Кіріспе

Патенттер – өнертабысты ашу арқылы өнертапқышқа (немесе оның құқық иесіне) шектеулі монополия беруге арналған құқықтық құралдар, осылайша инновацияны ынталандыру мақсатында. Бұл инновацияға деген негізгі ұсыныс, себебі өнертапқыш өнімдері үшін нарықта қаржылық сыйақы алудың жоғары мүмкіндігіне немесе құқықтарды басқаларға лицензиялау арқылы пайда табуға қол жеткізе алады. Патент алу үшін өнертабысты жариялау талап болып табылады. Бірақ кейбір өнертабыстар үшін, патенттік жарияланымда ашудың орнына, сол өнертабысты коммерциялық құпия ретінде сақтау, патент мерзімінен асып түсетін ұзақ мерзімді құндылыққа ие болуы мүмкін, бірақ үшінші тараптың рұқсатсыз жариялау немесе ұқсас өнертабыс жасау тәуекелі бар.

Патент жүйесінің халыққа жұмсалатын шығындары, пайдасы мен қауіптері

Патент жүйесі инновацияларды ынталандыру үшін жасалған. Өйткені патенттер иесіне бәсекелестерді нарықтан шығару құқығын беру арқылы, адамдарды жаңа технологияларды зерттеуге түрткі береді деп есептеледі. Әсіресе фармацевтика сияқты кейбір салаларда, патенттің нарықтағы монополиясы иесіне ғылыми-зерттеу және әзірлеу кезеңінде салған зор шығындарды өтеуге мүмкіндік береді деген пікір бар. Экономикалық дамыған елдердегі патенттік кеңселер патенттік өтінімнің жарамдылығын және дұрыс ауқымын анықтау үшін көптеген процедураларды қолданады, бірақ соған қарамастан, кейбір патенттер бұрынғы деңгейдегі технологиядан ешқандай артықшылық бермейді немесе дауланған жағдайда жарамсыз болып табылса мүмкін. Жүйе бұл қателерді дұрыс емес берілген патенттерді жою құқығын сақтап түзетуге тырысады. Дегенмен, сот процесінің жоғары құнына байланысты, патенттік даулардың өте аз бөлігі ғана сотқа жеткізіледі. 2005 жылғы зерттеу көрсеткендей, жыл сайын берілетін 200 000 патенттің тек 1,5 пайызы ғана сотта қарастырылады, ал оның тек 0,1 пайызы ғана сотқа дейін жетеді. Бұл патенттік даулардың көпшілігі назардан тыс қалдырылады немесе жеке келісіммен шешіледі дегенді білдіреді. Жеке келісімдер екі компанияның коммерциялық мүдделерін теңестірудің тиімді жолы болғанымен, бұл қоғамға пайда әкелмейді. Мұндай келісімдердің жасырындығы салдарынан, нақты патент бойынша құқықтардың шегін анықтайтын ашық талқылау болмайды және патентті жарамсыз деп тану мүмкіндігі жоғалады. Басқа бәсекелестерге ешқандай пайда тимейді және сала бойынша шығындар да төмендемейді.

Микроэкономикалық перспектива

Бір патенттің немесе патенттер тобының экономикасы, патентті (патенттерді) сақтауға кеткен шығындар мен осы патенттерге иелік етуден алынатын табыс арасындағы тепе-теңдікке байланысты. Сол сияқты, патент алудың экономикалық тұрғысы да патент алудың бастапқы шығындарын ескере отырып, ұқсас мәселелерді көтеріп отырады. Патент беру өнертапқышқа уақытша заңдық құқық береді, соның арқасында зерттеу шығындарын өтеуге мүмкіндік туады (өнертабысы үшін жоғары баға белгілеу арқылы немесе оны пайдаланғысы келетін басқалардан лицензиялық төлем алу арқылы). Патент – бұл басқалардың нарыққа кіруіне кедергі келтіретін құқық, сондықтан оның нәтижесінде патент иесінің осы нарықтан түсетін табысы артуы мүмкін. Басты экономикалық әсер – патенттік құқықтардың эксклюзивтілік мерзімі, осы кезеңде зерттеу және әзірлемелерді қаржылаған кәсіпорын пайда табады. Дегенмен, патент алу ғана өнімді табысты сатуға кепілдік бермейді. Басқалардың өнімнің көшірмелерін нарыққа шығару құқығын шектеу өте құнды, себебі бұл патент мерзімі ішінде (әдетте, өтінім берілгеннен бастап 20 жыл) нарықта толық эксклюзивтілікке мүмкіндік береді. Мысалы, патенттелген фармацевтикалық препараттың бүкіл әлемдегі сатылымы күніне миллиондаған долларды құрауы мүмкін, ал оның жалпы қолданыстағы аналогы кейіннен бағасы жартысына дейін төмендеуі мүмкін. Патент арқылы табысты арттыруды өлшеу қиын. «Жақсартылған» өнім мен оның «жақсартылмаған» аналогы арасындағы баға айырмасын өлшеуге тырысуға болады, немесе өнімнің бағасын патенттелмеген (немесе патенттелген кезде) нарындардағы бағамен салыстыруға болады. Неғұрлым тікелей өлшенетін табыс – патенттік құқықтарды лицензиялаудан немесе сатудан, немесе бұзушылыққа қатысты сот ісін табысты аяқтаудан түсетін табыс.

