Кёге шығанағы шайқасы: Дания теңіз тарихындағы ең үлкен жеңіс

Кіріспе

Кёге шығанағы шайқасы – Дания-Норвегия және Швеция арасындағы теңіз шайқасы. Ол 1677 жылғы 1-2 шілдеде Скан соғысы барысында Кёге шығанағында өтті. Бұл шайқас адмирал Нильс Юэль үшін маңызды жеңіс болды және Дания теңіз тарихындағы ең ірі теңіз жеңісі ретінде танылады.

Өмірбаян

Дания, Голландия Республикасы, Бранденбург және бірнеше неміс мемлекеттері Швециямен және оның одақтастарымен соғыста болды, бұл үлкен Франко-Голланд соғысының бір бөлігі еді. Фербеллин шайқасында Бранденбург әскеріне жеңілгеннен кейін, Солтүстік Германиядағы швед иеліктері қатты қысымға ұшырап, күшейтуді қажет етті. Оңтүстік Балтық аймақтарын босатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, ал 1676 жылдың маусымында Оланд шайқасында Дания флоты швед флотына күшті соққы берді. Швед теңіз флоты өзінің ең ірі үш кемесін – «Кронан», «Свердет» және «Эпплет» кемелерін, сондай-ақ Корольдік адмиралын Лоренц Кройцты және тәжірибелі адмирал Клаас Уггланы жоғалтты, ал Дания флоты бірде-бір кемесін жоғалтпады; сол жылдың қалған бөлігінде Дания теңіз флоты Балтық теңізінде басымдыққа ие болды. Дания Швецияның неміс иеліктерін нығайтуына жол бермеді және сонымен бірге соғысты швед жеріне көшіру үшін Сканнеге үлкен әскерді түсірді. Карл XI басшылығымен швед басшылығы 17 тамыздағы Халмштад және 4 желтоқсандағы Лунд шайқастарындағы жеңістер арқылы құрлықтағы соғыста басымдыққа ие болды. Кристиан V басшылығымен Дания әскері Ландскронаға шегінуге мәжбүр болды, ал 30 желтоқсанда Хельсингборг швед күштеріне қайта бағындырылды. Екі тарапқа да Балтық теңізінің кеме жолдарына бақылауды алу қажет болды: Даниялықтар Сканнедегі күштерін нығайту үшін, ал Швеция – Солтүстік Германиядағы иеліктерін босату үшін. Сканнеде швед және дания әскерлері 27 мамыр 1677 жылы Ландскронадан солтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі Реннебергадағы үлкен шайқасқа жақын келді. Швед күштерінің саны даниялық қарсыластарынан едәуір кем болды, және шайқастың алдын алуға тек даниялықтардың өз артықшылықтарынан хабардар болмауы және шабуылдан бас тартуы себеп болды. Сол түні швед генералдары Карл патшаны жағдайдың үмітсіз екеніне көндірді, және швед әскері Кристианстадқа қайта шегінді. Кристиан оның орнына әлі де шведтердің қолында болған Мальмёні басып алуға тырысты, бұл оның флоты үшін базаны қамтамасыз ету мақсатында болды. Бірнеше апта қоршаудан кейін, даниялықтар 25-26 маусымда қаланы күшпен алуға тырысты. Шабуыл сәтсіз аяқталды, даниялықтардың кем дегенде 3000 әскері қаза тапты, және олар Лундқа шегінуге мәжбүр болды. Карл құрлықтағы табысқа теңіздегі жеңіспен қол жеткізілетініне үміттенді, бұл Дания әскерінің Сканнедегі жабдықталуын тоқтатып, Данияға қайта оралуына кедергі келтіретін еді. Бұрынғы жылғы жеңіліске қарамастан, 1677 жылдың көктемінде швед теңіз флоты даниялық теңіз флотынан сандық жағынан басым болды және айтарлықтай қауіп төндірді. Данияның теңіз күштері Зеландиядан тыс жерде қайта ұйымдастырылды, және Дания мен Сканне арасындағы теңіз жолдарын қамтамасыз ету ең маңызды мәселе болды. Данияның голланд одақтастары күшейту жіберуге уәде берді. Біріккен голланд-дания флотына бір жыл бұрын қолбасшылық еткен тәжірибелі адмирал Корнелис Тромп дайындықты жеделдету үшін жіберілді, бірақ ол 2 шілдеде ғана Копенгагенге жететін еді. Швед теңіз флоты, керісінше, кемелері үшін жабдықтар мен жарақтарды қамтамасыз етуде үлкен қиындықтарға тап болды және жеткілікті адам күшін жинауға мүмкіндік алмады. Генрих Хорн 1677 жылдың наурыз айында швед флотының бас қолбасшысы болып тағайындалды, бұл үшінші теңіз флотының басшысы (Густаф Отто Стенбок пен Лоренц Кройцтан кейін) теңіз тәжірибесі жоқ болатын. Ал Дания флотында қабілетті және тәжірибелі офицерлер жеткілікті болды, бұл шведтерді бастапқыда қолайсыз жағдайға түсірді. Хорн Виллем Бастианс Шеперс басқарған голланд күштерінің Балтық теңізіне бет алғанын білді, және 21 сәуірде ол король Карлден швед флотының негізгі күштеріне қосылуға бұйрық алды, Гетеборг түбіндегі Эрик Сьёблад басқаратын шағын эскадрамен. Негізгі флот маусымның басында ғана теңізге шықты, бірақ Сьёблад 20 мамырда Хорнға қосылу үшін жолға шықты. Сьёблад Ұлы белдеу арқылы өтуге тырысты, бірақ 23-і күні жел тынышталды және ол 29-ына дейін Лангеландтан өтпеді. Мён шайқасында Данияның басым күштері шешуші жеңіске жетті, швед кемелерінің жартысынан көбін батырып не тұтқынға алды және Сьёбладты тұтқынға алды.

