Кіріспе

Яһуди емес/самариялықтардың израильдік тектен екенін талап етуі

Бірнеше топ адам израильдіктерден (немесе еврейлерден) тікелей туыс екенін мәлімдеді. Израильдіктер – б.з.д. Темір дәуірінде Канаанды мекендеген ежелгі семит тілінде сөйлейтін халық. Бұл құбылыс 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан бері ерекше кең тарады. Елдің қайта оралу заңы, алия мақсатымен еврейлікті анықтайтын заң, көптеген адамдарды израильдік тегін дәлелдеуге итермеледі, осы арқылы еврей ұлты ретінде Израиль азаматтығына қол жеткізе алады деп үміттенді. Мұндай талаптардың көптігі «Кім яһуди?» деген сұрақ тудырды, осы сұрақ арқылы адамның еврейлік идентитігінің заңдылығын анықтауға тырысады. Кейбір талаптар мойындалды, ал кейбіреулері әлі де қаралып жатыр, ал кейбіреулері тікелей қабылданбады. Яһуди тарихында яһуди халқын Израиль жерінен қуғынға ұшыратып, оларды әлемнің көптеген аймақтарына таратуға мәжбүр еткен көптеген оқиғалар болды. Бұл оқиғалардың ең маңыздылары Еврей Киелі кітабында жазылған, бірақ олар Киелі кітаптан тыс дәлелдермен де расталған. Ең танымал қуғын оқиғалары: б.з.д. 720 шамасында Израиль патшалығының Жаңа Ассирия империясына құлауы; б.з.д. 586 шамасында Яһуда патшалығының Жаңа Вавилон империясына құлауы; 70 жылы Римнің Иерусалимді қоршауы; және 130-шы жылдардағы Бар Кохба көтерілісі. Осы еврей диаспорасының көптеген қауымдастықтары израильдіктер мен яһудилердің басып алушы әскерлердің шабуылынан бұрын көшіп кетуі, мәжбүрлі түрде жер аударылуы немесе құлдыққа түсуі (ассириялық тұтқындық пен вавилондық тұтқындық сияқты) нәтижесінде пайда болды. Кейбір еврей отбасылары немесе тіпті бүкіл еврей қауымдастықтары яһудилерге қарсы қуғын-сүргін салдарынан үнемі көшіп жүруге мәжбүр болды, ал көптегендері толығымен жойылды. Мыңжылдықтар бойы негізгі еврей диаспорасының көптеген қауымдастықтары арасында белгілі бір байланыс сақталған болса да, кейбіреулерімен байланыс үзілді, нәтижесінде олар негізгі еврейлер арасында жоғалған деп есептелді. Кейбір еврей қауымдастықтарының оқшаулануы салдарынан олардың салты мен дәстүрлері кейбір жағынан өзгеше болды. Жеке адамдар мен топтардың израильдік тегіне жасаған талаптары нәсіл, ұлт және дін сияқты түрлі факторларға негізделген. Кейбіреулер осы байланысты яһуди халқымен туыстық байланыс негізінде дәлелдейді, ал басқа топтар осы байланыстан тәуелсіз, мысалы, өз талаптарын Он Жоғалған Рудың мұрасына негіздейді. Қазіргі заманғы консенсус яһуди халқы мен самариялық халқының ежелгі еврей/израильдік өркениеттен шыққандығын қабылдайды; яһудилер Яһудамен, ал самариялықтар Израильмен байланысты. Яхвизм деп аталатын израильдік дін бүгінде яһудилік және самариялық деп аталатын діндерге бөлінді, екеуі де өте тығыз байланысты этникалық діндер, олардың теологиясы мен дәстүрі үлестіктей біріккен.

