Француз саяхатшысы, астрономы және ботанигі Луи Фейей: Оңтүстік Америка саяхаттары мен жаңа ашылымдары

Кіріспе

Француз саяхатшысы, астроном, географ және ботаник Луи Эконш Феуилле (кейде Феуиллет деп те жазылады) (1660, Мане, Жоғарғы Прованс Альпі – 18 сәуір 1732) – минимумдар орденінің француз мүшесі, саяхатшы, астроном, географ және ботаник.

Өмірбаян

Фейлье Прованстағы Манедегі Миним монастырында білім алған. Ол 1660 жылы Форкалькьеге жақын Мане қаласында дүниеге келген. Жан Матье де Шазельден астрономия мен картографияны, ал Кариб теңізіне сапар кезінде 6000-ға жуық өсімдік түрін сипаттаған Шарль Плюмьеден ботаниканы үйренген. Ол Ғылым академиясының мүшелерінің назарын аударды және 1699 жылы патшаның бұйрығымен Джованни Доменико Кассинимен бірге Левантқа сапарға жіберілді, мақсаты – бірқатар теңіз порттары мен басқа қалалардың географиялық орналасқан жерін анықтау болатын. Бұл іс-шараның табысы 1703 жылы Антиль аралдарына ұқсас сапарға шығуға әкелді. Ол 1703 жылдың 5 ақпанында Марсельден шығып, 11 сәуірде Мартиникаға келді. Келесі жылдың қыркүйек айында Оңтүстік Американың солтүстік жағалауында круиз жасап, көптеген порттарда бақылаулар жүргізді. Антиль аралдарында ол жаңа өсімдік түрлерін жинап, Мартиниканың картасын жасады, сондай-ақ Венесуэла жағалауын зерттеді. Ол 1706 жылдың маусымында Францияға оралды. Оның еңбегі үкімет тарапынан мойындалды және ол дереу Оңтүстік Американың батыс жағалауындағы байқауларын жалғастыру үшін ұзақ сапарға дайындық бастады. Франция королі Людовик XIV оған «патшалық математик» атағын берді және министрліктің хаттарымен қаруланып, 1707 жылдың 14 желтоқсанында Марсельден теңізге шықты. 1707 жылы ол қазіргі Аргентинаға сапар шекті, 1708 жылдың соңында қызыл теңізден кейін Хорн мүйісін айналып өтті және 1708 жылдың 20 қаңтарында Чилидің Консепсьон қаласына жетті. Ол сол қалада бір ай бойы астрономиялық, ботаникалық және зоологиялық зерттеулер жүргізді, ал ақпан айының соңында Вальпараисоға барды. Содан кейін ол Перуге барып, 1711 жылдың тамызында Францияға оралды, онда ол өзінің байқауларының толық тізімін үш томдық кітапта жариялады (1714–1725). Людовик XIV оған зейнетақы тағайындады және Марсельдегі Минимдер монастырында оған обсерватория салдырды. Бұл кезеңде Орталық және Оңтүстік Америкадағы испан колонияларына француз ғалымдары жиі келген. Бұл адамдар ресми емес «ғылыми кеңесшілер» және тыңшылар болып қызмет етті. 1735–1744 жылдар аралығында Луи Годен, Шарль Мари де Ла Кондамин және Пьер Бугер сияқты ғалымдар осындай экспедицияларға қатысты. Ол Марсельде қайтыс болды.

