Кіріспе

Франко-британдық операция Бірінші дүниежүзілік соғыста Нивель шабуылы (16 сәуір – 9 мамыр 1917 ж.) – Бірінші дүниежүзілік соғыста Батыс майдандағы франко-британдық операция. Шабуылға жетекшілік еткен француз метрополиялық әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Роберт Нивельдің есімімен аталған. Француздық шабуылдың мақсаты 48 сағат ішінде Эйн майданындағы неміс қорғанысын бұзып, стратегиялық тұрғыдан шешуші болуы тиіс еді, ал қаза болғандардың саны шамамен 10 000 адамды құрауы күтілді. Алдын ала шабуылды француздық үшінші армия Сент-Квентинде, ал британдық бірінші, үшінші және бесінші армиялары Аррас тұсында жасауы керек еді. Олардың міндеті – биік жерлерді басып алып, неміс резервтерін Эйн және Шампань майдандарынан аударту болды. Негізгі шабуылды француздар Чеммен-де-Дам жотасында (Эйннің екінші шайқасы) жүргізуі керек еді. Четінші армия да қосалқы шабуыл жасауға тиіс болды (Шампаньдің үшінші шайқасы). Шабуылдың соңғы кезеңі британдық және француздық әскерлердің кездесіп, неміс шебін бұзып, жеңілген неміс әскерлерін неміс шекарасына қарай қууын көздеді. Франко-британдық шабуылдар тактикалық тұрғыдан сәтті аяқталды; Солтүстік армия тобының француздық үшінші армиясы (GAN, Солтүстік армия тобы) 1 сәуірден 4 сәуірге дейін Сент-Квентинге жақын Гинденбург шебінің батысындағы неміс қорғанысын басып алды, бірақ одан әрі жасалған шабуылдар тойтарылды. Британдық үшінші және бірінші армиялары Аррас шайқасында Скарп өзені бойында окоп соғысы басталғаннан бергі ең терең ілгерілеуге қол жеткізді, бұл немістерге көптеген шығын келтірді, резервтерді тартты және солтүстікке қарай Вими жотасын басып алды. Эйндегі негізгі француз шабуылы 16 сәуірде басталды және айтарлықтай тактикалық жетістіктерге қол жеткізді, бірақ немістерге стратегиялық тұрғыдан шешуші шайқас салу әрекеті қымбатқа түсті және 25 сәуірде негізгі шабуыл тоқтатылды. Нивель стратегиясының сәтсіздігі және француз әскерінің көптеген шығындары көтерілістерге, Нивельдің қызметтен босатылуына, оның орнына Филипп Петанның тағайындалуына және француздардың қорғаныс стратегиясын қабылдауына әкелді, ал олардың әскерлері қалпына келтіріліп, қайта қаруланды. Чеммен-де-Дам және Реймстің шығысындағы Моронвиллер биіктіктеріндегі «Обсерваториялар шайқасы» деп аталатын ұрыс жаз бойы жергілікті басымдық үшін жалғасты. Қазан айының соңында француздар Ла-Мальмезон шайқасын (23-27 қазан) жүргізді, бұл Чеммен-де-Дамның батыс жағындағы шектеулі мақсатты шабуыл болды, ол немістерді қырқадағы қалған бекеттерінен бас тартып, Айлет аңғары арқылы шегінуге мәжбүр етті. Британдықтар жыл бойы Мессин, үшінші Ипр және Камбре шайқастарында шабуылдауды жалғастырды.

