lufod

Алдын ала сөз тіркестері

Алдын ала сөз тіркестері (мысалы, қазіргі ағылшын тіліндегі by, for, with сияқты) кейде олар басқаратын сөздің (әсіресе есімдіктің) артынан келеді, мұндай жағдайда олар кейінге қойылған сөздер деп аталады. Төменде көне ағылшын тіліндегі алдын ала сөздердің тізімі келтірілген. Алдын ала сөздер accusative, genitive, dative немесе instrumental жағдайларын басқара алады. + Алдын ала сөздер Көне ағылшын тіліндегі анықтамасы Ескертпелер æfter after Фриз тіліндегі efter, голланд тіліндегі achter ("артында"), исланд тіліндегі eftir сөздерімен байланысты. Қазіргі заманғы after сөзінің түп атасы. ǣr before Немец тіліндегі eher және исланд тіліндегі áður сөздерімен байланысты. Қазіргі заманғы ere сөзінің түп атасы. æt at Исландия тіліндегі að ("қарай, бойына") және латын тіліндегі ad және роман тілдеріндегі оның туындыларымен байланысты. Қазіргі заманғы at сөзінің түп атасы. andlang along Немец тіліндегі entlang сөзімен байланысты. Қазіргі заманғы along сөзінің түп атасы. Genitive жағдайын басқарады. bæftan behind Қазіргі заманғы (теңіз) abaft сөзінің түп атасы. be, bī by, about Фриз тіліндегі by, төменгі неміс тіліндегі bi, голланд тіліндегі bij, неміс тіліндегі bei сөздерімен байланысты. Қазіргі заманғы by сөзінің түп атасы. beforan before Немец тіліндегі bevor сөзімен байланысты. Қазіргі заманғы before сөзінің түп атасы. beġeondan beyond Қазіргі заманғы beyond сөзінің түп атасы. Неміс тіліндегі hinter сөзімен байланысты. binnan in, within Немец және голланд тілдеріндегі binnen сөзімен байланысты. benēoðan beneath Қазіргі заманғы beneath сөзінің түп атасы. betwēonum between Қазіргі заманғы between сөзінің түп атасы. bufan above Қазіргі заманғы above сөзінің түп атасы, onbufan арқылы қосылған формада. būtan without, except Голланд тіліндегі buiten сөзімен байланысты. Қазіргі заманғы but сөзінің түп атасы. ēac also Фриз тіліндегі ek, төменгі неміс тіліндегі ook, голланд тіліндегі ook және неміс тіліндегі auch сөздерімен байланысты. Қазіргі заманғы (архаикалық) eke сөзінің түп атасы. for for, because of, instead of Қазіргі заманғы for сөзінің түп атасы, неміс тіліндегі für сөзімен байланысты. fram from, by Қазіргі заманғы from сөзінің түп атасы. ġeond through Қазіргі заманғы yonder сөзінің түп атасы, салыстырмалы формасы ġeondra арқылы. Голланд тіліндегі ginds және (архаикалық) ginder сөздерімен байланысты. in in Қазіргі заманғы in сөзінің түп атасы, неміс және латын тілдеріндегі in сөздерімен байланысты. innan within Қазіргі неміс тіліндегі innen сөзімен байланысты. intō into Қазіргі заманғы into сөзінің түп атасы. mid with Қазіргі неміс тіліндегі mit сөзімен байланысты. nēah near Қазіргі заманғы nigh сөзінің түп атасы. Немец тіліндегі nah сөзімен байланысты. of from, out of Қазіргі заманғы of және off сөздерінің түп атасы. ofer over Қазіргі заманғы over сөзінің түп атасы. on on, in Қазіргі заманғы on сөзінің түп атасы. onbūtan around Қазіргі заманғы about сөзінің түп атасы. onġēan opposite, against; towards; in reply to Қазіргі заманғы again сөзінің түп атасы. Немец тіліндегі entgegen сөзімен байланысты. oþ until samod together Немец тіліндегі samt сөзімен байланысты. tō to Қазіргі заманғы to сөзінің түп атасы, неміс тіліндегі zu сөзімен байланысты. tōeācan in addition to, besides tōforan before Голланд тіліндегі tevoren, неміс тіліндегі zuvor сөздерімен байланысты. tōgeagnes towards, against Голланд тіліндегі tegen сөзімен байланысты. tōweard toward Қазіргі заманғы toward сөзінің түп атасы. þurh through Қазіргі заманғы through сөзінің түп атасы. Немец тіліндегі durch сөзімен байланысты. under under Қазіргі заманғы under сөзінің түп атасы, неміс тіліндегі unter сөзімен байланысты. undernēoðan underneath Қазіргі заманғы underneath сөзінің түп атасы. uppon upon, on Қазіргі заманғы upon сөзінің түп атасы емес, ол "up on" сөзінен шыққан. ūtan without, outside of Қазіргі швед тіліндегі utan, неміс тіліндегі außen сөздерімен байланысты. ūt сөздік түрі қазіргі out сөзінің түп атасы. wiþ against Қазіргі заманғы with сөзінің түп атасы. wiþinnan within Қазіргі заманғы within сөзінің түп атасы. wiþūtan outside of Қазіргі заманғы without сөзінің түп атасы. ymb around Қазіргі неміс тіліндегі um және латын тіліндегі ambi сөздерімен байланысты.

Синтаксисі

Ежелгі ағылшын тілінің синтаксисі қазіргі ағылшын тілінің синтаксисіне көп жағынан ұқсас еді. Дегенмен, маңызды айырмашылықтар да болды. Олардың кейбіреуі атаулар мен етістіктердің көбірек жалғаулы болуының және сөз тәртібінің еркіндігінің салдары болды. Сөздердің әдеттегі реті, жоққа шығару, сұрақтар, салыстырмалы және бағынышты сөйлемдердің құрылымында да айырмашылықтар бар. Әдеттегі сөз тәртібі етістік екінші орында тұратын, қазіргі ағылшын тілінен гөрі неміс тіліне жақын болатын. Сұрақтар мен жоққа шығаруларда көмекші етіс қолданылмады. Бірнеше теріс сөздер бір сөйлемде жиналып, бір-бірін күшейте алатын (теріс келісім). "When X, Y" түріндегі бағынышты сөйлемдерде біріктіру үшін "wh" түріндегі сөз емес, "th" түріндегі коррелятивті шылау қолданылды (мысалы, "When X, Y" орнына "þā X, þā Y").

Сұрақтар

Ежелгі ағылшын тілінде сұрақтар көбінесе бастауыш пен жекеше етістіктің ретін ауыстыру арқылы жасалады. Мысалы, hīe libbaþ "олар өмір сүреді" дегені libbaþ hīe болып өзгереді, сөзбе-сөз "өмір сүреді олар?" Бұл қазіргі ағылшын тілінде be (менмін?) және have (олардың бар ма?) сияқты етістіктерде сақталған, бірақ көп жағдайларда do support-пен алмастырылған.

Фоналогия

Ежелгі ағылшын тілінің фонетикасы шамалы болжамға негіделген, себебі ол тек жазба тілі түрінде сақталған. Бірақ, ежелгі ағылшын тілінің өте кең корпусы бар, және жазба тіл фонетикалық өзгерістерді өте дәл көрсетеді, сондықтан ежелгі ағылшын тілінің фонетикалық ерекшеліктері туралы нақты қорытындылар жасау мүмкін.