Feuillée was educated at the Minim convent of Mane, in Provence. He was born in Mane, near Forcalquier, in 1660. He was taught astronomy and cartography by Jean Mathieu de Chazelles, and Charles Plumier, who had described some 6,000 species of plants during a voyage to the Caribbean, taught him botany. He attracted the attention of members of the Academy of Sciences and in 1699 was sent by order of the king on a voyage to the Levant with Giovanni Domenico Cassini to determine the geographical positions of a number of seaports and other cities. The success of the undertaking led him to make a similar journey to the Antilles in 1703. He left Marseilles on 5 February 1703 and arrived at Martinique on 11 April. In September of the following year he began a cruise along the northern coast of South America, making observations at numerous ports. In the Antilles, he collected new species of flora and drew a map of Martinique; he also explored the Venezuelan coast. He returned to France in June 1706. his work won recognition from the Government, and he immediately began preparations for a more extended voyage along the western coast of South America to continue his observations. He received the title of "Royal Mathematician" from Louis XIV of France, and armed with letters from the ministry, set sail from Marseilles on 14 December 1707. In 1707, he voyaged to what is now Argentina, rounded Cape Horn at the end of 1708 after a tempestuous voyage, and arrived at Concepción, Chile on 20 January 1708. He remained in that city for a month, conducting astronomic, botanical, and zoological surveys and at the end of February traveled to Valparaíso. He then traveled to Peru and returned to France in August 1711, where he published a complete inventory of his observations in three volumes (1714–1725). Louis XIV granted him a pension and built an observatory for him at the convent of the Minims in Marseilles. The Spanish colonies of Central and South America seemed to have received many visits by French scientists during this period. These men served both as unofficial "scientific advisors" –but also as spies. Between 1735 and 1744, scientists like Louis Godin, Charles Marie de La Condamine, and Pierre Bouguer would take part in similar expeditions. He died at Marseilles.

Оңтүстік Американың ашылулары

Оңтүстік Америкаға жасаған бұл саяхатында ол Тринидад және Тобаго аралдарын, Рио-де-ла-Плата, Себальд аралдарын (Фолкленд аралдары), Консепсьон шығанағын, Кокимбо, Арика, Лима қалаларын, Каллао портын және Писко қаласын сипаттап, картаға түсірді. Ол Оңтүстік Американың көптеген жерлерінің панорамалық көріністерін суреттеді. Сонымен қатар, Fragaria chiloensis, Консепсьон шілдесі туралы мынадай сипаттама берді: «Бірнеше жемістер – алмұрт, алма, шілде сияқты пісіп жетілді. Десертке керемет дәмді, біздің ең ірі жаңғағымыздың мөлшерімен тең шілде берілді. Олардың түсі ақшыл. Оларды Еуропада дайындайтындай дайындадық, бірақ олардың түсі де, дәмі де біздікідей болмаса да, сапасынан айырылмады». Фейлле Брестке қайтарған ботаникалық жинағына осы шілденің үлгісін қоспады. Фейлле Францияға оралғаннан кейін төрт ай өткен соң, Людовик XIV инженер Амеде Франсуа Фрезиерді Оңтүстік Америкаға испан бекіністері туралы мәлімет жинауға жіберді. Фрезиер осы жаңа әлем жемісі Fragaria chiloensis-тің үлгілерін ескі әлемге әкелген алғашқы адам болды. Фрезиер Оңтүстік Америка жағалауының ендіктері мен бойлықтары және Чили мен Перудің маңызды порттарының өлшемдері бойынша Фейллемен келіспеді. Фрезиер Фейлледің «Қарым-қатынасында» бірнеше қателіктерді көрсетті, бұл екеуінің арасында ащы дауға әкелді. Кетіп бара жатқанда, өзі ойлап тапқан гидрометрмен Фейлле Жерорта теңізінің Атлантикадан тұздырақ екенін көрсетті, бұл оның таралуы мен ағыны (соның ішінде конвекциялық тоқтар) Гибралтар бұғазы арқылы олардың әртүрлі булану, жауын-шашын және өзен ағынының айырмашылықтарын теңестіруге жеткіліксіз екенін дәлелдеді. Ол бұл фактіні негізінен Амазонка және басқа да жаңғыл өзендерінің Атлантикаға құятын тұщы суына байланысты деп есептеді, мұхит суының тұздылығының күрделіліктері жетік зерттелмеген кезде. Ол Оңтүстік Американың жаңа картасын жасады. Оның еңбегі Оңтүстік Американың конус тәрізді құрлығының Тынық мұхиты мен Атлантика жағалауын дәлірек анықтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол Құс жолының оңтүстігінде шаңды жұтатын үш қара тұмандықты тапты. Ботаника саласында Фейлле фуксия, настурция, оксалис, альстремерия, папайя, шеримойя және соланумды зерттеді. Ол Александр фон Гумбольдттан бір ғасыр бұрын Чили мен Перу жағалауларын айналып өтетін үлкен айналма ағымның (қазіргі Гумбольдт ағымы) бар екенін анықтады. Ол сондай-ақ, экватордан оңтүстікке қарай маусымдардың солтүстік жартышардағы тізбегімен салыстырғанда 6 айға кешіктірілгенін байқады.