Бұқарлық еврейлер

Ежелгі мәтіндерге сәйкес, израильдіктер саудагерлер ретінде Орталық Азияға Иерусалим патшасы Дәуіт тұсында, б.з.д. 10 ғасырда саяхаттаған. Бұхаралық яһудилердің арасында Нафталим тайпасы мен Иссахар тайпасының ұрпақтары бар, олар б.з.д. 7 ғасырда Ассирия тұтқындығы кезінде жоғалған Он тайпаның құрамына кірген. Исахаров (әртүрлі жазуда) – көп тараған тегіс атау. Бұхаралық яһудилер бастапқыда өздерін Бней Исраил деп атаған, бұл Ассирия тұтқындығындағы израильдіктерге қатысты. "Бұхаралық" терминін 16 ғасырда Орталық Азияға келген еуропалық саяхатшылар қолданған. Сол кездегі еврей қауымының көп бөлігі Бұхара әмірлігінде тұрғандықтан, оларды Бұхаралық яһудилер деп атаған. Қауым өзін "Бней Исроил" (Солтүстік Израиль патшалығының израильдіктері) деп атады. Олардың мұсылман көршілері оларды "Яһуди" деп атаған, бұл жаңылыс, себебі ол Оңтүстік Яһуда патшалығына тән, бірақ Бней Исраил өзін-өзі атауы Солтүстік Израиль патшалығынан шыққан израильдік тегін көрсетіп тұрады. 1793 жылы Тетуан қаласынан шыққан сефард яһудисі, Марокколық Раввин Йосеф Маймон, Сафедтегі каббала миссионері, Бұхараға ақша жинау және аймақтың жергілікті израильдіктері арасында сефард сенімдерін тарату үшін келді. Маймон келгенге дейін Бұхара яһудилері парсы діни дәстүрін ұстанған. Маймон Бұхара израильдіктерінің сефард дәстүрлерін қабылдауын жақтады. Көптеген израильдіктер ежелгі израильдік дәстүрлерін сақтағысы келді және бұған қарсы болды, нәтижесінде қауым екі топқа бөлінді. Шеттен келген Маймон әулетінің жақтастары діни билік үшін жергілікті израильдіктерге қарсы күресте жеңіске жетті, ал Бұхара израильдіктері өздерінің израильдік дәстүрлерін жоғалтып, сефард әдет-ғұрыптарын қабылдауға мәжбүр болды. Кейбір адамдар Маймонды Бұхара яһудилері арасында яһудий амалдарының қайта жаңғыруына себепкер деп санайды, олардың айтуынша, бұл амалдар құрып кету қаупінде болған. Маймон Бұхараға келген кезде Тора ғалымдары болғандығының куәліктері бар, бірақ олар парсы ғұрыптарын ұстанғандықтан, Маймон олардың амалдарына күшпен қарсылық көрсетті және оларды дұрыс емес деп санады.

