Кіріспе
Андорра Князьдігінің жоғары заңы – Андорра Конституциясы. Ол 1993 жылғы 2 ақпанда қабылданды және 1993 жылғы 14 наурызда өткен референдумда Андорра халқы қолдады. Конституцияның өзінде көрсетілгендей, ол Андорра Князьдігінің ресми газеті – Butlletí Oficial del Principat d'Andorra-да жарияланған күнінен бастап күшіне енді, ол 1993 жылғы 28 сәуірде болды. Конституцияға Андорраның екі тең князі – Франция Президенті мен Урхел епископы қол қойды, сол кезде бұл лауазымдарда Франсуа Миттеран мен Жоан Марти Аланис болды. Жаңа Конституция осы екі лауазымды тұлғаны Андорраның мемлекет басшылары деп белгілейді. Шындығында, мұндай тәртіп ғасырлар бойы сақталған, бірақ бұрын француз королі немесе императоры қазіргі Франция Президентінің орнында болған.
The Constitution of Andorra is the supreme law of the Principality of Andorra. It was adopted on 2 February 1993 and given assent by the Andorran people in a referendum on 14 March 1993. According to the Constitution itself, it was to enter into force on the day of its publication in the Butlletí Oficial del Principat d'Andorra, which occurred on 28 April 1993. The Constitution was signed by Andorra's two co princes, the President of France, and the Bishop of Urgell, who at that time were François Mitterrand and Joan Martí Alanis respectively. The new constitution stipulates that these two officials are Andorra's heads of state. Indeed, this arrangement has existed for centuries, although at one time, the French king or emperor held the position now held by the French president.
Андорраның егемендігі
Андорра Конституциясының 1-бабы мемлекеттің қандай формада құрылатынын, атап айтқанда, Урхел епискобы мен Франция Президентінің мемлекет басшылары ретінде бірлесіп билейтін екібасшылық жүйесін көрсетеді. Сондай-ақ, елдің ресми атауы – Андорра Княздығы деп белгіленеді. Бұдан өзге, Андорраның егемендігі оның халқына тиесілі екені айтылады. Бап соңында Андорраның қауымдық округтерінің тізімі келтірілген. 2-бапта Андорраның ресми тілі – каталан тілі екендігі, ал ұлттық әнұраны, туы және гербі – «дәстүрмен қалыптасқан» деп көрсетілген. Сонымен қатар, Андорра-ла-Велья елдің астанасы екендігі де жазылған. 3-бапта Конституция Андорраның жоғары құқықтық нормасы деп жарияланады. Ол, кез келген еркіндіксіз жазалауға тыйым салады және халықаралық құқық принциптерін мойындайды. Бұдан әрі, Андорра жасасқан барлық халықаралық шарттар мен келісімдер елдің заңдарына енгізілуге тиіс, оларды ешқандай заңмен өзгертуге немесе күштен шығаруға болмайды.
Құқықтар мен бостандықтар
Конституцияның 4-36-баптары андорралықтардың құқықтары мен бостандықтарын белгілейді. 4-бапта адамның қадір-қасиеті бұзылмас құндылық ретінде танылады, осылайша белгілі бір бұзылмайтын және ескірмейтін құқықтар кепілдік беріледі. 5-бапта Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы елдің құқықтық жүйесіне енгізілгендігі жарияланады. 6-бапта барлық адамдар заң алдында тең екендігі және «мемлекеттік билік» жеке адамдардың теңдігі мен бостандығын іске асыру үшін жағдай жасауы тиіс екендігі айтылады. 7-бап андорралық азаматтықты реттейді. Андорралықтар басқа елдің азаматтығын алса, өздерінің азаматтығынан айырылу қаупі бар. 8-бап өмір сүру құқығын және оны қорғауды, сондай-ақ азаптау мен басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяты төмендетуші жазаларды тыйымдайды және өлім жазасын нақты түрде тыйымдайды. 9-бап полиция және сот әрекеттері нәтижесінде бостандықтан айыруды қамтиды. Бұл бапта полициядағы ұстау мерзімі қырық сегіз сағаттан аспауы керектігі белгіленеді, одан кейін күдікті сотқа ұсынылуы тиіс. 10-бап азаматтың сот алдындағы құқықтарын, атап айтқанда, заңға сүйенген сот шешімін алу құқығын, сотта адвокаттың қызметін пайдалану құқығын және қажет болған жағдайда тегін заңдық көмек алу құқығын белгілейді. 11-бапта дін бостандығы туралы айтылады, онда андорралықтар өз дінін жарияламауға құқылы. Алайда, егер бұл қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндірсе немесе басқалардың құқықтарын бұзса, дінді жариялауға шектеулер қойылуы мүмкін. Рим-католик шіркеуіне еркін және ашық түрде жұмыс істеуге және «андорралық дәстүрге сәйкес» мемлекетпен ерекше қарым-қатынасын сақтауға кепілдік беріледі. 12-бап сөз бостандығына және тіпті кәсіби құпияны сақтау бостандығына кепілдік береді. Сондай-ақ, цензура мен биліктің идеологиялық бақылауының кез келген басқа да түрлеріне тыйым салынады. 13, 14 және 15-баптар некеге, әйелдер мен ерлердің бір-біріне қатысты құқықтарына, балалардың отбасыларына қатысты құқықтарына, жеке өмірге құқыққа және андорралықтардың үйіне қол сұғылмаушылыққа қатысты мәселелерді қамтиды. 