Стратегиялық даму

1916 жылы Верден және Соммадағы қымбатқа түсетін шайқастардан кейін генерал Роберт Нивель желтоқсан айында батыс майданындағы француз армиясының бас қолбасшысы ретінде маршал Жозеф Жоффрді алмастырды. Нивель неміс шебіне қарсы күшті артиллериялық шабуыл Францияға 48 сағат ішінде жеңіс әкеледі деп мәлімдеді. Ресей революциясы, неміс әскерлерінің Гинденбург шебіне қайтарылуы және АҚШ-тың соғыс жариялау мүмкіндігі жоспардың кейбір негіздерін ескірді. 6 сәуірде өткен отырыста, басқа саясаткерлердің, армиялық топтардың қолбасшыларының және британдықтардың күмәндануына қарамастан, жаңа француз премьер-министрі Александр Рибо жоспарды қолдады. Нивель отставкаға кетемін деді, бірақ оның беделі төмендегеніне қарамастан, ол қабылданбады. Нивель шабуылына дайындық – үлкен және қымбат жоба болды, оған шамамен 1,2 миллион әскер және Реймс пен Рой арасындағы майданда 7000 артиллерия бөлінді. Басты мақсат – Екінші Эйн шайқасында Шемен-де-Дам қыратындағы неміс бекіністеріне шабуыл жасап, соңынан британдықтармен байланыс орнату болды. Бұл жоспар 1916 жылдың желтоқсанынан бері жасалып келді, бірақ дайындық кешігулерге және ақпараттың жария болуына ұшырады. 1917 жылдың сәуір айына қарай жоспарлар неміс әскеріне жақсы белгілі болды, олар Айне майданына қосымша бекіністер салып, «Альберих» операциясы кезінде Гинденбург шебіне қайтарылған дивизиялармен 7-ші армияны (инфантерия генералы Макс фон Боэн) нығайту арқылы қорғанысқа дайындалды.

Француз-британдық дайындықтар

Нивель Петенді Орталық армия тобының (Франция) (GAC) басшылығында қалдырды және Шама жолындағы шабуыл үшін Бесінші армиямен (генерал Оливье Мазель), Алтыншы армиямен (генерал Чарльз Мангин) және Оныншы армиямен (генерал Дени Душен) бірге жаңа Армия резервтік тобын (Франция) (GAR, Джозеф Мишелер) құрды. Эйн майданында 49 жаяу әскер және 5 атты дивизия жиналды, 5300 зеңбірек орналастырылды. Бримонт аймағы батысқа қарай Краннеге қарай көтеріле бастады, содан кейін Форт Малмейзонға дейін жалғасқан платода биіктікке жетті. Француздар Эйннің солтүстік жағалауында, Шмин-де-Дамның оңтүстігінде, Сойссонға баратын жолда Берри-о-Бактан Форт-Кондеге дейін кеңдігі бар көпір басын ұстады.

Неміс препараттары

Неміс әуе барлауы майданға жақын жерде мүмкін болды, бірақ одақтас авиациясының көптігіне байланысты, ұзаққа созылатын ұшуларды қорғау қиын болды. Неміс истребительдерінің сапалық артықшылығы неміс әуе бақылаушыларына Скарптың екі жағындағы британдықтардың шабуылға дайындықтарын анықтауға мүмкіндік берді; барлау суреттерінде 150 000 адамға арналған тұрақтар анықталды. 6 сәуірде Аррас маңында дивизия орналасқан көрінді, әскер мен көлік колонналары көшелерді толтырды, тары теміржолдар мен артиллерия майданға жақындады. 6-армияға қарсы британдық әуе белсенділігі күрт өсті және 6 сәуірде Людендорф шабуылдың жақын екеніне көз жеткізді. Сәуірдің басында неміс әуе күштері Аррас майданына келді, телефон желілері толыққаннан кейін, әуе және құрлық әскерлері үшін бірыңғай байланыс жүйесі құрылды. Эна майданында неміс барлауы 15 сәуірде Aéronautique Militaire-дің неміс әуежайларына және бақылау шарларына шабуыл жоспарлап отырғанын хабарлады. "Люфтштриткрафте" шабуылға қарсы дайындық жүргізді, бірақ ол кейіннен тоқтатылды. Француздық дайындықтарды зерделеу үшін таңғы барлауға бұйрық берілді, және олар 16 сәуірде шабуыл туралы алғашқы ескертуді берді. Неміс артиллериясын бақылайтын ұшақ экипаждары шабуыл басталғанға дейін жер бедері, аудандар мен нысаналарды артиллерияға бағыттауға мүмкіндік алды, соның арқасында француздық ауыр артиллериясының, алдыңғы қатардағы батареялардың және француз бомбалауына ұшырамаған аймақтардың орналасқан жері, сондай-ақ неміс жауап шабуылының дәлдігі туралы ақпарат жылдам берілді. Неміс артиллериясымен жердегі байланыс, француз артиллериясының атысынан салыстырмалы түрде қауіпсіз тік беткейлер мен терең шатқалдар арқылы телефон желілерін жүргізу арқылы жақсартылды; қыс бойы әуе кемелерін артиллериямен байланыстыру үшін сымсыз байланыс станциялары орнатылды.

