Кіріспе
Осман империясының сәулет өнері – Осман империясының ұзақ жылдары дамыған және тарихында маңызды өзгерістерге ұшыраған сәулет стилі немесе дәстүрі. Ол алғаш рет 13 ғасырдың соңында Солтүстік-Батыс Анатолияда пайда болды және ертеректегі Селжұқ түрік сәулет өнерінен, сондай-ақ Византия және Иран сәулет өнерінен, Таяу Шығыстағы басқа сәулет дәстүрлерінен әсер алды. Ерте Осман сәулеті 13-15 ғасырлар аралығында түрлі құрылыс түрлерімен тәжірибе жасады, олар 16-17 ғасырлардағы классикалық Осман стиліне қарай дамыды. Бұл стиль – жергілікті түрік дәстүрі мен Ая Софияның ықпалының қосындысы болды, нәтижесінде жоғары орталық күмбезі мен әр түрлі жартылай күмбездері бар монументалды мешіттер салынды. 16 ғасырдың екінші жартысында әсемдік өнерінің, әсіресе Изник плиткаларының қолданылуы өркендеді. 18 ғасырдан бастап Осман сәулеті сыртқы ықпалдарға, әсіресе Батыс Еуропаның барокко сәулет өнеріне ашық болды. Түлеп кезеңінде өзгерістер пайда болды, одан кейін 1740 жылдары Осман бароккосы пайда болды. Нұрусмание мешіті осы кезеңнің маңызды үлгілерінің бірі. 19 ғасырдағы сәулетте Батыс Еуропадан әкелінген ықпал көбірек байқалды, оны Балян отбасы сияқты сәулетшілер енгізді. Империя стилі мен неоклассикалық мотивтер пайда болды, ал Долмабаше сарайы сияқты көптеген ғимараттарда эклектизмге бейімділік байқалды. Осман империясының соңғы онжылдықтарында Мимар Кемаледдин мен Ведат Тек сияқты сәулетшілердің еңбектерімен «Бірінші ұлттық сәулет қозғалысы» деп аталатын неоосмандық немесе Османдық қайта жаңғыру стилі дамыды. Осман әулетінің демеушілігі тарихи астаналар – Бурса, Эдирне және Стамбул (Константинополь), сондай-ақ Амасия мен Маниса сияқты маңызды әкімшілік орталықтарда шоғырландырылды. Осман сәулетінің маңызды дамуы осы орталықтарда орын алды және ең монументалды Осман сәулеті осы жерлерде кездеседі. Ірі діни ескерткіштер әдетте күллие деп аталатын архитектуралық кешендер болып табылды, олар түрлі қызметтер мен мүмкіндіктер ұсынды. Мешіттен басқа, оларға медресе, хамам, имарет, себил, базар, кервансарай, бастауыш мектеп және басқа да құрылыстар кіруі мүмкін. Осман құрылыстары Анатолия мен Балқанда (Румелия) көптеп салынды, бірақ Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың алыс аймақтарында ежелгі ислам сәулет стильдері күшті ықпалын сақтап, кейде Осман стильдерімен үйлестірілді.