Кочиндік еврейлер

Израильдік саудагерлер б.з.д. 700 жылдары Үндістанның Кераласына келіп, онда қоныстанды. Кочин яһудилері, сондай-ақ Малабар яһудилері деп те аталады, Оңтүстік Үндістанның Кочин портындағы қалаға қоныс аударған израильдіктердің ұрпақтары. Олар дәстүрлі түрде Керала штатының туған тілі – малаялам тілінің бір түрі, яғни жудео-малаялам тілінде сөйледі. Кералаға еврей диаспорасының бірнеше толқында көшіп келуі Кочин яһудилерінің арасында әртүрлілікке алып келді. Кейбір деректерге сәйкес, алғашқы яһудилер Сүлеймен патша тұсында және Израиль патшалығы екіге бөлінгеннен кейін Малабар жағалауына қоныстанған. Оларды кейде "қара яһудилер" деп атайды. Парадеси яһудилері, сондай-ақ "ақ яһудилер" деп те аталады, кейінірек Нидерланды және Испания сияқты Таяу Шығыс және Еуропа елдерінен Үндістанға келіп, өздерімен бірге ладино тілін әкелді. 15 ғасырда Гоада испан және португал яһудилерінің (сефардтардың) маңызды қонысы болды, бірақ ол қоныс ақырында жойылды. 17-18 ғасырларда Кочинге Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Испаниядан еврей қоныс аударушылар көптеп келді. Ескі, бірақ аса сенімді емес дәстүр бойынша, Кочин яһудилері 70 жылы ғибадатхана қиратылғаннан кейін Кранганорға (Кочинге жақын ежелгі портына) жаппай көшіп келген. Олар 15 ғасырда екі бауырдың арасында билік үшін туған дауға дейін көптеген ғасырлар бойы өз билігін сақтап келді. Осы даудың нәтижесінде олар өз жерлерінен айырылды. 1524 жылы Каликут (қазіргі Кожикод) билеушісінің қолдауымен мұсылмандар періш саудасына араласып жатыр деген сылтаумен Кранганордағы яһудилерге шабуыл жасады. Яһудилердің көпшілігі Кочинге қашып, индус раджасының қорғауына түсті. Ол оларға өз қалаларын салуға жер берді, ол кейіннен "Яһудилер қаласы" деп аталды (қазір де осылай аталады). Алайда, Кочин яһудилері үшін португалдықтар осы кезеңде Кочинге басып кірді және 1660 жылы голландтар оларды қуғанға дейін яһудилерді қуғынға салды. Голланд протестанттары төзімді болды және яһудилер гүлденді. 1795 жылы Кочин британдықтардың ықпалына көшті. 19 ғасырда Кочин яһудилері Кочин, Ернакулам, Алува және Парур қалаларында өмір сүрді. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін және Израиль мемлекет құрылғаннан кейін, Кочин яһудилерінің көпшілігі 1950 жылдардың ортасында Израильге көшіп кетті (Алия жасады).