Мораль

Верден шайқасы француздарға шамамен 400 000 адамдық шығынға әкелді, ал жағдайлар моральдық рухты түсірді, нәтижесінде бірқатар тәртіпсіздік оқиғалары орын алды. Бұл оқиғалар салыстырмалы түрде шағын болғанымен, қатардағы жауынгерлердің құрбандықтары үкімет немесе жоғары шенді офицерлер тарапынан бағаланбайды деген сенімін көрсетті. Екі жақтағы соғысқа қатысушылар бұл шайқасты соғыстың ең психологиялық тұрғыдан қиын шайқасы деп мәлімдеді; мұны ескере отырып, Петен «нория жүйесі» деп аталатын тәртіп бойынша дивизияларды жиі алмастырды. Бұл бірліктердің күресу қабілеті күрт төмендеуден бұрын қайтарылып алынуын қамтамасыз еткенімен, француз армиясының үлкен бөлігі шайқасқа қатысты дегенді білдірді. 1917 жылдың басына қарай, тіпті жақсы жауынгерлік көрсеткіштері бар дивизияларда да моральдық рух күмәнді болды.

Сент-Квентин-Арас

Солтүстік армия тобы Резерв армия тобының (GAR) солтүстік фланғында үш корпустың бір армиясына дейін қысқартылды және 1, 10 және 13 сәуірде Сент-Квентиндегі неміс бақылау пункттеріне Үшінші армияның алдын ала шабуылдарымен француз операцияларын бастады, бұл алдын ала операцияларда Зигфрид позициясы (Hindenburg Line) алдындағы неміс қорғанысының бір бөлігін алды. 13 сәуірдегі негізгі шабуыл өте аз нәтиже берді, неміс қорғанысы негізінен пулемет атысы мен жергілікті қарсы шабуылдарға сүйенді. 9 сәуірде британдық Үшінші армия Аррастың шығысында Крозильден Экуриге дейін, Аррас-Камбрай жолынан солтүстікке қарайғы Обсервация қырқасына қарсы, содан кейін Фёшиге және неміс екінші және үшінші шептеріне шабуыл жасады. Жолдың оңтүстігінде бастапқы мақсат – Devil's Wood Tilloy lès Mofflaines және Bois des Boeufs болды, ал соңғы мақсат – Ванкорт пен Фёши арасындағы Мончиригель (Мончи ауыстыру шебі) еді. Үшінші армияның Скарпа өзенінің екі жағындағы неміс қорғанысына жасаған шабуылы окоп соғысының басынан бергі ең ілгері жылжу болды. 10 сәуірдің кешіне дейін көптеген мақсаттарға қол жеткізілді, бірақ Нёвиль-Витасс маңындағы Ванкорт пен Фёши арасындағы шепке қол жеткізілмеді. Сол күні ауыл түсті, бірақ Мончиригельдің кейбір бөліктеріндегі неміс гарнизондары тағы бірнеше күн бойы қарсылық көрсетті. Үшінші армия біріктіріліп, Монши-ле-Прёға қарай жылды. Солтүстікте Бірінші армия Экуриден Скарпаның солтүстігіне қарай Вими қырқасына шабуыл жасады. Қырқаның жотасы шамамен сағат 13:00-де күні бойына енген үдемелі шабуыл кезінде басып алынды. Неміс резервтері майданнан тым алыс ұсталды және кешке дейін майданға жеткізілмеді, сонда олар тек алдыңғы шептегі қалғандарды импровизациялық позицияларда нығайта алды. Британдықтар 9 сәуірдегі жеңілістерден кейін қалпына келген және кері беткейлік қорғанысты ұйымдастырған неміс қорғанысына қарсы бірнеше жалпы және шектеулі шабуылдар жасады, олар көбірек жерді басып алды, бірақ қымбатқа түсті. 16 мамырға қарай британдықтар елеулі жетістіктерге жетіп, 254 неміс зеңбірегін басып алды, бірақ түбегейлі өтім жасауға қол жеткізе алмады. Жаңа тактикалар қолданылды, әсіресе бірінші кезеңде, және жақсы бекітілген позицияларға жасалған тікелей шабуылдар сәтті болуы мүмкін екенін көрсетті.