16 және 17-баптар андорралықтардың бейбіт демонстрацияларға қатысуға және алдын ала хабарлаған жағдайда еркін бірлесуге құқығын мойындайды. 18-бапта андорралықтар кәсіби немесе сауда ұйымдарын құруға құқылы, егер олар андорралық сипатта болса (яғни, шетелден басқарылмаса) және демократиялық болып табылатын болса. 19-бап жұмысшылар мен кәсіпкерлерге өздерінің экономикалық және әлеуметтік мүдделерін қорғау құқығын береді. 20-бап білім беруді қамтиды. Бұл құқық барлық андорралықтарға кепілдік беріледі, сонымен қатар ата-аналар өздерінің діни сенімдеріне сәйкес балаларына қандай білім беруді таңдауға құқылы. 21-бап Андорра ішіндегі қозғалысты, сондай-ақ ұлттық аумақтан шығу мен кіруді қамтиды. Бұдан басқа, бұл андорралықтарға және тұрақты түрде тұратын шетелдік азаматтарға Андоррада тұруға құқық береді. 22-бапта шетелдіктердің тұруға рұқсатты жаңартпау немесе шығарып жіберу жағдайындағы құқықтары көрсетілген. Бұл тек заңмен белгіленген жағдайларда ғана жасалуы мүмкін және мұндай жағдайда шетелдік сотқа жүгінуге құқылы. 23-бапта әркімге «мемлекеттік билік органдарына» өтініш беру құқығы берілген. 24, 25 және 26-баптар андорралықтардың саяси құқықтарын, атап айтқанда сайлау құқығын, мемлекеттік мекемелерге кіру құқығын және олардың қызметі заңды және демократиялық болған жағдайда саяси партиялар құру құқығын белгілейді. 27-36-баптар «экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар мен қағидаларды» қамтиды. Бұл бапта андорралықтардың мүліктерінен заңды сот процесінсіз айырылуына тыйым салынады, сондай-ақ нарықтық экономика аясында кәсіпкерлік құқығы мойындалады. Бұдан басқа, жұмыс істеу әр андорралықтың құқығы деп танылады. Мемлекет әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін қамтамасыз етуі керек, сондай-ақ болашақ ұрпақ үшін табиғи ортаны сақтау мақсатында жерді және табиғи ресурстарды тиімді пайдалануды қадағалауы керек. Мемлекет андорралық мұраның сақталуы мен дамуына, сондай-ақ оған қолжетімділікке кепілдік береді.
Андорралықтардың міндеттемелері
37-бапта әділ салық салу жүйесі көзделген. Әрбір адамның мүмкіндігіне қарай салық төлеуі тиіс. 38-бапта мемлекет заңмен жалпыға пайдалы "ұлттық азаматтық қызмет" нысандарын орнатуға құқылы.
Құқықтар мен бостандықтардың кепілдігі
39-42-баптар жоғарыда айтылған құқықтардың Андорра қоғамында қалай кепілдендірілетінін нақты көрсетеді. Кейбір жағдайларда "мемлекеттік биліктің" осы құқықтарды жоғары қою мүмкіндігіне тыйым салынған, ал басқаларында – үкімет заңнамасына өзгерістер енгізумен шектелген. Дегенмен, онда ұлттық төтенше жағдайларда, мысалы, табиғи апаттар немесе соғыс сияқты саяси дүрбелеңдер салдарынан туындаған жағдайларда, кейбір құқықтар шектелуі мүмкін екені де айтылған.
Бірлескен княздар, Бас кеңес және үкімет
43-49-баптар Андорраның екі тең князі – Ургелл епискобы мен Франция президентінің функцияларын анықтайды. 50-71-баптар Андорраның заң шығару органы – Аралық аймақтардың Бас кеңесінің құрылымы мен жұмысына қатысты. 72-78-баптар үкіметтің жалпы жұмысын қамтиды. Толық ақпарат алу үшін «Андорра саясаты» бетіне жүгініңіз.
Аумақтық ұйым
79-84-баптар Андоррадағы коммуналардың қауымдардың өкілдері ретіндегі қызметін анықтайды. Олар Андорра Конституциясына сәйкес, белгілі бір жергілікті функцияларды жүзеге асырады. Андорра қауымдары туралы бөлімді қараңыз.
Әділет және Конституциялық сот
85-94 баптар Андорраның сот жүйесінің құрылымын сипаттайды. Сот билігі тәуелсіз болуға тиіс. Судьялар алты жылдық мерзімге тағайындалады, мерзімі бітіп қалған жағдайда қайта сайлануға құқылы, және олар заң білімі бар тұлғалардың ішінде сайланады. 95-104 баптар Конституциялық сотқа қатысты, ол Конституцияны түсіндірудегі жоғарғы орган болып табылады, ал оның шешімдері "мемлекеттік органдардың" да, жеке адамдардың да үшін міндетті.
Конституциялық түзету
Кейбір конституциялардан (мысалы, Канада Конституциясынан) өзгеше, Андорра Конституциясына түзетулер енгізу рәсімдері, онда баяндалғандай, өте түсінікті. 105-бапта конституциялық өзгерістерге бастама ко-княздердің бірлесіп немесе Бас кеңес мүшелерінің үштен бірінен шығуы мүмкін екені айтылған. 106-бапқа сәйкес, түзетуді қабылдау үшін Бас кеңесте үштен екі көпшілік дауыс беру қажет. Одан кейін түзетуді ратификациялау үшін дереу референдумға ұсыну керек. 107-бап 106-баптың талаптары орындалғаннан кейін жаңа түзетуге ко-княздердің санкция беруінің министрлік рәсімін талап етеді (олар түзетуді қайтаруға құқылы емес).