Кіріспе

Арктикалық ұлттық жануарлар қорығында мұнай қазу мәселесі

Арктикалық ұлттық жануарлар қорығында (ANWR) мұнай қазу мәселесі 1977 жылдан бері АҚШ-тағы саяси даудың нысаны болып келеді. 2017 жылға дейін республикашылдар ANWR-де мұнайды қазуға рұқсат беруге шамамен елу рет әрекеттенді, соңында 2017 жылғы Салықты қысқарту және жұмыс орындарын жаңару туралы заң қабылданып, бұл мақсатына қол жеткізді. ANWR Алясканың солтүстік жағалауының 19 миллион акр (7,689,034 км²) жерін қамтиды. Бұл жер солтүстікте Бофорт теңізімен, оңтүстікте Брукс жотасымен және батыста Прудхо шығанағымен шектеседі. Бұл АҚШ-тағы ең ірі қорғалатын жабайы табиғат аймағы болып табылады және 1980 жылғы Алясканың ұлттық мүдделерге қатысты жерлерін сақтау туралы заңға сәйкес Конгресс тарапынан құрылды. Аталған заңның 1002-бабы "1002 аймағы" деп аталатын жағалау жазығындағы 1,5 миллион акр (607,029 км²) мұнай мен газды барлау және игеруді басқару туралы шешімді кейінге шегерді. Дау-дамайдың өзегі – осы ANWR-дің бұл бөлігінде мұнайды қазу мәселесі. 1002 аймағында мұнайды қазу туралы пікірталас көбінесе әлемдік мұнай нарығымен байланысты экономикалық тұрғыдан игеруге болатын мұнайдың мөлшеріне, сондай-ақ мұнай барлаудың табиғи жануарлар дүниесіне, әсіресе Поркупин карибуының шағылысу орындарына тигізетін зиянға негізделген. "Карибу болу" атты деректі фильмінде автор және жабайы табиғатты зерттеуші Карстен Хойер мен кинорежиссер Лианн Эллисон Поркупин табынының жылдық көші-қонының барысын қадағалап, мұнайды қазу ісі жүзеге асса, қандай қауіп-қатерлер туындап, халықты оқыту мақсатында кең ауқымды түсінік беруге тырысты. Трамп әкімшілігі кезінде ғылыми есептердің методологиясы мен ақпараттың ашықтығына қатысты даулар туды. Ішкі істер министрлігінің қызметкерлері наразылық білдіргеніне қарамастан, бұл есептер мұнайды қазу операциясы жергілікті жануарлар дүниесіне зиян келтірмейді деген пікірді қолдайтындар үшін маңызды дәлел болып табылады. 2020 жылдың 3 желтоқсанында Жерді басқару бюросы (BLM) 2021 жылдың 6 қаңтарында өткізілуге тиіс тікелей эфирдегі бұрғылау құқықтарын жалға беру аукционы туралы хабарлама жасады. Трамп әкімшілігі алғашқы жалға беру шарттарын 2021 жылдың 19 қаңтарында жариялады. Президент Джо Байденнің қызметке кірген күні ол Арктикалық ұлттық жануарлар қорығындағы мұнайды қазу қызметіне уақытша мораторий жариялады. 2021 жылдың 1 маусымында Ішкі істер министрі Деб Хааланд Арктикалық ұлттық жануарлар қорығындағы Трамп кезеңіндегі барлық мұнай және газ жалдауларын тоқтатты, себебі бұл жалдаулардың қоршаған ортаға тигізетін әсерін зерттеу қажет болды. 2023 жылдың 6 қыркүйегінде Байден әкімшілігі бұл жалға беру шарттарын күштен шығарды.

