Кіріспе

Антарктиканың Шығыс жарты шарында орналасқан бөлігі – Шығыс Антарктика, сондай-ақ Ұлы Антарктика деп те аталады. Бұл Антарктика құрлығының көп бөлігін (екіден үш бөлігін) құрайды, негізінен Үнді мұхитының оңтүстігіндегі Шығыс жарты шарында жатыр және Трансантарктика таулары арқылы Батыс Антарктикадан бөлінеді. Жалпы, Шығыс Антарктика Батыс Антарктикадан биік, оның орталық бөлігінде Гамбурцев таулары орналасқан. Географиялық Оңтүстік полюсі Шығыс Антарктикада жатыр. Жағалаудың шағын бөліктерін есептемегенде, Шығыс Антарктиканың барлық жері мұзбен жабылған және биологиялық түрлердің аздығымен сипатталады, онда тек жерде өсетін өсімдіктер, жануарлар, балдырлар және лишайниктердің шамалы түрлері кездеседі. Жағалаулар түрлі теңіз құстары мен пингвиндердің көбейетін жерлері болып табылады, ал леопард теңіз түлкісі, Уэдделл теңіз түлкісі, піл теңіз түлкісі, крабтер теңіз түлкісі және Росс теңіз түлкісі жазда айналасындағы мұз жамылғысында көбейеді.

Орналасуы және сипаттамасы

Шығыс Антарктида қалың, тұрақты мұзбен жартылай жабылып, Коутс Жерін, Королева Мод Жерін, Эндерби Жерін, Кемп Жерін, Мак. Робертсон Жерін, Елизавета Жерін, Вильгельм II Жерін, Королева Мэри Жерін, Уилкс Жерін, Адели Жерін, Георг V Жерін, Оутс Жерін және Виктория Жерін қамтиды. Бұл аймақтың көбі Шығыс жарты шарға орналасқан, осы факт атаудың себебін анықтады. Атау 110 жылдан астам уақыттан бері қолданылып келеді (Балх, 1902; Норденшёльд, 1904), бірақ Халықаралық геофизикалық жылдан (1957–58) кейін және Трансантарктикалық таулар Шығыс Антарктида мен Батыс Антарктиданы аймақтық тұрғыдан бөліп тұратынын көрсеткен зерттеулерден соң оның қолданылуы кеңейді. Атау 1962 жылы Антарктика атаулары жөніндегі консультативтік комитет (US ACAN) тарапынан АҚШ-та бекітілді. Шығыс Антарктида Батыс Антарктидадан әдетте биік, және ол Жердегі ең суық жер саналады. Шығыс Антарктиданың орталығындағы, Еуропа Альптерінің шамасындағы Гамбурцев тау жотасы Шығыс Антарктида мұз қабатының пайда болу ошағы болған деп есептеледі, ол Дома А-ның астында орналасқан.

Флора мен фауна

Шығыс Антарктиданың өте аз бөлігі мұзбен жабылмайды. Мұздан бос қалған шағын аймақтар (Антарктика оазистері), соның ішінде Макмердо құрғақ аңғарлары, Мауд Лэнді еске алатын Антарктиканың Маудландия шөлі деп аталатын тундралық биоәртүрлілік аймағын құрайды. Мұнда ағаштар мен бұталар жоқ, себебі тек өте шектеулі өсімдіктер ғана тірі қала алады; флора суық пен желге бейімделген және тастарға жабысатын лишайниктер, мүктер және балдырлардан тұрады. Жағалауда теңіз құстары, пингвиндер және етесіп жүретінлер (пинипедтер) қоныстанады, олар қоршаған мұхиттан қоректенеді, соның ішінде суық, қараңғы Антарктика қысында көбейетін император пингвині де бар. Жағалаудағы теңіз құстарының арасында оңтүстік фулмар (Fulmarus glacialoides), кәдеге жарататын оңтүстік алып петрел (Macronectes giganteus), мыс петрел (Daption capense), қар петрел (Pagodroma nivea), кішкентай Уилсонның дауыл петрелі (Oceanites oceanicus), үлкен оңтүстік полярлы скуа (Catharacta maccormicki) және Антарктика петрелі (Thalassoica antarctica) бар. Антарктика мұхитының етесіп жүретіндері: леопард етесіп жүретіні (Hydrurga leptonyx), Ведделл етесіп жүретіні (Leptonychotes weddellii), алып оңтүстік піл етесіп жүретіні (Mirounga leonina), қабық жейтін етесіп жүретіні (Lobodon carcinophagus) және Росс етесіп жүретіні (Ommatophoca rossii). Ірі құрлық жануарлары жоқ, бірақ бактериялар, нематодалар, көктемқұйрықтар, кенелер және шыбықтар мүктер мен лишайниктерде тіршілік етеді.

Қауіп-қатерлер мен сақтау

Антарктиканың шалғай және тым суық кеңістігі адамның араласуынан дерлік қорғалған. Бұл аймақ Антарктика шарты жүйесімен қорғалады, ол өнеркәсіптік дамуға, қалдықтарды төгуге және ядролық сынақтарға тыйым салады. Барвик аңғары, Құрғақ аңғарлардың бірі, Риттман тауы және Мельбурн тауындағы Криптогам қырқасы – өсімдік әлемінің бұзылмағандығы үшін арнайы қорғалатын аймақтар болып табылады.