" Ханымдар жолы "

Бесінші армия 16 сәуірде таңғы сағат 6-да шабуылға көшті, күні тұманды және бұлтты болды. Бастапқыда неміс пулеметшілері француз жаяу әскеріне қарсы тұрып, көптеген жарақаттар келтірді, бірақ неміс артиллериясының атысы одан бетер қиратушы болған жоқ. Оң жақтан Курси қабылданып алынды, бірақ шабуыл Айн-Марн каналында тоқтатылды. Каналдың солтүстігінен өтіп, Бермерикур неміс қорғанысына қарсы шабуылда тұтқынға алынды. Бермерикурдан Айнға дейінгі француз шабуылы кері қайтарылды, ал өзеннің оңтүстігінде француз жаяу әскері бастапқы орнына қайта шегінді. Айнның солтүстік жағалауында француз шабуылы сәтті болды, 42-ші және 69-шы дивизиялар Айн мен Миетт арасындағы неміс екінші позициясына жетті, ал Берридің солтүстігіне жасалған шабуыл тереңдеді. Алтыншы армияның оң жақ флангіне жасалған шабуыл, Оулш пен Мисси арасында солтүстікке бағытталды, Оулштан Супирге дейін жүргізілді және Бесінші армияға қарағанда аз сәттілікке ие болды; II колониялық корпус алғашқы отыз минутта ілгері жылды, содан кейін тоқтатылды. XX корпусы Вендрестен Оиз-Айсен каналына шабуыл жасады, нәтижесінде оң жақтан 153-ші дивизия екінші шабуылдан кейін Куртеконның оңтүстігіндегі Шемін-де-Дамға жетті, VI корпусының оң қанатымен ілгері жылды, бірақ сол қанаты тоқтатылды. Лаффоға жақын, шығысқа қарап тұрған солтүстік флангта I колониялық корпус Конде Ригельдің қорғанысына бірнеше жүз метр ғана енді. Вауксайонның шығысында, Алтыншы армияның солтүстік шетінде Мон-де-Синг британдық ауыр артиллериясының көмегімен басып алынды, бірақ кейін неміс қарсы шабуылына ұшырады. Алтыншы армияның операциялары шамамен 3500 тұтқынға әкелді, бірақ ешқандай маңызды жетістікке қол жеткізілмеді және неміс екінші позициясы тек бір жерде ғана бұзылды. Екінші күні Нивель Бесінші армияға солтүстік-шығысқа қарай шабуыл жасауға бұйрық берді, немістер Алтыншы армия алдындағы жерді ұстап тұруға ниетті деп сенді. Бесінші армия 17 сәуірде айтарлықтай ілгері жылмады, бірақ түнде шабуылды жалғастырған Алтыншы армия немістерді Брей-Конде-Лаффо аймағынан Сигфридстаунға, Лаффо диірменінен Шемін-де-Дамға дейін шегіндірді, ол Куртеконның бастапқы қорғанысына қосылды. Неміс шегінісі жеделдетілген түрде жүргізілді, көптеген қарулар және "мол" оқ-дәрі қалдырылды. Француз жаяу әскері 21 сәуірде жаңа неміс позициясына жетті. Оныншы армияға Бесінші және Алтыншы армиялар арасында 21 сәуірде алға жылжуға бұйрық берілді, ал төртінші және бесінші армиялар майданындағы жергілікті операциялар аз жетістікке ие болды. 4-5 мамырда Бримонды басып алу жоспарланған, бұл француздар үшін үлкен тактикалық маңызға ие болар еді; шабуыл француз үкіметінің бұйрығымен кейінге шегерілді, содан кейін тоқтатылды. Оныншы армия Шемін-де-Дамдағы Калифорния платосын басып алды, ал Алтыншы армия Шемін-де-Дам бойындағы Сигфридстаунды басып алып, Лаффоға қарсы шығыңқы бөлігінде ілгері жылды. 5 мамырдың соңына қарай Алтыншы армия Аллеманның шетіне жетіп, 4000-қа жуық тұтқынға алды, 10 мамырға дейін француз әскерлері 28500 тұтқын және 187 қаруды қолға түсірді.

