Кіріспе

Zephyranthes () - Америкаға жататын және сәндік өсімдік ретінде кең таралған Амариллидоидтар тұқымдасына жататын, орташа және тропикалық бұршақ өсімдіктер туысы. 2019 жылы тұқым кеңейтілгеннен кейін, қазір Хабрантус және Спрекелия тұқымдары бар, 200-ге жуық танылған түрі бар.

Сипаттама

Бұл тұқымдағы түрлер морфология жағынан әр түрлі. Гүлдік морфологиямен бірге, гүлдің шамасы, гүлдің түбі мен жапырақтың морфологиясы сияқты сипаттамалар жеке түрлерді анықтауға көмектеседі. Табиғи жағдайда жапырақтары жиі қысқа мерзімді, бірақ егістікте тұрақты болады. Жапырақтың түсі Z. candida-ның жарқын шөпті жасыл түсінен Z. drummondii-де кездесетін кең глаукоздық түстес жапыраққа дейін. Жарық астында өскенде кейбір түрлерінің жапырақтарында қола түстер болады. Жапырақтың түрлері қара-жасыл және кішкентай шөп тәрізді жапырақтардан бастап, Z. jonesi немесе Z. longifolia сияқты түрлерде, Z. drummondii сияқты түрлерде кеңірек, глаукоздық жапырақтарға дейін. Мүмкін, ең үлкен жапырақтары Мексикадан келген Z. lindleyana-да кездеседі, әдетте ол 'Horsetail Falls' деп аталатын сорт ретінде таратылады; бұл түрдің әдемі кең жапырақтары Hippeastrum-ға ұқсас. Гүлдің түсі ақтан сарыға дейін (лимоннан күкіртке дейінгі түрлі түстер) және қызғылт түсті болады. Зефиранттарда гүлді көтеріп тұрған немесе сәл тұншығып тұрған гүлді қолданатын тік гүл сабақтары болады. Алты жапырақты түтік тәрізді гүлдер крокус тәрізді болуы мүмкін, бірақ Z. jonesii сияқты жазық немесе тіпті сәл рефлекті болуы мүмкін. Кейбір гүлдерінде тәтті, хош иіс бар. Қиындықтар кезінде хош иісі рецессивті болып көрінеді, бірақ бірнеше түрлер немесе будандар бар, Z. drummondii (ақ), Z. morrisclintae (қызғылт) және Z. jonesii (жарық сары), барлығы бұл белгіге ие. Олардың кем дегенде екеуі түнде гүлдейді, сондықтан түнгі уақытта жүретін жәндіктерге ұнайды. Гүлдер әдетте бір-екі күнге ғана созылады, бірақ жаңа гүлдер бірінен соң бірі гүлдену кезінде, әсіресе ылғал немесе жаңбырлы ауа райында пайда болуы мүмкін. Бұл тұқымның әртүрлі мүшелері тек көктемде гүлдейді немесе күзге дейін қайталанады және жаңбырдан бірнеше күн өткеннен кейін жалғасады (осылайша, жаңбыр көлі). Асыл тұқымдылар "жарық" деп атаған синхронды гүлдену кезеңдері олардың сәндік құндылығының бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар селекционерлер жаңа будандар өндіру мақсатында пайдаланған уақыт. Өсірілетін өсімдіктердің көпшілігі табиғатта кездесетін табиғи құрғақшылық пен ылғалсыз гүлдейді. Жылыжайда өсірілген өсімдіктер өте еркін гүлдейді, бірақ гүлдеу кезеңдері цикл арқылы өтеді. Барлық түрлердің ішіндегі ең ұзақ гүлденетін түрі - Z. primulina, ол сәуірден қазанға дейін гүлдейді. Апомиктикалық болса да, тез гүлденуіне және ұзақ гүлдену кезеңіне байланысты айқасқа таңдаулы ата-ана болып табылады. Кейбір басқа түрлер, мысалы Z. morrisclintae тек көктемде гүлдейді. Бұл түрлердің көпшілігі офсеттер немесе қос масштабтау арқылы вегетациялық жолмен оңай көбейеді. Олардың кейбіреулері, мысалы Z. clintae, өсімін тез шығармайды. Қалыптаспаған фенотиптер вегетациялық түрде сақталуы мүмкін. Жыныстық көбею тұқым арқылы жүреді. Апомиктикалық түрлер тұқымдарын еркін себеді және аналық фенотипті адал қайталайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Meerow және басқалардың айтуынша, кладистика бұл тұқымның Америкада таралғандығын көрсетеді. Бірнеше түрі Гавай, Индонезия және Таиланд сияқты басқа жерлерде (кейде қасақана емес) табиғиленді. Бұл көпжылдық балдырлар (геофиттер) көптеген экологиялық нишаларға (кезең-кезеңмен ылғалды топырақтан шөлдік жағдайға дейін) төзімді.