During this South American voyage, he had described and mapped the islands of Trinidad and Tobago, the Río de la Plata, the Sebald Islands (Falkland Islands), the bay of Concepción, Coquimbo, Arica, Lima, the roads of Callao, and the town of Pisco. He sketched panoramic views of many South American places. He also provided a description of Fragaria chiloensis, the Concepción strawberry: "Several fruits, like pears, apples, strawberries, etc. were ripe. For dessert we were served some strawberries of a marvellous taste, whose size equalled that of our largest nuts. Their color is a pale white. They are prepared in the same manner as we fix them in Europe, and, although they have neither the color nor the taste of ours, they do not lack excellence." Feuillée did not include a specimen of this strawberry in the botanical collection he returned to Brest. Four months after Feuillée returned to France, Louis XIV dispatched the engineer Amédée François Frézier to South America to report on Spanish fortifications there. Frézier became the first to bring back specimens of Fragaria chiloensis of this New World fruit to the Old World. Frézier also disagreed with Feuillée in regard to the latter's measurement of the latitudes and longitudes of the South American coast and of the principal ports of Chile and Peru. Frézier actually pointed out several mistakes in Feuillée's Relation, which led to a bitter feud between the two travelers. Upon his departure, with a hydrometer of his own invention, Feuillée showed the Mediterranean was saltier than the Atlantic, which proved its diffusion and advection (including their combination, convection currents) through the Strait of Gibraltar insufficient to cancel out their differing evaporation, precipitation and river discharge profiles. He attributed the fact chiefly to the freshwater of the Amazon and other jungle rivers flowed far into the Atlantic, at a time when the complexities of the salinity of ocean water were little studied He drew a new map of South America. His work made it possible to position more exactly the Pacific and Atlantic coasts of the conical continent of South America. He also discovered in the southern Milky Way three dark nebulas of absorbing dust. In terms of botany, Feuillée studied the fuchsia, the nasturtium, the oxalis, the alstromeria, the papaya, the cherimoya, and the solanum. He discovered, one century before Alexander von Humboldt, the existence of the large circular current skirting the Chilean and Peruvian coasts (now called the Humboldt Current). He also noted the 6 month delayed order of the seasons south of the Equator, as compared with their sequence in the Northern Hemisphere.

Басқа да сапарлар

1724 жылы төртінші және соңғы саяхатында ол Канар аралдарына сапар шегіп, Иерро аралындағы меридианның орнын анықтады.

Фейлидің жындысы

Фейлье Оңтүстік Американың көптеген өсімдіктерін алғаш рет ғылыми тұрғыдан сипаттады. Ол сондай-ақ Буэнос-Айресте көруге мүмкіндік алған қойдан туған ерекше жаратылысты сипаттады:

Суретте көрсетілген жаратылыс 26 тамызда Буэнос-Айресте пайда болды. Онда бала, жылқы және бұзау сияқты үш түрлі ұқсастықтың қатар келуі оны көргендердің бәрін таң қалдырды. Мен оны көрсеткен адамнан оны жақсылап қарап, дұрыс сипаттау үшін рұқсат сұрадым, бірақ ол маған рұқсат бермеді. Мен оған жақыннан қарап, оның ерекше белгілерін оның байқамайынша суреттедім. Бөлмеме қайтқан соң, менің есте сақтауымдағы жаратылыс туралы барлық мәліметтер суретте жетіспейтін бөліктерді толықтыруға көмектесті. Мен суретті аяқтап, оны нақты түстермен бейнеледім.

Фойедің шығармалары

Journal des observations physiques, mathématiques, et botaniques (Париж, 1714 жыл). Журналдың жалғасы (Париж, 1725 жыл).