Шампан

17 сәуірде Орталық армиялар тобының (GAC) сол жағындағы Төртінші армия VIII, XVII және XII корпуспен фронтта, Реймстің шығысындағы Оберівтен басталып, Шампаньде қосымша шабуыл бастады, ол «Монттар шайқасы» деп аталды. Шабуыл суық жаңбыр мен қар аралас жауғанда таңғы сағат 4:45-те басталды. Суиппстің шығысындағы оң жақтан қорғауды 24-ші дивизия мен өзеннің шығыс жағалауындағы Оберів қамтамасыз етті, ал 34-ші дивизия Мон Корниле мен Мон Блонды басып алды. Монттар 19 сәуірде 5-ші және 6-шы (Eingreif дивизиялары), 23-ші дивизия және Наурой мен Моронвиллер арасындағы бір полк арқылы неміс контршабуына қарсы тұрды. Батыс жағалауда Марокко дивизиясы оң жақта кері шегінді, ал сол жақта Мон Сан Номды басып алды. Төбенің солтүстік-шығысында алға жылжу белгілі бір тереңдікке жетті, келесі күні Мон-О-ттан әрі жылжыды және Мон-Корне 5 мамырда қолға түсті. Төртінші армияның шабуылдары 3550 тұтқын мен 27 зеңбірек алып келді. 27 мамырдағы неміс шабуылы француз контршабуы Мон-О маңындағы жерді қайта басып алудан бұрын уақытша табысқа жетті; әскерлердің жетіспеуі немістерді фронттың барлық бойында бірдей шабуыл жасаудың орнына, бөлік-бөлікпен шабуылдауға мәжбүр етті.

Талдау

2015 жылы Эндрю Уффинделл оқиғаларды кері перспективадан атау және мерзімдеудің өткенді түсіну жолына әсер ете алатынын жазды. Екінші Эна шайқасы 16 сәуірде басталды, бірақ шайқастың ұзақтығы мен ауқымы әртүрлі интерпретацияланды. Шайқастың аяқталуы көбінесе мамырдың ортасы деп көрсетіледі, бірақ Уффинделл мұны саяси ыңғайлылық деп атады, себебі ол қазан айындағы Ла-Мальмезон шайқасын есепке алмады, бұл Нивельді апатқа кінәлауды жеңілдетті. Уффинделл Ла-Мальмезонды алып тастаудың жасанды екенін жазды, өйткені шабуыл сәуір мен мамыр айларында басып алынған жерлерден басталды. Генерал Франше д’Эсперей Ла-Мальмезонды «16 сәуірде басталып, 2 қарашада аяқталған шайқастың шешуші кезеңі» деп сипаттады. Шабуыл алдыңғы шепті алтыншы армия майданында жылжытты, 5300 тұтқын мен көптеген жабдықтарды алды. Операция немістерге шешуші соққы беру мақсатымен жоспарланған, бірақ 20 сәуірде шабуылдың стратегиялық мақсатына қол жеткізілмегені және 25 сәуірде көптеген ұрыс қимылдары аяқталғаны анық болды. 3 мамырда француздың 2-дивизиясы шабуылға түсу бұйрығын орындаудан бас тартты, және бұл бүлік тез арада армияға тарады. Шабуылдың соңында 2-дивизия майданға мас күйде және қарусыз келді. 16-17 мамырда 127-ші дивизияның шассёр батальонында және 18-ші дивизияның полкінде тәртіпсіздіктер болды. Екі күннен кейін 166-шы дивизияның батальоны демонстрация ұйымдастырды, ал 20 мамырда 3-ші дивизияның 128-ші полкі мен 18-ші дивизияның 66-шы полкі бұйрықтарды орындаудан бас тартты; 17-ші дивизияда бойсұнбаушылықтың жекелеген жағдайлары тіркелді. Келесі екі күнде 69-шы дивизияның екі полкінде шабуылды тоқтату туралы петиция беру үшін өкілдер сайланды. 28 мамырға қарай 9-шы дивизияда, 158-ші дивизияда, 5-ші дивизияда және 1-ші кавалерия дивизиясында көтерілістер болды. Мамырдың соңына қарай 5-ші, 6-шы, 13-ші, 35-ші, 43-ші, 62-ші, 77-ші және 170-ші дивизиялардың бөлімшелері көтеріліске шықты; мамыр айында 21 дивизияда көтерілістер орын алды. 1917 жылы рекордтық 27 000 француз әскері дезертирлік жасады; шабуыл 9 мамырда тоқтатылды. Армия, саясаткерлер және қоғам оқиғалардың тізбегіне таң қалды, ал 16 мамырда Нивель қызметтен босатылып, Солтүстік Африкаға жіберілді. Оның орнына әлдеқайда сақтықпен Петен келді, ал Фох Бас штабтың бастығы болып тағайындалды; жаңа қолбасшылар үлкен шығындарды болдырмау және моральды жақсарту үшін шешуші шайқас стратегиясын тастап, қалпына келтіру және қорғаныс стратегиясын қабылдады. Петен мысал ретінде 40-62 көтерілісшіні атып тастады және француз әскерлерінің тұрмыс жағдайын жақсарту үшін реформалар енгізді, бұл моральды жақсартуға елеулі үлес қосты. Француздардың шабуылдау тактикасы brutal et continu неміс қорғаныс позицияларына сәйкес келді, себебі жаңа құрылыстың көп бөлігі кері беткейлерде салынған. Шабуылдың жылдамдығы мен француз мақсаттарының тереңдігі француз жаяу әскерінің жотаға жеткен аймақтарында Айлет аңғарына қарап тұрған артиллерия бақылау бекеттерін орнатуға уақыт қалдырмады. Жотаның астындағы туннельдер мен үңгірлер француз артиллериясының жойғыш әсерін азайтты, сонымен қатар нашар көріну және неміс әуе басымдығы француз артиллериясының бақылау ұшақтарын тиімсіз етті. Неміс майданның артқы жиегі бойындағы қыраттар автоматтық мылтықтармен нығайтылды; неміс дивизия командирлері майдан шебінде күресуді жөн көрді және шайқасқа араласу үшін алғашқы күндері Эйнгрейф дивизияларының көп бөлігі қажет болмады.

