Кіріспе
Жұлын артериясының стенозы – бұл атеросклероз салдарынан көбінесе болатын, жұлын артерияларының кез келген бөлігінің тарылуы немесе қысылуы.
Белгілері мен симптомдары
Қара жоғарғы артерия – мойынның екі жағында, жақ сүйегінің астында пульсі сезілетін ірі артерия. Оң жағында ол брахиоцефальдық артериядан (аортаның тармағы), ал сол жағында тікелей аорталық дугадан басталады. Жұтқыншақ деңгейінде ішкі және сыртқы қара жоғарғы артерияларға бөлінеді. Ішкі қара жоғарғы артерия миды, ал сыртқы қара жоғарғы артерия бетті қамтамасыз етеді. Бұл бөліну орны – атеросклероздың жиі кездесетін жері, ол қара жоғарғы артерияның ішінде атероматтық плаканың қабынуымен жиналуына немесе ішкі қара жоғарғы артериялардың тарылуына себеп болады. Плака тұрақты және белгісіз болуы мүмкін, немесе эмболизацияның көзі болуы мүмкін. Эмболиялар плакадан бөлініп, қан айналымы арқылы мидағы қан тамырларына жетеді. Қан тамырлары тарылғанда эмбол тамыр қабырғасына тіреліп, мидың бір бөлігіне қан ағынын шектейді. Бұл ишемия уақытша болуы мүмкін, нәтижесінде өткінші ишемиялық шабуыл (ТИА) пайда болады, немесе тұрақты тромбоэмболиялық инсультқа алып келеді. ТИА – ескерту белгісі, және әсіресе алғашқы екі күн ішінде ауыр тұрақты инсультқа ұшуы мүмкін. ТИА анықтама бойынша 24 сағаттан кем соқады және көбінесе бір жақ дене мүшесінің әлсіздігі немесе сезімталдықтың жоғалуы, немесе бір көздің көру қабілетінің уақытша жоғалуы (amaurosis fugax) түрінде көрінеді. Сирек кездесетін белгілерге артериялық шу (бұрқылдау) немесе құлақтағы шу (тіннитус) жатады. Қара жоғарғы артерия тарылуы бар симптомсыз адамдарда инсульт даму қаупі, тарылуы жоқ адамдарға қарағанда жоғары. Инсульттің қаупі бейнелеуде анықталған тарылу дәрежесімен байланысты болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер тарылу деңгейінің жоғарылауымен қауіптің артатындығын көрсеткен, ал басқа зерттеулер мұндай байланысты анықтай алмады.
Патофизиология
Атеросклероз каротид артериясының қабырғаларында, әдетте ортақ каротид артериясының ішкі және сыртқы артерияларға бөлінетін жерінде плаканың пайда болуына себеп болады. Плака жинақталуы артерия люменін тарылтады немесе қысқартады, бұл жағдай стеноз деп аталады. Плаканың жарылуы артерияға атеросклероздық қалдықтар немесе қан қыстықтарын шығаруы мүмкін. Бұл материалдың бір бөлігі үзіліп, ішкі каротид артериясы арқылы миға қарай (эмболизация) жылжуы мүмкін, онда ол қан айналымын бұзып, ми тінінің өліміне, яғни ишемиялық инсультқа әкелуі мүмкін. Кейде стеноз алдымен уақытша белгілерді тудырады, бұл ТИА (транзиторлық ишемиялық атқару) деп аталады, онда мида немесе торлы қабықта уақытша ишемия пайда болады, бірақ инфарктқа әкелмейді. Белгілі стеноз келесі 2 күн ішінде инсульт даму қаупін жоғарылатады. Ұлттық денсаулық сақтау және клиникалық тәжірибе институтының (NICE) нұсқаулары, орташадан ауыр (50-99% тарылу) стенозы және белгілері бар адамдарға 2 апта ішінде "жедел" эндартеректомия жасауды ұсынады. Плака белгілер тудырмаса, адамдардың инсульт қаупі жалпы халықтан жоғары, бірақ белгілі стенозы бар адамдарға қарағанда төмен. Инсульт, оның ішінде өлімге әкелетін инсульт, жылына 1-2% құрайды. Эндартеректомиядан кейінгі өлім-жітім 1-2% -дан 10% -ға дейін жетеді. Екі ірі рандомизацияланған клиникалық зерттеу 30 күндік инсульт және өлім қаупі 3% немесе одан аз болған жағдайда жасалған каротид хирургиясы ≥60% тарылуы бар симптомсыз адамдарға пайдалы екенін көрсетті, егер олар операциядан кейін кем дегенде 5 жыл өмір сүруі күтілсе. Хирургтар симптомсыз адамдарды тек дәрімен емдеу керек пе, әлде операция жасау керек пе деген мәселеде пікірталас жүргізеді. Қызыл түсті үлкен тік артерия – ортақ каротид артериясы. Каротид артериясына қан ағыны аортаның доғасынан (төменгі бөлігінен) басталады. Каротид артериясы ішкі каротид артериясы мен сыртқы каротид артериясына бөлінеді. Ішкі каротид артериясы миды қамтамасыз етеді. Плака көбінесе осы бөліністе жинақталып, тарылуға (стенозға) әкеледі. Плаканың бөліктері үзіліп, мидың жоғары жағындағы кішкентай артерияларды бітеп, инсульт тудыруы мүмкін. Плака аортадағы каротид артериясының бастауында да жинақталуы мүмкін.
Емдеу
Таяқ артериясының тарылуын емдеудің мақсаты инсульт қаупін азайту болып табылады. Емдеу түрі аурудың ауырлығына байланысты және келесіні қамтиды: темекі татудан бас тарту, салауатты тамақтану және натрий мөлшерін азайту, салмақ жоғалту және жүйелі түрде жаттығу жасау сияқты өмір салтын өзгерту. Қан қысымын және қандағы липидтердің жоғары деңгейін бақылауға арналған дәрілік препараттар. Таяқ артериясын қайта қанмен қамту үшін хирургиялық араласу.
Lifestyle modifications including smoking cessation, eating a healthy diet and reducing sodium intake, losing weight, and exercising regularly. Medications to control high blood pressure and high levels of lipids in the blood. Surgical intervention for carotid artery revascularization.
Дәрі-дәрмектер
Клиникалық нұсқаулар (мысалы, Американдық жүрек қауымдастығы (AHA) және Ұлттық клиникалық тәжірибе институтының (NICE) нұсқаулары) барлық мойын артериясы тарылуы бар пациенттерге қан тамырларының қауіп факторларын бақылау үшін дәрілер беруді ұсынады, әдетте артериалдық қысымды төмендететін дәрілер (егер гипертония болса), диабетке қарсы дәрілер (егер диабет болса), сондай-ақ физикалық жаттығулар, салмақты азайту (артық салмақ болған жағдайда) және темекі татудан бас тарту (түтін шегушілер үшін) ұсынылады. Бұған қоса, оларға тромбоциттерге қарсы дәрілер (мысалы, аспирин немесе клопидогрел) және холестерин деңгейін төмендететін дәрілер (мысалы, статиндер, бастапқыда холестерин деңгейін төмендету үшін тағайындалған, бірақ сондай-ақ қабынуды азайту және тақташаны тұрақтандыру қабілеті анықталған) пайдалы болады.