Ottoman architecture is an architectural style or tradition that developed under the Ottoman Empire over a long period, undergoing some significant changes during its history. It first emerged in northwestern Anatolia in the late 13th century and developed from earlier Seljuk Turkish architecture, with influences from Byzantine and Iranian architecture along with other architectural traditions in the Middle East. Early Ottoman architecture experimented with multiple building types over the course of the 13th to 15th centuries, progressively evolving into the classical Ottoman style of the 16th and 17th centuries. This style was a mixture of native Turkish tradition and influences from the Hagia Sophia, resulting in monumental mosque buildings focused around a high central dome with a varying number of semi domes. The second half of the 16th century also saw the apogee of certain decorative arts, most notably in the use of Iznik tiles. Beginning in the 18th century, Ottoman architecture was opened to external influences, particularly Baroque architecture in Western Europe. Changes appeared during the style of the Tulip Period, followed by the emergence of the Ottoman Baroque style in the 1740s. The Nuruosmaniye Mosque is one of the most important examples of this period. The architecture of the 19th century saw more influences imported from Western Europe, brought in by architects such as those from the Balyan family. Empire style and Neoclassical motifs were introduced and a trend towards eclecticism was evident in many types of buildings, such as the Dolmabaçe Palace. The last decades of the Ottoman Empire saw the development of a new architectural style called neo Ottoman or Ottoman revivalism, also known as the First National Architectural Movement, by architects such as Mimar Kemaleddin and Vedat Tek. Ottoman dynastic patronage was concentrated in the historic capitals of Bursa, Edirne, and Istanbul (Constantinople), as well as in several other important administrative centers such as Amasya and Manisa. It was in these centers that most important developments in Ottoman architecture occurred and that the most monumental Ottoman architecture can be found. Major religious monuments were typically architectural complexes, known as a külliye, that had multiple components providing different services or amenities. In addition to a mosque, these could include a madrasa, a hammam, an imaret, a sebil, a market, a caravanserai, a primary school, or others. Ottoman constructions were still abundant in Anatolia and in the Balkans (Rumelia), but in the more distant Middle Eastern and North African provinces older Islamic architectural styles continued to hold strong influence and were sometimes blended with Ottoman styles.
Алғашқы дамуы
Алғашқы Османдықтар Солтүстік-Батыс Анатолияда Византия империясының шекарасына жақын пайда болды. Олардың осы шекаралық аймақтағы орналасуы Византия сәулетінің және аймақтағы ежелгі ескерткіштердің ықпалын күшейтті, сондай-ақ аймақтағы басқа жергілікті династиялардың ұқсас сәулеттік тәжірибелерінің мысалдары да болды. Ерте Османдық стильдің бірінші ерекшеліктерінің бірі – мешіттердің алдында толыққанды фасадтарды, әсіресе аркалар мен бағаналары бар портик түрінде жобалау дәстүрі қалыптасты. Тағы бір ерте айырмашылық – күмбездерді кеңінен пайдалану болды. Орхан 1331 жылы Изник қаласын жаулап алып, оны Осман өнерінің тағы бір ерте орталығына айналдырды. Осы ерте кезеңде мешіттердің үш негізгі түрі болды: бір күмбезді мешіт, Т-тәрізді жоспарлы мешіт және көп бөлімді немесе көп күмбезді мешіт.
Бір күмбезді мешіттер
Изниктегі Хачи Өзбек мешіті (1333) – құрылысын куәландыратын жазуы бар ең көне Осман мешіті. Бұл сондай-ақ, күмбезбен жабылған шаршы бөлмеден тұратын Османдық бір күмбезді мешіттің алғашқы үлгісі. Ол кірпіш пен кескен тас қабаттарын кезектестіріп салынған, мұндай техника Византиялық үлгілерден алынған болуы мүмкін және басқа Осман құрылыстарында қайталанған. Күмбез терракота плиткалармен жабылған, бұл да ерте Осман сәулетінің дәстүрі болған. Орхан заманындағы басқа құрылыстар Изник, Билечик және Бурсада салынған. Осыдан кейін бір күмбезді мешіттер салу жалғасты, мысалы, Осман пашасы салған Изниктегі Жасыл мешіт (1378–1391). Изниктегі Жасыл мешіт – сәулетшісінің (Хачи бин Мұса) есімі белгілі болған алғашқы Осман мешіті. Негізгі күмбез шаршы кеңістікті алып жатыр, нәтижесінде күмбездің дөңгелек негізі мен төмендегі шаршы бөлме арасындағы өту "түрік үшбұрыштары" деп аталатын үшбұрышты оюлар тізбегі арқылы жүзеге асырылады, бұл Анадолы Сельджук және ерте Осман сәулетінде кең таралған салған түрі. Диаметрі 20 метр болатын үлкен күмбезді бір күмбезді мешіттің мысалы Йылдырым Баязид I мешітінде (Мудурну, шамамен 1389 жыл) кездеседі. Оның амбициялы күмбезі кейінгі Осман мешіттеріне ұқсас болғанымен, тұрақты болу үшін жерге жақын салынған. Түрік үшбұрыштарының орнына, қабырғалардың төменгі бөлігінен басталатын аркалар арқылы өту жүзеге асырылады.