Шығындар

Grand Quartier Général (1914–1919) (GQG), француз бас штабы шамамен 10 000 адам қаза табатынын болжаған, ал шабуыл басталғанда француз медициналық қызметтері күшін жоғалтты. 1919 жылы Пьерфе 16–25 сәуір аралығындағы француз әскерінің жоғалтуларын 118 000 деп көрсетті, оның ішінде 28 000 қаза тапты, 5 000 жараланғаннан қайтыс болды, 80 000 жараланды, олардың 20 000-ы 30 сәуірге дейін өз бөлімшелеріне оралуға жарамды болды және 5 000 тұтқынға алынды. 1920 жылы Хейс британдықтардың 160 000, ал орыстардың 5 183 адамы қаза тапқанын жазды. 1939 жылы Уинн француздардың 117 000 жоғалтуын, оның ішінде алғашқы бірнеше күнде 32 000 қаза тапқанын, бірақ әскери және азаматтық моральға тигізген әсер жоғалтулардан да ауыр болғанын жазды. 1962 жылы Канаданың ресми тарихшысы Г.В.Л.Николсон немістердің шамамен 163 000, ал француздардың 187 000 адам жоғалтқанын тіркеді. Жаңа француз Schneider танкілерінің көп бөлігі артиллерия оғымен қиратылды. 2005 жылы Доути 16–25 сәуір аралығында Эйнде 134 000 француздың жоғалғанын, оның ішінде 30 000 қаза тапқан, 100 000 жараланған және 4 000 тұтқынға алынғанын айтты, бұл 1914 жылдың қарашасынан бергі ең жоғары көрсеткіш. 16 сәуір мен 10 мамыр аралығында Төртінші, Бесінші, Алтыншы және Оныншы армиялар 28 500 тұтқын мен 187 бірлік қару алды. Алтыншы армияның шабуылы окоп соғысы басталғаннан бергі француз армиясы жасаған ең ірі шабуылдардың бірі болды.