Тарих

1959 жылдың 3 қаңтарында Аляскаға штат мәртебесі берілмей тұрып, Аляска территориясының 375 миллион акр (151,757,250 км²) дерлік барлығы федералдық жер және жабайы табиғат болды. Штат мәртебесін беру туралы акт Аляскаға экономикалық және салық базасы ретінде пайдалану үшін 103 миллион акр (41,682,658 км²) таңдау құқығын берді. 1966 жылы Алясканың жергілікті халықтары Солтүстік жағалаудағы жерлерді мұнай мен газға жалға беру туралы федералдық келісімге қарсылық білдірді. Сол жылдың соңында ішкі істер министрі Стюарт Удалл жалға беру сатылымын тоқтатуға бұйрық берді. Көп ұзамай Аляскадағы барлық федералдық жерлерді конгрестің жергілікті халықтардың жер талаптарын реттеуіне дейін «тоқтатып қою» туралы жариялады. Бұл талаптар 1971 жылы Алясканың жергілікті халықтардың талаптарын реттеу туралы заңмен шешілді, ол оларға 44 миллион акр (17,806,184 км²) берді. Заң сонымен қатар саябақтарды, ескерткіштерді және баспаналарды соңғы таңдауға дейін федералдық жерлерді дамытуды тоқтатты. Заңның күші 1978 жылы тоқтатылу жоспарланған еді. 1976 жылдың соңында Транс-Аляска құбыр желісі іс жүзінде аяқталып, ірі табиғатты қорғау ұйымдары құбыр желісі әсер етпеген Алясканың жүздеген миллион акр жабайы даласын қалай қорғау керектігіне назарын аударды. 1979 жылдың 16 мамырында АҚШ Өкілдер палатасы Аляскадағы федералдық жерлердің 50,585,750 км² қорғауға арналған заң жобасын мақұлдады, оның ішінде елдің ең ірі карибу үйірінің бозалау жері де бар. Президент Джимми Картер қолдаған және Моррис К. Удалл мен Джон Б. Андерсон демеушілік еткен заң жобасы 67 миллион акр (27,113,962 км²) жердегі коммерциялық қызметке тыйым салатын. АҚШ Сенаты осыған ұқсас заңға қарсы болды және филибюстерлер қатері болды. 1980 жылдың 2 желтоқсанында Картер Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңға қол қойды, ол 42,087,344 км² астам ұлттық парктер, жабайы табиғат қорықтары мен жабайы аймақтарды федералдық жерлерден құрды. Заң ANWR-де бұрғылауға рұқсат берді, бірақ Конгрестің мақұлдауымен және Экологиялық әсерді бағалауды (ЭАБ) аяқтағаннан кейін. Екі тарап та Конгрестің келесі сессиясында оны өзгертуге тырысатынын мәлімдеді. Заңның 1002-бабында Арктикалық баспананың жағалау жазығының (1002 аймағы) 607,029 км² жерінде балық және жануарлар дүниесі ресурстарын толық түгендеу жүргізілетіндігі айтылған. 1002 аймақтағы әлеуетті мұнай қоры жер бетіндегі геологиялық зерттеулер мен сейсмикалық барлау зерттеулері негізінде бағалануы тиіс еді. Іздестіру бұрғылауына рұқсат берілмеген. Бұл зерттеулер мен Арктикалық баспананың жағалау жазығын басқару жөніндегі ұсыныстар Конгресске баяндама ретінде дайындалуы тиіс еді. 1985 жылы Chevron ANWR шекарасындағы жеке учаскеде KIC 1 деп аталатын сынақ бұрғысын бұрғылады. Құдықтың түбін қаптады, ал бұрғылау платформасы бөлшектелді. Нәтижелері құпия сақталады. 1986 жылдың қарашасында АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі баяндама жобасында Арктикалық ұлттық жабайы табиғат қорығындағы барлық жағалау жазықты мұнай мен газ өндіру үшін ашуды ұсынды. Сонымен қатар, ол баспанадағы минералды құқықтарды Алясканың алты жергілікті тобының корпорацияларына, соның ішінде алеуттар, эскимостар мен тлингиттерге тиесілі жер беті құқықтарын алмастыруды ұсынды. Баяндамада жағалаудағы жазықтың мұнай мен газ әлеуеттері елдің экономикасы мен ұлттық қауіпсіздігі үшін қажет деп айтылған. Табиғатты қорғаушылар мұнай өндірудің тұқымдық аймақтардан отарларды алып тастау арқылы тұқымдық карибулардың өмір сүруіне нұсқайды деп айтады. Олар сондай-ақ мұнай өндірудің Арктика жазығының тундрасында жануарлар дүниесін қолдап тұрған экологиялық жүйелерді бүлдіретінін айтты. Бұл ұсыныс Өкілдер палатасында қатты қарсылыққа ұшырады. Палатаның ішкі істер комитетінің төрағасы Моррис Удалл бүкіл жағалау жазықты жабайы аймаққа айналдыратын заң жобасын қайта енгізетінін айтты, бұл панаға тұрақты қорғаныс береді. Канаданың бұл аймаққа ерекше қызығушылығы бар, өйткені оның Ивавик ұлттық паркі мен Вунтут ұлттық паркі баспанамен шектеседі. Келісімге сәйкес, бір елдегі іс-әрекет «арқалы қарбаулар қорасына немесе олардың тіршілік ортасына ұзақ мерзімді келеңсіз әсер етуі мүмкін болса, екінші Тарапқа хабарланады және соңғы шешім қабылдамас бұрын консультация өткізу мүмкіндігі беріледі» деп талап етілді. 