Самариялықтар

Самариялықтар, бұрын салыстырмалы түрде үлкен, бірақ қазір өте кішкентай этникалық және діни топ, қазіргі уақытта Израиль мен Самарияда тұратын шамамен 850 адамнан тұрады. Олар өздерін Жүсіптің ұлдары Ефрем мен Манаса руларының ұрпақтары деп санайды. Самариялықтардың генетикалық тарихын зерттеу үшін гаплотоптарды салыстыру және кең геномдық зерттеулер жүргізілді. Тәжірибеде қолданылған 12 самариялық еркектің 10-ы (83%) J гаплогруппасына жататын Y хромосомасына ие болды, бұл гаплогруппа төрт самариялық отбасының үшеуін қамтиды. Джошуа Мархивтер отбасы J M267 (бұрынғы "J1") гаплогруппасына, ал Данафи және Цдака отбасылары J M172 (бұрынғы "J2") гаплогруппасына жатады, оларды M67 арқылы одан әрі ажыратуға болады, оның туынды аллелі Данафи отбасында анықталды. J гаплогруппасында табылмайтын жалғыз отбасы – Коэн отбасы (дәстүр бойынша Леви руы), ол E M78 (бұрынғы "E3b1a M78") гаплогруппасына жатады. Бұл мақала E3b1 M78 гаплогруппасының E3b1a M78 деп жіктелуінен және Cruciani және авторлардың зерттеулеріне сүйенген E3b1a M78-дің 6 субкласқа бөлінуінен бұрын жазылған. 2004 жылғы Шен және авторлардың самариялықтардың генетикалық шығу тегі туралы мақаласы, қазіргі уақытта Израильде тұратын бірнеше еврей топтарымен – Бета Израиль, Ашкенази еврейлері, Ирак еврейлері, Ливия еврейлері, Марокко еврейлері және Йемен еврейлері, сондай-ақ Израиль друздары мен палестиналықтармен салыстыру нәтижесінде, "негізгі компоненттер талдауы самариялықтар мен еврейлердің ортақ ата-тегін көрсетті. Көбінесе бұрынғыларының тегі бүгінгі күні Израильдің бас діни қызметкерлері (коханимдер) деп саналатын ортақ атадан басталады, ал олардың ортақ атасы Израиль патшалығын ассириялықтар басып алған шаққа дейін жетеді" деген қорытындыға келді. Археологтар Ахарони және авторлар бұл "ассириялықтардың Израильге және одан халықтарды жер аударуы" шамамен б.з.д. 734-712 жылдары болғанын бағалады. Авторлар Ассирияның Солтүстік Израиль патшалығын басып алып, көптеген израильдіктерді жер аударғанын, ал Израиль жерінде қалған израильдіктердің бір бөлігі "ассириялықтарға үйленіп, басқа жаулап алынған жерлерден көшірілген әйелдерді алғанын" айтады, бұл ассириялықтардың ұлттық ерекшеліктерді жою саясатының бір бөлігі болды. Алайда, бұл тақырыпты зерттеуге деген қызығушылық көбінесе миф ретінде қарастырылады. Археологиялық дәлелдердің жетіспеуі көбінесе ассимиляция теориясымен түсіндіріледі, ол жер аударылған израильдіктердің айналасындағы мәдениеттердің көптеген ерекшеліктерін қабылдағанын және табылған артефакттарды олармен сенімді түрде байланыстыру мүмкін емес екенін көрсетеді. 539 жылдан бастап, яһудилер Вавилон тұтқындығынан қайта бастағаннан бері көптеген яһудилер самариялықтардың израильдік тайпалардан шыққандығы туралы мәлімдемесін қабылдамады, бірақ кейбір яһудилер оларды иудаизмнің бір тобы деп есептеді. Генетикалық зерттеулердің пайда болуы, палео-иврит жазуының табылуы және Самариялық Бес кітап пен Масорет мәтіні арасындағы мәтіндік салыстырулар самариялықтардың израильдік шығу тегін жоққа шығаруды қиын етіп, қазіргі уақытта еврей әлемінің көпшілігі самариялықтарды шынайы израильдік топ ретінде қарауына себеп болды. Бене Израиль дәстүріне сәйкес, Бене Израиль бірінші ғасырда б.з.д. кеме апаттарынан кейін он төрт еврей аман қалғаннан кейін, жеті ер адам мен жеті әйелмен Үндістанға келді, олар Мумбаидың оңтүстігіндегі Алибагқа жақын Навагаонда құлады. Отбасылар өсіп, жергілікті Махараштра халқымен бірігіп, олардың тілін, киім-кешегін және тағамдарын қабылдады. Сенбі күні жұмыс істемегендері үшін жергілікті тұрғындар оларды śaniwar telī ("сенбі күні май сығушылар") деп атады, себебі олар еврейлердің демалыс күнінде жұмыс істемейтін.

Бета Израиль

Бета Израиль (эфиопиялық яһудилер) Дан руының жоғалған руынан таратылғандығы туралы дәстүрге ие. Олардың дәстүрі бойынша, Дан руы Сүлейменнің ұлы Рохабоам мен Небаттың ұлы Еробоам арасындағы Израиль патшалығындағы азамат соғысынан қашу үшін Мысырға қоныс аударған. Олар сол жерден Нил өзені бойымен оңтүстікке қарай Эфиопияға көшіп, Бета Израиль осы Дандықтардың ұрпақтары болып табылады. Олардың қашрут, сенбі және Пасха (Хайманотқа қараңыз) сияқты яһуди дәстүрлерін сақтаудың ұзақ тарихы бар және осы себепті 1975 жылы Израильдің Бас раввинаты мен Израиль үкіметі олардың яһуди екенін мойындады. Олар 1980 және 1990 жылдары Израильдің «Мұса» және «Сүлеймен» операциялары кезінде «Қайта оралу заңы» бойынша еврейлер ретінде Израильге жаппай көшті. Бета Израиль деп өзін жариялағандардың кейбіреуі әлі де Эфиопияда тұрады. Олардың талаптары Израильдің Бас раввинатымен ресми түрде қабылданды және олар тиісінше яһудилер ретінде танылды. Оларға жасалған генетикалық зерттеулер Бета Израильдің жалпы алғанда әлемдегі басқа яһудилермен үйлеспейтінін, бірақ жергілікті эфиопиялық яһуди емес халықтан ажырату мүмкін емес екенін көрсетті. Эфиопиялық яһудилердің ДНК-сының басқа яһуди топтарынан бөлек талдауы қазірге дейін анықталмаған негізін қалаушы популяциядан гендер ағынын жоққа шығармайды. Бұл олардың яһуди дінінің шынайылығын жоққа шығармайды, өйткені эфиопиялық яһудилер арасындағы яһуди дәстүрлері ғасырлар бойы сақталып келеді.