Өсіру

Қазіргі уақытта бұл өсімдіктер АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің 710 төзімділік аймақтарында өсіріледі. Жаңбырлы қызғалдақ өсірушілер суық кезінде қаттырақ болатын тұқымдар дайындай алады. Әдетте жаңбыр қызғалдақтары сауытталған бақшаларда сатылады. Бұл пайдалы, өйткені өсім циклі үзілмейді. Құрғатылған балдырлар өте сирек (әдетте емес) сатылады. Мұндай құрғаған балдырлар бір-екі маусым бойы өсіп тұрғаннан кейін қайтадан гүлдей бастайды. Көптеген жалпы атаулар "лилия" деген сөзді қамтиды, бірақ бұл өсімдіктер іс жүзінде Амариллис туысына жатады. Элизабет Лоуренс өзінің классикалық "Оңтүстік бақшасы" (1942) роза жаңбыр лилиясы туралы құлшыныспен жазады, Z. grandiflora (= Z. Бұл ең төзімді түрлердің бірі және Филадельфияда қауіпсіз қыстайды. Бала кезімде мен қызғылт түсті кішкентай қызғалдақтарды жаздың белгісі деп санайтынмын. Грузиядағы әжем оларды бақшасында өсірді, ал Батыс Вирджиниядағы әжем оларды кішкентай құмыраларда үйдің алдында өсірді. [Ралидегі] менің бақшамдағылар Джорджиядан келді. Олар менімен бірге ұзақ уақыт болды және олардың гүлденуі қызыл теңізге айналды. Маусым маусымда, бірақ жаздың аяғында және тіпті қыркүйектің аяғына дейін шашыраңқы гүлдер болады. Гүлдері үлкен, сабақтарында ұзын. Олар түскі уақытта ашық, ал түстен кейін жабылады; бұл тұқымның ерекшелігі. Жапырақтары жасыл шөптей жалтырап тұр.

Өсіру

Бұл түрлермен көбейтудің кейбір қиындықтары бар, оларды Рой Чоудхури (2006) псевдогамия мен апомиксис, хромосома санының айырмашылығы және гүлденудің әртүрлі уақыты деп қорытты. Осы кемшіліктерге қарамастан, өсімдіктердің сәндік құндылығын арттыру үшін селекциялық жұмыстар жүргізілуде. Ботаникалық шектеулердің табиғаты бойынша селекциялық бағдарламалар жиі кедергілерге ұшырайды. Өзара қиылысу қиын болуы мүмкін, өйткені апомиктикалық ата-ананы әйел ата-ана ретінде қолдануға болмайды. Алайда түр аралық кросс-тестілеу жақсы құжатталған. Қазір тригибридтер мен квадригибридтер (3 немесе 4 түрді қиыстыру) өндірілуде. Мұндай жұмыс күрделі будандар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бір шектеу қалды, бұл көшеттерде әлі де апомиктикалық белгі болуы мүмкін және оны анықтау үшін сынақ кроссінен ұрпақ алу қажет.

Уыттылық

Өсімдіктің көптеген бөліктері, соның ішінде жапырақтары мен балдырлары уытты деп саналады. Бұл тұқымның мүмкін болатын дәрілік қасиеттері тексерілді, ал биохимиялық уытты қосылыстар алкалоидтар ретінде жіктеледі.

Қолданылуы

Зефиранттың бөліктері, мысалы, балдырлары мен жапырақтары дәстүрлі медицинада қолданылады. Перуде Z. andina (син. Z. parvula) ісіктер үшін қолданылды. Қытайда Z. rosea сүт безі қатерлі ісігіне, ал Африкада Z. candida жапырақтары қант диабетіне қолданылды. Ол бас ауруы, жөтел, суық тию, іріңді ісік сияқты қарапайым ауруларға, сондай-ақ аналық бездің қатерлі ісігі, туберкулез, ревматизм, ісіктер сияқты өте күрделі ауруларға қолданылған.