1989 жылдың наурыз айында резерваттағы бұрғылауға рұқсат беретін заң жобасы «Сенат арқылы жүріп, дауыс беруге көтеріледі деп күтілген еді», бірақ Эксон Валдез мұнайдың төгілуі процесін кейінге қалдырды. 1996 жылы республикалық көпшілік Өкілдер палатасы мен Сенаты ANWR-де бұрғылауға рұқсат беруге дауыс берді, бірақ бұл заң жобасын президент Билл Клинтон ветолады. Президенттік мерзімінің соңына қарай, қоршаған ортаны қорғаушылар Клинтоннан Арктикалық баспананы АҚШ Ұлттық ескерткіші деп жариялауға шақырып, мұнай барлауға жол жапты. Клинтон бірнеше баспана ескерткіштерін құрғанмен, Арктикалық баспана олардың арасында болған жоқ. 1998 жылғы АҚШ Геологиялық қызметінің баяндамасында 1002 аймағында техникалық тұрғыдан қалпына келтірілетін мұнайдың аралығында екені және мұнайдың көп бөлігі Marsh Creek антиклинінің батысында орналасқаны бағаланды. Техникалық тұрғыдан қалпына келтірілетін мұнай термині мұнайды бұрғылаудың қымбаттығына байланысты мұнай бағасының өсуімен тиімді болатын бағаға негізделген. Федералдық емес және жергілікті аймақтар ескерілмегенде, техникалық тұрғыдан қалпына келтірілетін мұнайдың бағаланған мөлшері төмендеді. Бұл көрсеткіштер 1987 жылғы USGS-тің бұрынғы баяндамасынан өзгеше болды, онда мұнайдың кішірек көлемі бағаланды және ол 1002 аймағының оңтүстік және шығыс бөліктерінде орналасқандығы айтылды. Алайда, 1998 жылғы баяндамада «бағалаулар тікелей салыстырыла алмайды, өйткені 1987 жылғы Конгреске ұсынған баяндаманың кейбір бөлімдерін дайындауда әртүрлі әдістер қолданылды» деп ескертілді. Республикалық бақылаудағы Өкілдер палатасы 2005 жылғы энергия заңнамасының аясында Арктикалық баспанада бұрғылауды қайтадан мақұлдады, бірақ Сенат пен Палата аралық комиссиясы кейіннен Арктикалық баспана ережесін алып тастады. Республикалық бақылаудағы Сенат 2006 жылғы қаржы жылына арналған федералдық бюджеттік қарардың аясында 2005 жылдың 16 наурызында Арктикалық баспанада бұрғылауды қабылдады. Бұл Арктикалық баспана ережесі Өкілдер палатасындағы демократтардың қарсылығына байланысты келісу процесі кезінде алынып тасталды, олар бюджеттің Арктикалық баспанада бұрғылауды қамтитын кез келген нұсқасына қарсы екендіктерін білдіретін хатқа қол қойды. 2005 жылдың 15 желтоқсанында республикалық Аляска сенаторы Тед Стивенс жылдық қорғаныс қаражаты туралы заңға Арктикалық баспанада бұрғылау туралы түзету енгізді. Демократ сенаторлар тобы 21 желтоқсанда заңға сәтті филибюстер жасады және тіл алынып тасталды. 2008 жылдың 18 маусымында президент Джордж У. Буш Арктикалық ұлттық жабайы табиғат қорығындағы шелфте мұнайды барлауға және жалға алуға тыйым салған президент Джордж Г.У. Буштің 1990 жылғы жарлығын кері қайтару үшін Конгреске шақыру жасады. Бұрынғы ұстанымына қарамастан, Буш өсіп келе жатқан энергетикалық дағдарыстың президенттік жарлықты кері қайтарудың маңызды факторы болғанын айтты. Президенттік жарлықпен бірге Конгресс 1982 жылы бұрғылауға моратрий қабылдады және оны жыл сайын жаңартты. 2014 жылы президент Барак Обама баспананың қосымша 5 миллион акрын жабайы аймақ деп жариялауды ұсынды, бұл баспананың жалпы 12,8 миллион акрын (5,179,981 км²) мұнай барлауға және басқа да дамуға толығымен тыйым салады, соның ішінде мұнай барлау жүргізілген жағалау жазығы. 2017 жылы республикалық бақылаудағы Өкілдер палатасы мен Сенат ANWR-дің 1002 аймағын мұнай мен газды бұрғылауға ашуға мүмкіндік беретін салық заңнамасына ереже енгізді. Ол 2017 жылдың 20 желтоқсанында Сенат пен Өкілдер палатасынан өтті. Президент Трамп...

