Кіріспе

Ауыл шаруашылығында өнімділік – белгілі бір уақыт ішінде бірлік аумақтан алынатын шаруашылық өнімдерінің мөлшері. Егін өнімділігі немесе жүн, ет немесе сүт сияқты өнімдердің бірлік жерге шаққандағы көлемі осымен өлшенді. Тұқымның қатынасы – өнімділікті есептеудің тағы бір тәсілі. Тыңайтқыштарды қолдану, жақсы шаруашылық құралдарын жасау, жаңа егіс әдістері мен өсімдіктердің жақсартылған сорттары сияқты жаңалықтар өнімділікті арттырды. Егістік жердің өнімділігі мен қарқынды пайдаланылуы жоғары болған сайын, шаруашылықтың өнімділігі мен тиімділігі де артады, бұл шаруа отбасыларының әл-ауқатын жақсартады. Өндірілген артық өнімді өмірлік қажеттіліктен асып қалған жағдайда сатуға немесе айырбастауға болады. Шаруа қаншалықты көп астық немесе мал азығы өндірсе, жылқы және өгіз сияқты жұмыс малдарына соғұрлым көп мүмкіндік туады, оларды еңбек етуге және тыңайтқыш өндіруге жұмсауға болады. Өсімдік өнімділігінің артуы шаруашылықтағы еңбек ресурстарын азайтады, оларды өнеркәсіп пен саудаға бағыттайды. Бұл өз кезегінде қалалардың құрылуына және дамуына ықпал етеді, нәтижесінде азық-түлік және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұраныс артады.

Өлшем

Қазіргі кезде егіннің өнімділігін әдетте гектарына килограмм немесе акрға бушельмен өлшейді. Ұлыбританиядағы ұзақ мерзімді астық өнімділігі орта ғасырларда шамамен 500 кг/га болды, ал өнеркәсіптік революция кезінде 2000 кг/га-ға дейін, ал Жасыл революция кезінде 8000 кг/га-ға дейін өсті. Әр технологиялық жетістік егін өнімділігін арттыра отырып, сонымен бірге қоғамның экологиялық ізін азайтады. Өнімділік ауыл шаруашылығының өнімділігімен байланысты, бірақ олар бір мағыналы емес. Ауыл шаруашылығының өнімділігі жер бірлігіне шаққандағы ақшалай түсіммен өлшенеді, ал өнім – жер бірлігіне шаққандағы егін салмағымен өлшенеді. Мысалы, фермер өте қымбат тыңайтқыш арқылы өнімділігін бірнеше пайызға арттыру үшін көп ақша инвестициялауы мүмкін, бірақ егер бұл шығын инвестицияға қарағанда төмен кіріс әкелсе, оның пайдасы төмендеп, жоғары өнімділік осы жағдайда ауыл шаруашылығының өнімділігінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Өнім – өнімділіктің толық емес өлшемі, себебі ол барлық шығындарды ескермей, шаруашылықтың нақты өнімділігін дәл бағалай алмайды.

Тұқым көбейту коэффициенті

Тұқым көбейту коэффициенті – егілген тұқымға жұмсалған шығын мен алынған өнім арақатынасы. Мысалы, егер әрбір егілген дән үшін үш дән жиналса, көбейту коэффициенті 1:3 болады, кейбір агрономдар мұны адам баласын асырау үшін қажетті ең төменгі деңгей деп санайды. Үш дәннің біреуі келесі егіс маусымы үшін сақталып қойылуы керек, ал қалған екеуін өсіруші пайдаланады немесе малға жем ретінде беріледі. Еуропаның кейбір аймақтарында 9-шы ғасырда тұқымның арақатынасы 1:2,5-ке ғана жеткен, ал Нидерландыда 14-шы ғасырда үш далалық егіс жүйесі енгізілгеннен кейін 1:14-ке дейін жетті. Тұқым көбейту коэффициенті өзгермелі және бірнеше факторға байланысты. Ауыл шаруашылығындағы жақсартулар осы коэффициентті арттыра алады, сондай-ақ 2018 жылы Үндістанның Ауыл шаруашылығы зерттеулер кеңесі оны қайта қарауды ұсынды.

Физиологиялық қатынастар заңы

Александр Мицчерлих 1909 жылы егін өнімділігін зерттеді және "физиологиялық қатынастар заңы" деп аталатын заңды тұжырымдады. 1942 жылы ол төмендеу табысының заңымен салыстырылды, сонымен қатар Либигтің ең төменгі заңы және Фредерик Блэкменнің шектеуші факторлары да ескерілді: Либигтің ең төменгі заңы – егін өнімділігі негізінен ең аз мөлшерде кездесетін өсімдік қоректік заттарының мөлшерімен анықталады деген идеяның тұжырымдамасы. Оның идеясы кейін Блэкманның "Шектеуші фактор" және Мицчерличтің "Физиологиялық қатынастар заңы" арқылы талқыланды. Соңғысы өнім мен өсімдік қоректік құрауыштар арасындағы логарифмдік функция түрінде берілді, бұл, әдетте, төмендеу заңымен сәйкес келеді. Бұл қатынасты 2009 жылы Ханс Шнебергер қайта қарастырды.