"Т-жоспарлы" мешіттер немесе завиях
1334–1335 жылдары Орхан Изникте Йенишехир қақпасының сыртында мешіт салды, ол қазір сақталмаған, бірақ археологтар қазып, зерттеді. Бұл ғимарат завия (араб тіліндегі завияның туысы), «Т-жоспарлы» мешіт немесе «Бурса типі» мешіт деп аталатын ғимараттың ең ерте мысалы ретінде маңызды. Бұл типтегі ғимарат үш жағында иван (аулаға ашық күмбезді немесе күмбезді залдар) бар, олардың бірі қиблаға (намаз бағытына) бағытталған және михрабты (қибланы бейнелейтін қабырға нишасын) қамтитын орталық ауламен сипатталады. Алдыңғы қасбеті бойында әдетте портик орналасқан. Бұл ғимараттарға жалғастырылған ивандар мен басқа да бөлмелер суфи студенттері мен саяхатшы дервиштерді орналастыруға арналған болуы мүмкін, себебі суфи бауырластықтары алғашқы Осман империясының басты қолдаушыларының бірі болған. Бұл жоспардың әртүрлілігі алғашқы Осман элитасы демеулік еткен маңызды діни құрылыстардың ең көп таралған түрі болды. «Бурса типі» деген атау Бурсада және оның төңірегінде осындай бірнеше мысалдар салынғандықтан пайда болды, соның ішінде Орхан Гази мешіті (1339), Хюдавендигар (Мурад I) мешіті (1366–1385), Йылдырым Баязид I мешіті (1395 жылы аяқталды) және Мехмед I салған Жасыл мешіт. 1412 жылы салынып, 1424 жылы аяқталған Жасыл мешіт cuerda seca техникасында жасалған кең көлемді плиткалық әшекейлерімен ерекшеленеді. Бұл Осман сәулетіндегі әсем плиткалық әшекейлеудің алғашқы мысалы. Бұл мешіттердің барлығы үлкен діни кешендердің (külliyes) құрамына кірді, оларға медреселер (ислам колледждері), хамамдар (қоғамдық моншалар) және имареттер (қайырымдылық асханалар) сияқты қызметтерді ұсынатын басқа да құрылымдар кірді. Бурсадан тыс Т-жоспарлы ғимараттардың көрнекті мысалдары – 1394 жылы жергілікті Осман губернаторы салған Миластағы Фируз Бей мешіті және 1388 жылы Мурад I анасының құрметіне салынған Нилуфер Хатун имареті. Фируз Бей мешіті тастан салынғандығымен және жоғары сапалы ою-өрнекпен безендірілгендігімен ерекшеленеді. Т-жоспарлы тағы екі мысал – Эдирнедегі Бейлербей мешіті (1428–1429) және Измирдегі Яхши Бей мешіті (шамамен 1441–1442) күрделі декоративті шатыр жүйелері бар кейінгі Т-жоспарлы құрылымдар ретінде маңызды. Екі ғимаратта да әдеттегі бүйірлік ивандар орталық кеңістіктен есіктер арқылы кіретін жеке залдармен алмастырылған. Осының салдарынан, намаз, мүмкін, тек қиблаға бағытталған иванда ғана оқылған, бұл завия ғимараттарының қарапайым мешіттер ретінде емес, одан гөрі күрделірек функцияларға ие болғанын көрсетеді. Екі ғимараттың да қибла иваны жартылай сегізбұрышты пішіндес және жартылай күмбезбен жабылған. Үлкен мукарна оюлары, ойықтар немесе басқа геометриялық оюлар күмбездер мен жартылай күмбездерді әшекейлейді.