Обсерваториялар шайқасы

Шектелген мақсаттарды үлкен прорывтарға алмастырғаннан кейін, 4-5 мамырда екі полктан тұратын француз әскері шабуыл жасап, Краннды басып алды және Калифорния үстіртіндегі шекараны иеленді, бірақ Айлет өзенін кесіп өте алмады. Оныншы армия Воклерді алды, ал I колониялық корпус Лаффо диірменінің қираған қалдықтарын басып алды. 8 мамырда операциялар қайтадан тоқтатылды. Немістер Вауксаиллоннан бастап, Шемін-де-Дам жолының батыс жағында, Хуртебизе мен Кранн арасындағы Калифорния үстіртінде, Шемін-де-Дам жолының шығыс жағында және Реймстің шығысындағы Моронвиллер биіктігіне қарсы шабуылға көшті, бұл маусым бойына созылды. 30-31 мамырдағы неміс шабуылы 18 маусымда француздың қарсы шабуылына, ал 21 маусымда тағы бір неміс шабуылына әкелді. Негізгі неміс күші 3-6 маусым аралығында Калифорния үстіртінде бес рет шабуыл жасады, содан кейін 17 маусымда тағы бір неміс шабуылы болды. 25 маусымда 164-ші дивизия, от тастағыштардың қолдауымен, Хуртебиздегі 21,34 метр тереңдіктегі Аждаһа үңгіріндегі бекіністі және оған жақын орналасқан позицияларды басып алды, содан кейін маусымның соңында неміс қарсы шабуылын тойтарды. Аждаһа үңгірінің басып алынуымен Обсерваториялар шайқасы басталды, ол бүкіл жаз бойына созылды, екі тарап та Шемін-де-Дамдағы биік жерді иелену үшін күресті. Вауксаиллон қаласында, Шемін-де-Дам жолының батыс жағында 20, 22 және 23 маусымда неміс шабуылдары болды, ал 21 және 24 маусымда француздар қарсы шабуыл жасады. 4 шілдеде неміс шабуылы Кранн мен Серни арасындағы фронт бойынша басталды, содан кейін 7 және 9 шілдеде француздар қарсы шабуыл жасады; 5 мамырдан бастап немістер сексен күн ішінде жетпіс рет шабуыл жасады.

Верден

29 және 30 маусымда Германия Кот 304 және Морт-Хоммеге шабуылдар жасады, бұл шабуыл мен қарсы шабуыл кезеңін бастады, ол шілде және тамыз айларына дейін жалғасты. 20-26 тамыз аралығында француздар Верденнің екінші шабуылдық операциясын жүргізді. Француздар Боис д'Авокорт, Морт-Хомм, Боис-Корбо және Бисмарк, Кронпринц және Галльвиц туннельдерін басып алды, бұл туннельдер Морт-Хомм мен Кот 304-тегі неміс фронтының артқы жағымен байланыстырған. Оң жағалауда Боис Талу, Шампневль, Кот 344, Боис Фосстің бір бөлігі, Боис Шоуме және Мормонт шаруашылығы басып алынды. Келесі күні Кот 304, Самонье және Регниевиль түсті, ал 26 тамызда француздар Бомонның оңтүстік шетіне жетті. 26 тамызға дейін француздар 9500 тұтқын, отыз зеңбірек, 100 траншеялық миномет және 242 пулемет тұтқынға алды. 9 қыркүйекке дейін француздар 10 000-нан астам тұтқынға алды; ұрыстар 21, 22, 27 және 28 тамызда, 24 қыркүйекте және 1 қазанда неміс қарсы шабуылдарымен жалғасты. Людендорф француз армиясы "депрессиядан тез арылғанын" жазды.

