Орталық Америка халықтарының аңыз кейіпкері – Кадехо
Cadejo
Орталық Америка фольклорындағы қадехо – көздері қызыл немесе көк болатын мистикалық иттің кейпіндегі жаратылыс. Саяхатшыларды қорғайды немесе қауіптендіреді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Америка фольклорындағы жаратылыс
Creature in Central American folklore
Орталық Америка фольклорындағы жаратылыс
creature in Central American folklore
Кадехо (kaˈðexo) – тыныш кезде көк, ал шабуыл жасағанда қызыл көзді, ит пішіндес үстіміздік рух. Орталық Американың ежелгі халықтарының фольклоры бойынша, ол түнде далалық жолдарда кезігеді. Жақсы, ақ кадехо мен жаман, қара кадехо болады. Екеуі де түнде саяхатшыларға көрінеді: ақ кадехо оларды жолдарындағы зиян мен қауіптен сақтайды, ал қара кадехо (кейде шайтанның бейнесі) оларды өлтіруге тырысады. Олар көбінесе ірі, ұзын жүнді ит (кейде сиырдай үлкен) түрінде, оттай қызыл көздерімен және ешкінің тұяқтарымен пайда болады, бірақ кейбір аймақтарда олардың сыртқы түрі өзгеше болуы мүмкін. Әңгімелерде айтылғандай, көптеген адамдар қара кадехоны өлтіруге тырысқан, бірақ сәтті болмаған және қырылып кеткен. Егер кадехо өлтірілсе, онда ол бірнеше күн бойы қорқынышты иіс шығарады, содан кейін денесі жоғалып кетеді. Гватемала мен Сальвадор халық аңыздарында маскүнемдерді тонауға немесе зорлық-зомбылық көрсетуге тырысатын әркімнен қорғайтын кадехо туралы да айтылады. Кадехо жақын болса, ешкідей күшті иіс сезіледі. Кадехоға арқаңызды бұру немесе онымен сөйлесудің есіңнен айыруға әкелетіні айтылады. «Кадехо» термині испан тіліндегі «cadena» – «тізбек» деген сөзден шыққан деп есептеледі, кейде кадехо артынан тізбек сүйрегендей бейнеленеді. Аңыздың бір түбі – кадехо деп аталатын, қарақұмықтар тұқымдасына жататын тайра. Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Коста-Рика және Никарагуада ит сияқты жаратылыс «Эль Кадехо» деп танылады. Ол иттей көрінеді, аяқтары бұғыдай, қозғалысы бұғыға ұқсайды. Ақ кадехолар игі ниетті, жанартауларда ғана өсетін қоңырау гүлдерін жейді. Ақ кадехо адамдарды, оның ішінде маскүнемдерді, саяхатшыларды және кекшілдерді барлық жамандықтан, тіпті Ла Сигуанабадан және кейде зұлым қара кадехоның салдарынан туындайтын жаман шешімдерден сақтайды. Қара кадехо зұлым, адамдарды жаман шешімдерге итермелейді. Қара кадехоның қызғылт көк көздері бар және ол жаңа туған сәбилерді жейді. Манлио Аргетаның «Вулкандардың сиқырлы итттері» (Los perros mágicos de los volcanes) кітабында кадехолар – Сальвадор фольклорында маңызды орын алатын мифтік иттер деп сипатталады. Олар түнде құпия түрде пайда болып, жанартау беткейлерінде тұратын ауыл тұрғындарын қауіптен сақтайды. Гватемала мен Сальвадорда Эль Кадехо аңызы Ла Сигуанаба мен Эль Сипитио аңыздарымен байланысты.
The cadejo (kaˈðexo) is a supernatural spirit that appears as a dog shaped creature with blue eyes when it is calm and red eyes when it is attacking. It roams around isolated roads at night, according to Central American folklore of indigenous origin. There is a good white cadejo and an evil black cadejo. Both are spirits that appear at night to travelers: The white cadejo protects them from harm and danger during their journey, while the black cadejo (sometimes an incarnation of the devil) tries to kill them. They usually appear in the form of a large, shaggy dog (potentially as big as a cow) with burning red eyes and goat's hooves, although in some areas, they have more rough characteristics. According to the stories, many have tried to kill the black cadejo, but have failed and perished. It is said that if a cadejo is killed, it will smell terrible for several days, and then its body will disappear. Some Guatemalan and Salvadoran folklore also tells of a cadejo that protects drunk people against anyone who tries to rob or hurt them. When the cadejo is near, it is said to bring a strong goat like smell. Turning one's back on the cadejo or speaking to it are said to induce insanity. The term cadejo is thought to have derived from the Spanish word cadena, meaning "chain"; the cadejo is at times represented as dragging a chain behind him. There is a fairly large member of the weasel family, the tayra, which is called a cadejo, and is cited as a possible source of the legend. In Guatemala, El Salvador, Honduras, Costa Rica, and Nicaragua, the dog like creature is known as El Cadejo. It is said to look like a dog, has deer like hooves, and moves like a deer. The white cadejos are benevolent and eat bell like flowers that only grow on volcanoes. The white cadejo protects people, including drunks, vagabonds, and people with grudges from all evil foot steps, even La Siguanaba, and bad choices, which are sometimes caused by the evil black cadejo. The black cadejo is malevolent and lures people to make bad choices. The black cadejo has glowing purple eyes and eats newborn babies. The book Los perros mágicos de los volcanes (Magic Dogs of the Volcanoes), by Manlio Argueta, describes the cadejos as mythical dog like creatures that figure prominently in the folklore of El Salvador. They mysteriously appear at night and lovingly protect the villagers who live on the slopes of the volcanoes from danger. In Guatemala and El Salvador, the legend of El Cadejo revolves around La Siguanaba and El Cipitio legends.