Әлемдік мұнай бағасына болжамды әсері

2030 жылы АМЖҚ-дан (Арктикалық мұнай және газ қорынан) өндірілетін мұнай әлемдік мұнай тұтынуының 0,4-1,2 пайызын құрайды. Сондықтан, АМЖҚ мұнай өндірісінің әлемдік мұнай бағасына елеулі әсері тигізбеуі күтілуде. Президент Джордж Буш әкімшілігі Арктикалық қанатында бұрғылауды қолдап, оның "Америка экономикасын жұмыс орындарын құру және бизнестің кеңеюіне мүмкіндік беру арқылы дамыта алатынын [және] Американы шетелдік энергия көздеріне тәуелділіктен азат ететінін" айтты, сондай-ақ "ғалымдар АМЖҚ мұнайына жер мен жергілікті фаунаға дерлік ешқандай зиян келтірмейтін инновациялық технологиялар әзірледі" деді. Аляска штатының АҚШ сенаторлары, республикашыл Лиза Мурковски мен Дэн Салливан, АМЖҚ-да бұрғылауды қолдайтындарын мәлімдеді. Инупиак халқы мен мәдениетін қорғайтын коммерциялық емес ұйым "Арктикалық инюпиаттың дауысы" АМЖҚ дамуын қолдайды. 2008 жылдың 29 маусымында Pew Research Poll жүргізген сауалнама бойынша, американдықтардың 50%-ы АМЖҚ-да мұнай мен газды бұрғылауға жақсы көзқарас білдірсе, 43%-ы қарсы болды (осы жылдың ақпан айында көрсеткіштер тиісінше 42% және 50% болған). АҚШ Энергетика министрлігінің бағалауынша, 2018 мен 2030 жылдар аралығында АМЖҚ мұнай өндірісі импортталатын шикі мұнай мен сұйық отынға жұмсалатын жиынтық шығындарды шамамен 135-327 миллиард долларға (2006 жылғы бағамен) төмендетіп, сыртқы сауда дефицитін азайтуға мүмкіндік береді. "Арктикалық қуат" АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің 22 штаттағы 567 жабайы табиғат панасының 77-сінде мұнай және газ қызметі жүргізіліп жатыр деген есебіне сілтеме жасайды. Луизиана штатында ең көп – 19 бірлік, ал Техас штатында 11 бірлік бар. Бұдан өзге, 15 штатта орналасқан 567 нысанның 45-інде мұнай немесе газ өндірілуде. Әрбір нысандағы өндірістік ұңғылардың саны Луизиана штатындағы Үстіңгі Оуачита ұлттық жануарлар қорығында бірден 300-ден астамға дейін жетеді.