Бней Менаше

Бней-Менаше – Үндістанда Манаса тайпасының ұрпақтары екенін мәлімдейтін топ. 2005 жылы еврей тілін оқыған және сенбі күні мен басқа да яһуди заңдарын сақтайтын Бней-Менаше мүшелері Израильдің сефард бас раввинінің қолдауын алып, яһуди дініне ресми түрде өту үшін шаралар қабылдады. Кейбіреулері «Қайта оралу заңы» бойынша Израильге көшіп кетті.

Бану Исраил

Бану Исраиль – Үндістанның Уттар-Прадеш штатында кездесетін мұсылман қауымы. Бұл атау "Исраилдің балалары" деген мағынаны білдіреді, ал қауым өздерін Мединедегі еврей қауымынан тараған деп санайды. Олар шейх кастасына жатады және көбінесе Исраиль тегін тасымалдайды.

Бене Ефрем

Бене Ефрем, сондай-ақ телугу тілінде сөйлегендіктен телугу еврейлері деп те аталады, Үндістанның Гунтур қаласының шетіндегі Коттареддипалем ауылында және Кришна өзенінің дельтасына жақын жерде тұратын еврейлердің шағын қауымы. Бене Ефремдер еврей дінін сақтауды ежелгі заманға дейін жегізеді және олар Үндістанның солтүстік-шығысындағы Мизорам және Манипур штаттарындағы Бней Менашелерге ұқсас тарихты айтады. 19 ғасырдың басында баптист миссионерлері келгеннен кейін олар христиан дінін қабылдады. 1981 жылдан бері Коттареддипалем және Онголе (жақын орналасқан Пракашем ауданының орталығы) маңындағы 50-ге жуық отбасы иудаизмді, иврит тілін үйреніп, әлемдегі басқа еврей қауымдастықтарынан мойындау іздеп келеді. Бұл қауымның өте жақында қайта жандануына және иврит тіліне тек қана діни тіл ретінде емес, сонымен қатар күнделікті қолданыстағы тіл ретінде басымдық берілуіне байланысты, ивриттің бұл қауымның күнделікті сөйлеуіне тигізген әсері әзірге ерекше көзге түсетін «Judæo Telugu» тілінің немесе диалектісінің қалыптасуына әкелген жоқ. (Еврей тілдеріне қараңыз.) Бұл қауымды жылдар бойы бірнеше раввиндер тобы барлап, бірақ олар әзірге осы қауымға Бней Менашеге берілгендей бірдей мойындау беруге лайық деп таба алмады.