Инновациялар

Дәстүрлі патенттік доктрина бойынша инновация патенттік заңмен кем дегенде екі жолмен ынталандырылады. (1) Ғалым өнертапқыш ерекше құқықтарды алуға мүмкіндік алады, сондықтан инновациямен айналысу ғалымға нарықта қаржылық сыйақы алудың жоғары ықтималдығын береді. (2) Өнертабысты коммерциялық құпия ретінде сақтап қана қоймай, жариялау арқылы технологияны дамытуға басқаларға мүмкіндік туады. Бұл екі фактор да экономикалық талдау негізінде сынға алынды. "Сыйақы" теориясы "сыйақының" тәуекелді болатын перспективалық сипатын және патент алғаннан кейінгі инженерлік еңбек пен маркетинг шығындарын ескермегені үшін сынға ұшырады. "Патентті жариялау инновацияны ынталандырады" деген пікір патенттік тығырықтарды тудырады және басқаларды қолданыстағы технологияны жетілдірудің орнына оны жаңғыртуға бағыттайды деп сынға алынды. 1986 жылғы эмпириялық зерттеулер патенттік заңның инновацияға тигізетін әсері "біз зерттеген көптеген салаларда өте шағын" екенін көрсетті. 2013 жылы Болдрин мен Левин "патенттер өнертабыс жасауға ынталандыруды жақсартудың ішінара тепе-теңдік әсерін тигізуі мүмкін, бірақ инновацияға жалпы тепе-теңдік әсері теріс болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Патенттік модельдеу бойынша жүргізілген басқа зерттеулер патенттер инновацияны ынталандырудың орнына дамуды тежейді, ҒЗТК-ға инвестицияларды азайтады және жалпы экономикалық өнімді төмендетуі мүмкін екенін көрсетеді.

Патентті бағалау

Патенттердің өзіндік құндылығы жоқ, яғни патент экономикалық тұрғыдан «соңғы мақсат» емес. Керісінше, нарықта сұранысқа ие өнертабысқа патент беру экономикалық құндылыққа ие болуы мүмкін, себебі патент иесі басқаларды осы өнертабысты жасаудан, импорттаудан, пайдаланудан, сатуға ұсынудан немесе сатудан шеттетуге және юрисдикция шегінде (мысалы, АҚШ) өнімді монополиялық бағамен сатуға мүмкіндік алады. Патенттелген тауар немесе технологияға балама жеткізушілер болмаған жағдайда, патент иесі белгілейтін баға бәсекелестік бағадан (бәсекелестік тепе-теңдіктегі баға) жоғары болуы мүмкін. Бұл қосымша пайданың бөлігі тек патентке байланысты болады, демек ол патенттің құны болып табылады. Бұрынғы инновациялық өнертабыс жақын арада патенттелмеген (және құқық бұзушылық жасамайтын) бәсекелес тарапынан, тіпті қажеттірек мүмкіндіктерге ие өнімдермен қамтамасыз етілуі мүмкін. Патенттердің құнын анықтауда қиындықтар туындайды, егер өнертапқыштар/иелері өз патенттерін өнертабысты нарыққа шығармай, басқа да артықшылықтар алу үшін пайдаланса (мысалы, сот дауларын болдырмау үшін байланысты патенттерді өзара лицензиялау немесе иесінің басқа өнімдерімен бәсекелесетін технологияны тоқтату). Нақты өндірілмеген, тіпті сатылмаған патенттелген өнімнің (және оған негіделген патенттің) құнын қалай анықтауға болады? Сонымен қатар, көптеген өнімдерде көптеген патенттелген өнертабыстар (меншікке немесе лицензияға алынған) бар, және эксклюзивті тауарлық белгілерге ие болуы мүмкін, бұл жеке патенттің нақты құнын анықтауды қиындатады. Егер сол өнертабыс әлсіз бренд астында иеленілсе және сатылса, құны да сондай болар ма? 2005 жылы Еуропалық комиссия патент иелері және Еуропа экономикасы үшін патенттердің құндылығын зерттейтін жан-жақты зерттеу жариялады. Зерттеу 1993 және 1997 жылдар аралығында Еуропалық патент бюросына (EPO) патент алуға өтініш берген 20 000 патент иелеріне жасалған сауалнамаға негізделген. Сауалнама 2003 жылы жүргізілді, және 9000 патент иесі жауап берді. Патент иелерінен олардың өнертабыстарын жасауға кеткен еңбек және патенттерінің құны туралы сұралды. Патентке ие болатын өнертабысты жасауға кеткен орташа еңбек – 1 адам-жыл, ал патент иелерінің 10%-ы 2 немесе одан да көп адам-жылға мұқтаж болды. Патенттердің орташа құны 300 000 евроны құрады, ал патент иелерінің 10%-ы 10 миллион евро немесе одан да көп құндылықты көрсетті. Кейбір жағдайларда, патенттерді қаржылық опциялар үшін әзірленген әдістерді қолдану арқылы бағалауға болады, олар нақты опциялар шеңберінде қолданылады. Басты ұқсастық – патент иесіне негізгі өнертабысты пайдаланудан басқаларды шеттету құқығын береді, сондықтан патенттер мен акциялар опциялары болашақта активті пайдалану құқығын білдіреді және басқаларды оны пайдаланудан шеттетеді. Патент (опция) сатып алушыға (иесіне) болашақтағы күтілетін баға тәуекелсіз баламамен бірдей табыс табу мүмкіндігінен асып түсетін жағдайда ғана құнды болады. Осылайша, патенттік құқықтарды сатып алу опциясы ретінде қарастыруға болады және оған сәйкес бағалауға болады. Толық ақпарат алу үшін «Кәсіпорынды бағалау» бөліміндегі «Опциялық бағалау тәсілдеріне» қараңыз.