Аңыз
XX ғасырдың басында Хуан Карлос Гватемаладағы Ла Аврораның жанындағы ауылдық далаларда, Лос-Аркосқа жақын сабаннан төселген үйінде тұратын қарауылшы болған. Ол Parroquia Vieja маңында жұмыс істеп, түн ортасында үйіне оралатын. Оның әйелі мен кішкентай балалары көбінесе күні бойы далада жалғыз күтетін. Бір күні Хуан үйге келгенде ақ итті кездестірді. Ит оны келе жатқанын көргенде, дірілдеп, кері бұрылып, көзден жоғалды. Хуан әрдайым оның соңынан қууға тырысты, бірақ ешқашан жете алмады. Бір күні ол келгенде ақ ит қозғалмады, ал оған жақындағанда ешқандай дыбыс шығармады. Бірақ Хуан оның лапына тигенде, ол кенеттен көзін ашты. Хуан қорқып кетті, ит оған: "Сен енді маған мұқтаж емессің" деді. Хуан үркіп: "Қандай көмек?" - деп сұрады. Ит азаппен: "Мен жоғарыдан жіберілген итпін. Менің міндетім сені кез келген қауіптен қорғау еді. Бірақ сен маған енді көмегің қажет емес екенін көрсеттің" деді. Осы сөзден кейін ақ ит көз жұмды. Хуан оны жерледі, және ол әр үйге келген сайын ақ итті есіне алатын.
In the early 20th century, Juan Carlos was a guardian who lived in a thatched house near Los Arcos, in the country fields near La Aurora in Guatemala. He worked near Parroquia Vieja and arrived at his house at midnight. His wife and small children almost always spent the whole day alone, in the middle of the fields. Juan found a white dog when he arrived home one day. When the dog saw him coming, it shook, turned and disappeared. Juan always tried to follow the dog, but he could never reach him. One day, when he arrived, the white dog did not move, and when he approached the dog, it did not make a single sound. But then Juan touched his paw, and all of a sudden it opened its eyes. Juan was scared; the dog said, 'you do not need my help anymore'. Frightened, Juan exclaimed, 'what help'? And the dog said, in pain, 'I am a dog sent from above. My mission was to protect you from any danger. But you have showed me you do not need my help anymore.' Right after that, the white dog died. Juan buried him, and every time he came home, he remembered the white dog.
Өнер мен халықтық мәдениетте
Кадехо – гватемалалық суретші Карлос Лоарканың суреттеріндегі басты мотив. 1937 жылы дүниеге келген Лоарка бала кезінде осы аңызды естіп, кадехо әкесін қорғап, оның кантинадан әрқашан ешқандай зардапсыз үйге оралатынына сенген. Есейген соң Лоарка осы қорғаушы рухтың өзінің ішімдік әдетінен құтылуына көмектескенін сезінді. 1970 жылдардан бері El cadejo оның суреттерінде бейнеленген. Лоарка иттің өзіне серік, жол көрсетуші болғанын және оның қатар қартайғанын айтады. Кадехо Гондурастағы Копан және Тегусигальпа сияқты жерлерде кездеседі. Сальвадорлық жазушы Манлио Аргуэта "Вулкандардың сиқырлы итттері: Лос Пэррос Магикос Де Лос Вулкандар" (1990) атты балалар кітабын жазды. Кітаптың испан-ағылшын тілдеріндегі басылымын Стейси Росс аударса, суреттерін Элли Симмонс салған.
The cadejo is a primary motif in the paintings of Guatemalan born artist Carlos Loarca, who was born in 1937. As a child, Loarca was told the legend and believed that the cadejo protected his father, as he always came home unscathed from the cantina. As an adult, Loarca felt the protecting spirit helped him break his own alcohol habit. Since the 1970s, El cadejo has appeared in his paintings. Loarca states the dog has been a companion, and guide, and has grown old with him. The cadejo is seen in places like Copán and Tegucigalpa in Honduras. The Salvadoran writer Manlio Argueta wrote a children's book describing the folklore of El cadejo called Magic Dogs of the Volcanoes: Los Perros Mágicos De Los Volcanes (1990). The bilingual Spanish English edition was translated by Stacey Ross and illustrated by Elly Simmons.