Лемба халқы

Лемба халқының ауызша дәстүрлерінде айтылғандай, Буба тайпасының атасы "Лембаны Израильден шығаруға жетекшілік етті" және оларды Оңтүстік Африкаға жеткізді. Генетикалық зерттеу Буба тайпасының еркектерінің 50%-ында Коэн маркері табылды, бұл көрсеткіш жалпы еврей халқындағыдан жоғары. Лембаларды еврейлер деп мойындамаса да, генетикалық нәтижелер Африкадан тыс, әсіресе Оңтүстік Арабиядан келген ата-бабалар туралы ауызша айтылатын әңгімелерді растайды. Соңғы зерттеулерде (Мендес және тағы басқалар, 2011) Лемба үлгілерінің бір бөлігінде Y ДНК гаплогруппасы Т жиі кездесетіні анықталды, ол да Таяу Шығысқа тән. Лембадағы Т гаплогруппасын тасымалдаушылардың барлығы T1b тобына жатады, ол сирек кездесетін және Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың жергілікті еврейлерінен алынған үлгілерде табылған жоқ. T1b гаплогруппасы болгар және ашкенази еврейлерінде, сондай-ақ Левант аймағындағы кейбір халықтарда аз мөлшерде кездеседі. Жақында «Оңтүстік Африка медицина журналында» жарияланған зерттеу Лемба халқының екі тобындағы (Оңтүстік Африка және Зимбабве – Ремба) Y хромосомасының вариацияларын зерттеді. Зерттеудің қорытындысы: «Лемба мен Рембаның африкалық емес Y хромосомаларының шығу тегін нақты анықтау мүмкін болмаса да, бұл зерттеу олардың еврейлік генетикалық тегі туралы бұрынғы талаптарды қолдамайды». Зерттеушілер бұл "Орта Шығыс халықтарымен байланысты болуы мүмкін, бұл Үнді мұхитындағы сауда-саттық нәтижесінде туындаған" деген пікірді білдірді.

Жоғалған он ру

Яһуди емес түрлі топтар он жоғалған рудан тарағанын мәлімдейді. Оларға пуштундар (пуштундардың израильдіктерден таралуы туралы теорияны қараңыз), британдықтар (Британдық Израиль және христиандық идентичность), француздықтар (Француздық Израиль), скандинавиялықтар (Скандинавиялық Израиль), американдықтар (еврей-үнді теориясын қараңыз), жапондықтар (жапондық еврейлердің ортақ ата-тегі туралы теорияны қараңыз) және тағы да басқалары кіреді. Сол сияқты, қара израильдіктер – ежелгі израильдіктердің ұрпақтары екенін айтатын афроамерикандықтардың тобы. Қара израильдіктер түрлі дәрежеде христиандық және яһуди дінінің сенімдері мен дәстүрлерін ұстанады. Дегенмен, оларды яһуди қауымы яһуди деп мойындамайды, сондай-ақ христиандар деп те танылмайды. Олардың көпшілігі өздерінің тарихи байланыстарын көрсету үшін еврей ретінде танылудың орнына, еврей израильдіктері немесе қара израильдіктер ретінде танылуды жөн көреді.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының мүшелері, шомылдырылғаннан және Киелі Рухтың сыйына ие болғаннан кейін, олардың "қайта жиналған" исраилдіктерге айналғанына сенеді, яғни Израильдің шашыраған руларынан қайта табылган адамдар ретінде немесе Израильге қабылданған және сіңірілген басқа ұлттардың өкілдері ретінде. Осының нәтижесінде олар Құдайдың таңдалған халқы болады. Қауым мүшелері өз тегін (қай руға жататынын) анытайтын мәлімдеме ата-бабалар батасының бір бөлігі ретінде алады. Бұл діни ағымдар Жозеф Смит бастаған қозғалыстан туындаған, оның мүшелерінің шамамен жартысы АҚШ-та тұрады. Қозғалыстың мүшелері өздерін этникалық еврейлер деп қатаң түрде санамайды, керісінше, "исраилдіктер" терминін көптеген мәдениеттердің өкілдеріне, оның ішінде еврейлерге де қатысты қолдануға болатынына сенеді. Пайғамбарлықтарда Жүсіптің руы (Ефрем және Манаса) соңғы күндерде шашыраған исраилдіктерге Евангелияны таратуда маңызды рөл атқаратыны, ал Яһуда руы соңғы күндерде де, Мыңжылдық билік кезінде де маңызды рөл атқаратыны айтылған.