Denmark, the Dutch Republic, Brandenburg and several German states were at war with Sweden and its allies as part of the larger Franco Dutch War. After the defeat at the Battle of Fehrbellin against a Brandenburg army, Swedish possessions in northern Germany were under great pressure and in need of reinforcements. Attempts to relieve the southern Baltic provinces had failed and the Danish fleet had inflicted a stunning blow to the Swedish navy at the Battle of Öland in June 1676. The Swedish navy had lost three of its largest ships, Kronan, Svärdet and Äpplet, the Admiral of the Realm Lorentz Creutz and the experienced admiral Claas Uggla while the Danish fleet did not lose a single ship; the Danish navy had command of the Baltic for the remainder of that year. Denmark was able to prevent Sweden from reinforcing its German possessions, and at the same time was able to land a large army in Skåne to take the war to Swedish soil. The Swedish leadership under Charles XI managed to get the upper hand in the land war through the victories at Halmstad on 17 August and Lund on 4 December 1676. The Danish army under the leadership of Christian V had to retreat back to Landskrona and on 30 December, Helsingborg was recaptured by Swedish forces. Both sides needed to take control of the Baltic shipping lanes; the Danes to bolster their forces in Skåne and Sweden to relieve their possessions in northern Germany. In Skåne, the Swedish and Danish armies came close to fighting a major battle at Rönneberga a few km north of Landskrona on 27 May 1677. The Swedish force was less than half the size of its Danish adversary and a battle was prevented only because the Danes were unaware of their advantage and called off an attack. Later that night, the Swedish generals convinced King Charles that the odds were hopeless and the Swedish army withdrew back to Kristianstad. Christian decided instead to attempt to seize Malmö, which was still in Swedish hands, to secure a base for his fleet. After a few weeks of siege, the Danes attempted to take the city by force on 25–26 June. The assault was beaten back with Danish losses of at least 3000 men and forced the Danes to retreat to Lund. Charles hoped that the success on land was followed up with a victory at sea, which would cut off supplies from the Danish army in Skåne and prevent it from evacuating back to Denmark. Despite the defeat the previous year, the Swedish navy was in the Spring of 1677 still numerically superior to the Danish navy and posed a considerable threat. The Danish sea forces were reorganized off Zealand and the need to secure the sea lanes between Denmark and Skåne was of paramount importance. The Dutch allies of Denmark promised to send reinforcements. Cornelis Tromp, an experienced admiral who commanded the combined Dutch Danish fleet the year before had been sent to speed up the arrangements, but would not reach Copenhagen until 2 July. The Swedish navy, on the other hand, had major difficulties securing supplies and equipment for its ships and were unable to recruit enough manpower. Henrik Horn was appointed commander in chief of the Swedish navy in March 1677, becoming the third consecutive navy chief (after Gustaf Otto Stenbock and Lorentz Creutz) without any naval experience. The Danish fleet, on the other hand, was well staffed with capable, experienced officers, which placed the Swedes at a marked disadvantage from the outset. Horn was quickly informed that Dutch reinforcements under Willem Bastiaensz Schepers were heading for the Baltic, and on 21 April he received orders from King Charles to join the main body of the Swedish fleet with a minor squadron anchored off Gothenburg under the command of Erik Sjöblad. The main fleet did not get to sea until early June, but Sjöblad nevertheless sailed as early as 20 May to join Horn. Sjöblad tried to sail through the Great Belt, but was becalmed for on the 23rd and did not pass Langeland until the 29th. At the battle of Møn, a superior Danish force won a decisive victory, sinking or capturing more than half of the Swedish vessels and taking Sjöblad prisoner.