Ла Малмезон шайқасы

Ла Малмезон шайқасы (Bataille de la Malmaison 23–27 қазан 1917) француздардың Ла Малмезон ауылы мен бекінісін басып алуына және Чеммин-де-Дам жотасын бақылауына әкелді. Боэн алдыңғы позицияларды алдын ала аймақ ретінде қарастырмай, оларды қорғауға және негізгі қорғанысты Canal de l'Oise à l'Aisne каналының солтүстігінде жүргізуге шешім қабылдады. Каналға жақын төмен жатқан жерлерге жасалған газ шабуылдары өте баяу тарап, соншалықты тығыз болды ki, оқ-дәрі мен жабдықты майданға жеткізу мүмкін болмады. Эйнгрейф дивизиялары майдан бойында батальондарға бөлініп орналастырылды және француз бомбалауына тап болды, онда француз әуе барлауымен жаяу әскердің уақытша баспаналары анықталып, жүйелі түрде жойылды. 0 сағат таңғы 5:45-ке белгіленгенімен, француздар алдыңғы гарнизонға таңғы 5:30-да дайын болуды бұйырған неміс хабарламасын ұстап алып, 0 сағатты таңғы 5:15-ке өзгертті. Таңғы 6:00-де жаңбыр жауа бастады, ал 63 Schneider CA1 және Saint Chamond танктерінің күші, көбінесе лайға батып қалды. Француз жаяу әскері мен 21 танк жоспарға сәйкес неміс екінші позициясына жетті; 38-дивизия Форт-де-Мальмезонды басып алды, ал XXI корпус Аллемант пен Водессонды алды. 25 қазанда Пинон ауылы мен орман басып алынды және Canal de l'Oise à l'Aisne каналының бойына жетті. Төрт күн ішінде француздар алға жылжып, немістерді Чеммин-де-Дамнан, 1/2 қараша түнінде Айлет аңғарының солтүстік жағалауына кері шегіндірді. Француздар 11 157 тұтқын, 200 зеңбірек және 220 ауыр минометке қол жеткізді, ал 23-26 қазан аралығында шамамен 10 000 адам зардап шекті.

Мессиндер

1915 жылдың ортасынан бері британдықтар қырқадағы неміс бекініштерінің астында құпия түрде миналар қазып жүрді. 7 маусым күні сағат 3:10-да (британдық жазғы уақыт бойынша) он тоғыз мина жарылды. Күн батқанға дейін негізгі мақсаттардың көп бөлігіне қол жеткізілді, ал таңертеңгі шабуылда британдықтардың жоғалтулары аз болды, бірақ жоспарлаушылар бастапқы шабуылда 50 пайызға дейін адам шығыны болуы мүмкін деп күткен еді. Жай ау әскері қырқаның алыс шетінен шабуылға өткенде, аңғардағы неміс артиллериясы мен пулеметтері тікелей бақылауда болды, ал британдық артиллериясы тиісті жабу отын бере алмады. 14 маусымға дейін қырқаның шығыс жағындағы төменгі еңістерде шайқас жалғасты. Бұл шабуыл жазғы негізгі шабуылға дайындық жасады, екі жылдан бері немістер басып тұрған Ипрдің оңтүстік жағындағы биік жерден оларды ығыстырып тастады.

Үшінші Ипр шайқасы

Британдықтар Фландрияда бірнеше шабуылдар жасады, олар Пилкем жотасы шайқасынан (31 шілде – 2 тамыз) басталып, одан кейін Лангемарк шайқасы (16–18 тамыз), Менен жолы жотасы шайқасы (20–25 қыркүйек), Полигон орман шайқасы (26 қыркүйек – 3 қазан), Бродсайнде шайқасы (4 қазан), Поэлькаппель шайқасы (9 қазан), Пасшендаэльдің бірінші шайқасы (12 қазан) және Пасшендаэльдің екінші шайқасы (26 қазан – 10 қараша) Батыс Фландриядағы Бельгияның Ипер (Иепер) қаласының оңтүстігінде және шығысындағы жоталарды бақылау үшін өтті. Одақтастардың стратегиясының келесі кезеңі – Роулерс және Торут арқылы өтетін неміс бақылауындағы темір жолды жабу үшін Торхут-Куккелереге шабуыл жасау болды. Бұдан әрі операциялар және британдықтардың Бельгия жағалауынан Ньювпорттан бастаған қолдау шабуылы, сондай-ақ "Хуш" операциясы, десанттық операциясы, Брюгге арқылы Голландия шекарасына жету үшін жоспарланды. Неміс 4-армиясының қарсыласуы, әдеттен тыс жаңбырлы ауа райы, қысқы суық пен Капоретто шайқасында (24 қазан – 19 қараша) австриялық-неміс жеңісінен кейін британдық және француз күштерінің Италияға ауыстырылуы немістерге қазан айының басында болжағандай, жалпы шегінуден аулақ болуға мүмкіндік берді. Науқан қараша айында Канада корпусының Пасшендаэльді басып алуымен аяқталды. Жағалаудағы неміс су асты кемелерінің базалары сақталды, бірақ француздарды оңтүстікке қарай немістерден бұрып, Нивель шабуылының сәтсіздігінен қалпына келген кезде, мақсатқа қол жеткізілді.