Бұрғылауға қарсылық

Президент Джо Байден өзінің қызметінің бірінші күні Арктикада жаңа мұнай бұрғылауын тоқтату туралы жарлыққа қол қойды. Байден кейін 2021 жылдың маусым айында Арктика ұлттық жануарлар қорығындағы мұнай бұрғылауға арналған жалдау шартыларын тоқтатты. "Президент Байден Американың ұлттық байлықтары еліміздің мәдени және экономикалық тірегі деп санайды", - деді Ақ үйдің ұлттық климат жөніндегі кеңесшісі Джина Маккарти жасаған мәлімдемеде. 2023 жылдың 6 қыркүйегінде Байден әкімшілігі бұл жалдау шартыларын жойды. "Мен Арктика ұлттық жануарлар қорығында бұрғылауға қатысты кез келген әрекетке қарсымын, себебі ол қорғалатын ұлттық жануарлар қорығына өтелмейтін зиян келтіреді, ал мұнайдың әлемдік нарық бағасына тигізер әсері немесе АҚШ-тың энергетикалық қауіпсіздігіне елеулі әсері болмайды", - деді сенатор Джон Маккейн 2008 жылы республикалық партияның президенттік үміткері ретінде. "Гранд-Каньонда да, Эверглейдсте де бұрғылауды қаламаймын. Бұл әлемдегі ең таза және әдемі жерлердің бірі". 2008 жылы АҚШ Энергетика министрлігі АНВР үшін USGS-тің мұнай қорының бағалаулары және мұнай бағасы мен жағдайына тигізетін әсері туралы белгісіздіктер туралы хабарлады. "АНВР аймағының мұнай геологиясы туралы тікелей білім аз. АНВР-дегі мұнай өндірісі әлемдік мұнай бағасына елеулі әсер етпейді деп күтілуде. АНВР-ді ашудан туындайтын қосымша мұнай өндірісі әлемдік мұнай өндірісінің шағын бөлігі ғана болады және АҚШ-тан тыс жерлерде өндіріс азаюымен толықтырылуы мүмкін". USGS бағалауынша, АНВР қорында бар, бірақ бұрғылау жоспарланған аймақта тек деп есептелді. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі 1002 аймағының "Алясканың солтүстік беткейіндегі басқа да ұқсас аудандарға қарағанда экологиялық әртүрлілігі жоғары" екенін мәлімдеді. FWS сондай-ақ былай деді: "Арктикалық баспананы құруға атсалысқандар оның жабайы табиғатын және осы кеңістіктік қатынастардың маңыздылығын мойындады. Мұнда үлкен жануарлар мен кішкентай, бағаланбаған тіршілік иелерінің ерекше әртүрлі тобы бар, олар табиғи, бұзылмаған экологиялық және эволюциялық процестер арқылы өз орталарымен және бір-бірімен байланысты". 2008 жылға дейін АҚШ тұрғындарының 39% және көптеген канадалықтар баспанада бұрғылауға қарсы болды. 229 тайпаны білдіретін Аляска тайпалар кеңесі (AI TC) АНВР-дегі кез келген дамуға ресми түрде қарсылық білдірді. 2005 жылдың наурыз айында Аляска және Канаданың жергілікті Гвичин тайпасының (AI TC мүшесі) басқару комитетінің атқарушы директоры Луси Бич Вашингтонға сапар барысында 55 Аляска және Канаданың жергілікті халықтарының біріккен тобы атынан сөйлеген кезде, АНВР-де бұрғылау "адам құқықтары мәселесі және бұл аборигендердің негізгі адам құқықтары мәселесі" деді. Гвичин тайпасы АНВР-де бұрғылау олардың ішінара тамақтанатын, мысық қарибуларының балапандарын өсіретін жерлерге зиян келтіреді деп сендіреді. Кактовиктің инупиаттарының бір бөлігі және 5000-нан 7000-ға дейін гвичиндер бұрғылау олардың өмір салтын бұзады немесе жояды деп санайды. Аляскадағы Пойнт Хоуптан келген инупиаттар жақында АНВР-де бұрғылау басқа да далалық аймақтарда ресурстарды пайдалануға мүмкіндік беретінін мойындаған қаулыларды қабылдады. Инупиат, Гвичин және басқа тайпалар тұрақты энергияны пайдалану және оны пайдалану саясатын талап етеді. Танана басшылары конференциясы (Алясканың 37 тайпасының 42 тума халқы ауылдарын білдіреді) кем дегенде 90 америкалық тума рулары сияқты бұрғылауға қарсы. Американың 250 тайпасын білдіретін Американың ұлттық конгресі, Американың тума халқының құқығын қорғау қоры және кейбір Канада тайпалары 1002 аймағында бұрғылауға қарсы. 2006 жылдың мамыр айында Кактовик ауылында Shell Oil Company компаниясын "жауыз және қауіпті күш" деп атап, мэрге "қоғамды қорғау үшін" қажетті заңдық және басқа да шараларды қолдануға уәкілеттік берген қаулы қабылданды. Сондай-ақ, қарарда Солтүстік Слоуптың барлық қауымдастықтары компания халыққа деген құрметін арттырмайынша, ANWR даусына қатысы жоқ Shell компаниясына тиесілі оффшорлық жалдауға қарсы шығуға шақырылды. Қала әкімі Сонсалла Shell компаниясы жергілікті мәдениеттің, тіршіліктің және тамақтанудың бір бөлігі болып табылатын бау-балықтарды қалай қорғау керектігі туралы ауыл тұрғындарымен жұмыс істемегенін айтты.