Кіріспе

Жеңістен кейін Юэль кемелерін жөндеп, қайта жабдықтады және Оландтың оңтүстігін барлау үшін патрульдер жіберді. 17 маусымда оған шведтердің Помераниядан Сканеге ат әскерлерін тасымалдауды жоспарлап отырғаны туралы хабарланды және ол үш фрегатты көлік кемелерін іздеуге жіберді. 21 маусымда барлау тобы швед кемелерінің қууына ұшырап, 30 әскери кеме мен 15 жабдықтау және өртке қарсы кемелерді байқағанын хабарлады. Келесі күні соғыс кеңесі өткізіліп, Сканне мен Руген аралы арасында жүзуге шешім қабылданды, алайда флота қолайсыз желдер салдарынан Стивнс түбегіне баруға мәжбүр болды. Бірнеше күмән болды, Юэль швед күштерін бірден қарсы алуға рұқсат беру керек пе, әлде шайқастан аулақ болып, Тромп пен Шепперс басшылығымен күшейтудің келуін күту керек пе. Бастапқы бұйрық швед күштерін тікелей қарсы алу еді, бірақ ауа райының кешігуі Данияның әскери басшылығын, әсіресе Ұлы канцлер Фредерик Ахелефелтті ойландырды. Сонымен қатар, патша Кристианнан соғыстан қашуға қатысты нақты бұйрықтар келді. Швед теңіз флотымен күрескен тәжірибесінен кейін, Юэль тіпті сан жағынан басым күшке қарсы жеңілу қаупінің аз екеніне сенді. Шведтердің негізгі флоты 9 маусымда Стокгольмге жақын Далародағы базасынан шығып, екі күннен кейін Оланд маңында Гетеборг эскадрильясының екі кемесімен және жаңа салынған 60 зеңбірекке ие Кальмармен қосылды. Швед адмиралы Хорн экипаждарын жаттықтыру үшін Борнхольм аралы мен Швеция материгі арасында екі аптадай жүзіп өтті. 24-30 маусымда екі флот Сундта және Сканне оңтүстігінде маневр жасады және ақырында 30 маусымның түстен кейін Стивнс-Клинт пен Фальстербо арасында бір-бірін көрді. Түске таман, Стивнс-Клинттегі Хойджеруп ауылының жанында шведтердің жетекші эскадрильясының вахтмейстері сегіз ірі әскери кемені көріп, Хорнға хабарлады. Ол Родстеннің эскадрильясын көрді, ол оқ түтінінің тығыз тұманының жамылуымен солтүстікке қарай жылжыды. Хорн Родстеннің эскадрильясы әлі бір жерде қалғанын дұрыс емес ойлады және Шепперс басшылығымен голландтық күшейтулер келді деп болжады. Ол өзінен күштірек деп санайтын күшпен шайқастан қашу үшін қашу маневрын жасады. Хорн Вахтмейстерге солтүстікке қарай голландтық күштерге шабуыл жасауға рұқсат берді, ал қалған швед күштері шығыс-оңтүстік-шығысқа, Родстен эскадрильясы орналасқан деп ойлаған жерге бұрылды. Юэль бастапқыда Вахтмейстермен шайқасты, содан кейін Хорн шығысқа бет алғанын байқағаннан кейін Родстеннің үшінші эскадрильясымен бірге шведтердің негізгі күштеріне бағытталды. Даниялықтар шведтердің желісіне кіргенде, олар оған параллель бұрылмады, керісінше, Хорнның артында қалған Клерктің эскадрильясын кесіп өтті. Сол кезде Родстен кесілген отрядтың екінші жағына жүзіп келді, оларды екі жақтан да отқа ұшыратты. Хорнның эскадрильясы Клерктің эскадрильясын құтқару үшін бұрылды, содан кейін қатыгез атыс болды. Алдын ала сақтандырылмаған швед күштері тиімді қорғаныс жасай алмады, 72 зеңбірекке ие "Марс" және 60 зеңбірекке ие "Цезарь" кемелері тұтқындалды.

After his victory, Juel repaired and re supplied his ships and sent out patrols to scout south of Öland. On 17 June, he was informed that the Swedes planned to transport cavalry units from Pomerania to Skåne and sent out three frigates to search for transport ships. The scouting group returned on 21 June to report that they have been chased by Swedish ships and sighted a fleet of 30 warships and 15 supply vessels and fireships. The day after, a war council was held and the decision was made to sail out in force to cruise between Skåne and the island of Rügen, however the fleet was forced to sty off Stevns Peninsula due to unfavorable winds. There was some uncertainty whether to allow Juel to meet the Swedish force straight away, or to avoid battle and wait the arrival of Tromp and the reinforcements under Schepers. The original order was to engage the Swedish force directly, but the weather delay made Danish military leadership hesitant, especially Grand Chancellor Frederik Ahlefelt. At the same time, there were express orders from the King Christian to avoid battle. After his experiences facing the Swedish navy, Juel was convinced that there was little risk of defeat even against a numerically superior force. The Swedish main fleet had left its base on Dalarö, near Stockholm, on 9 June and two days later was joined off Öland by two ships from its Gothenburg squadron and the newly built 60 gun Kalmar. The Swedish Admiral Horn spent almost two weeks training his crews by cruising between the island of Bornholm and the Swedish mainland. On 24–30 June, the two fleets maneuvered in the Sound and south of Skåne and finally sighted each other between Stevns Klint and Falsterbo on the afternoon of 30 June. Around midday, off the village of Højerup on Stevns Klint, Wachtmeister in the Swedish lead squadron sighted a force of eight large warships and relayed this to Horn. What he had sighted was Rodsten's squadron that had moved further to the north under cover of a dense fog of gunpowder smoke. Horn wrongly believed that Rodsten's squadron was still left somewhere in the gunsmoke and assumed that the Dutch reinforcements under Schepers had arrived. To avoid battle with what he believed would be a superior force, he decided to make an evasive maneuver. Horn let Wachtmeister continue north to attack what he believed were Dutch reinforcements while the rest of the Swedish force turned east southeast, the position where he thought Rodsten's squadron was located. Juel's at first joined battled with Wachtmeister, men then set course for the main Swedish force together with Rodsten's third squadron when he noticed that Horn was heading eastwards. When the Danes moved in on the Swedish line, they did not turn parallel to it, but instead chose to cut off Clerck's squadron, which was behind Horn. A the same time, Rodsten sailed up on the other side of cut off squadron, subjecting them to fire from both sides. Horn's squadron turned to relieve Clerck's squadron and a violent gun duel ensued. The outmaneuvered Swedish force was not able to put up an effective defense, and both the 72 gun Mars and the 60 gun Caesar were captured.

Салдары

Бұл шайқаста Дания шешуші жеңіске жетті, ал Швеция ұятты жеңіліске ұшырады. Шамамен 100 адам қаза болып, 275 адам жараланса, бірде-бір кеме жоғалмады, ал Дания флоты шведтерге 3000-нан астам шығын келтірді. Шведтер алты ірі соғыс кемесін, қаруланған сауда кемесін, үлкен фрегатты, екі өрт кемесі мен бойортты жоғалтты. Швед флотының жеңілісі Дания мен Норвегияға Балтық теңізін, осы арқылы швед империясының ішкі жабдықтау желілерін бақылау мүмкіндігін берді. Біріккен дания-голландия флотына "жағу, бүлдіру, тонау, өлтіру немесе адамдарды ұрлау" бұйрығы берілді, мақсаты – швед әскерлерін Сканиядан алшақтату және құрлықтағы операцияларды жеңілдету болатын. Бұл Тромп пен Шеперстің наразылығын тудырды, олар мұндай соғыс әдісін шетелдік және голландиялыққа лайық емес деп есептеді. Олланд және Смоланд жағалауының бір бөлігі қираса да, король Карл XI Сканиядағы басты майданнан күштерді жібермеді. Соғыстың қалған бөлігінде Дания теңізде толық үстемдік құрды, тіпті Нидерланды 1678 жылы Швециямен бейбітшілікке келгеннен кейін де. Швед флоты одан әрі қақтығыстардан жалтарды және швед Помераниясымен байланыс желісін сақтай алмады; 1678 жылдың желтоқсанында Рюгендегі соңғы швед әскерлері Бранденбургке капитуляциялады. Джуэльдің швед желісіне бұрылып, оны екіге бөлу бұйрығы әскери тарихшылар арасында кеңінен талқыланды. 19 ғасырда Дания және Норвегия теңіз тарихшылары оны сол кездегі тактикалық доктринаға үлкен әсер еткен жаңа тактикалық инновация ретінде түсіндірді. Олардың пікірінше, Джуэль адмирал Джордж Роднидің американдық революциялық соғыс кезінде, 1782 жылы Сентс шайқасында француз флотына қарсы шешуші жеңіске жеткенге дейін бір ғасыр бұрын "желіні бұзу" тұжырымын енгізген. Соңғы кездегі тарихшылар Джуэльдің маневрлері туралы бұрынғы қорытындыларды күдікпен қарастырып, заманауи теңіз офицерлерінің қарсыластың желісін бұзудың артықшылықтарын жақсы білгенін, бірақ тактиканы тұрақты және сенімді қолдануға қажетті тәртіп, үйлесімділік және ұйымдасқандық деңгейін әлі дамыта алмағанын көрсетті.

The battle was a decisive victory for Denmark and an embarrassing defeat for Sweden. At the price of only about 100 dead, 275 wounded and no ships lost, the Danish fleet had inflicted over 3,000 Swedish casualties. The Swedes lost six large warships, an armed merchant, a large frigate, two fireships and a bojort. The defeat of the Swedish fleet also gave Denmark Norway control of the Baltic sea, and thereby the inner supply lines of the Swedish Empire. The combined Dano Dutch fleet, now under Tromp, was ordered to "burn and defile, plunder, kill or abduct the people", with the intention of luring Swedish troops away from Scania and thus relieve the land bound operations. To the displeasure of Tromp and Schepers, who considered such a method of warfare foreign and unworthy of a Dutchman. Although Öland and parts of the coast of Småland were devastated, King Charles XI did not move any forces from main front in Scania. During the remainder of the war, Denmark completely dominated at sea, even after the Netherlands made peace with Sweden in 1678. The Swedish fleet avoided further confrontations and could no longer maintain the line of communication with Swedish Pomerania; the last Swedish troops, on Rügen capitulated to Brandenburg in December 1678. Juel's order to turn into the Swedish line, cutting it in two, rather than going up parallel to it has been the subject of extensive discussion among military historians. During the 19th century, Danish and Norwegian naval historians interpreted it as a groundbreaking tactical innovation that had a major impact on tactical doctrine at the time. In their opinion, Juel had innovated the concept of "breaking the line" a century before it was used by Admiral George Rodney is his decisive victory against a French fleet in the Battle of the Saintes in 1782, during the American Revolutionary War. More recent historians have questioned previous conclusions of Juel's maneuvers and pointed to the fact that contemporary sea officers were well aware of the advantages of breaking an opponent's line, but had still not developed the degree of discipline, cohesion and organization required to allow the tactic to be applied consistently and reliably.