Көпқабатты ғимараттар
Бұл кезеңдегі ең ерекше мешіт – Бурсаның Ұлы мешіті немесе Улу Ками деп аталатын қауымдық мешіт. Бұл мешіт Баязид I-нің тапсырысымен салынды және 1396 жылы Никополис шайқасында жеңіске жеткеннен кейін алынған олжамен қаржыландырылды. Ол бірнеше жылдан кейін, 1399–1400 жылдары аяқталды. Бұл көп күмбезді мешіт, ішінде тас тіреулермен демеленген күмбездермен жабылған, тікбұрышты төрт-бес тордағы жиырма тең бөлікке бөлінген үлкен гипостильді залдан тұрады. Екінші қатардың ортаңғы бөлігіндегі күмбезде люк бар, ал еденін фонтан алып жатыр, ол басқа аймақтардағы мешіттердегі сахнаға (аулаға) ұқсас қызмет атқарады. Мешіттің мінбары (мұғазханасы) – бұл күндекари техникасымен жасалған алғашқы Османдық ағаш мінбарларының ең жақсы үлгілерінің бірі, онда ағаш бөліктері шегелер немесе желімсіз біріктіріледі. Оның беті жазулармен, гүлдік (арабеск) және геометриялық өрнектермен безендірілген. Баязид I 1402 жылы Анкара шайқасында Тимурға қарсы ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін астана Тракиядағы Эдирнеге көшірілді. 1403 жылы Сүлеймен Челеби жаңа мешіт салуды бастады, ал 1414 жылы Мехмед I оны аяқтады. Ол қазіргі уақытта Ескі мешіт (Ески Ками) деп аталады. Ол Бурсаның Ұлы мешітінен сәл кішірек, төртбұрышты жоспары бар, төрт тіреу тірегімен демеленген тоғыз күмбезді бөлікке бөлінген. Бұл Османлылар салған соңғы көп күмбезді мешіт болды (кейінгі Пияле-паша мешіті сияқты кейбір ерекшеліктерден басқа). Кейінгі кезеңдерде көп күмбезді ғимарат түрі діни емес ғимараттарда қолдануға бейімделді. Бұған мысал ретінде Баязид I өзінің билігі кезінде Бурсада салған базардың ортасындағы базар залын келтіруге болады. 1413 және 1421 жылдар аралығында Мехмед I Эдирнеде осыған ұқсас төсек-орын салдырды. Екінші төсек, Сандал төсегі, сондай-ақ Кіші төсек (Küçük Bedesten) немесе Жаңа төсек (Bedesten i Cedid) деп аталады, Мехмед оны он екі жылдай уақыттан кейін салдырды. Бұл екі төсек-орын, әрқайсысы үлкен көп күмбезді залдан тұрады, қазіргі Ұлы Базардың бастапқы өзегін құрайды, ол келесі ұрпақтарда олардың айналасында өсті. Осы кезеңде Осман мемлекетінің бюрократиясы, негізі Мехмед II-нің Стамбулда қаланған, күрделене түсті және сәулетші мамандығы одан әрі институционалдық деңгейге көтерілді. Ол Буда (қазіргі Будапешт) және Мекке қалаларына дейінгі ғимараттарды жобалаған. Синанның өзі қаладан алыс жердегі жобаларды тікелей бақылауға қатыспаған болуы мүмкін, сондықтан оның жобаларын оның көмекшілері немесе жергілікті сәулетшілер жүзеге асырған. Осы кезеңде Осман сәулет өнерінде, әсіресе Синанның еңбегі мен ықпалы кезінде, әртүрлі сәулет элементтері мен әсерлерінің жаңа бірігуі мен үйлестірілуі болды. Осы мұраға және оның дизайнының симметриясына қарамастан, Синан Сехзаде мешітін өзінің "жасөспірім" жұмысы деп санады және оған қанағаттанбады. Өзінің қалған өмірінде ол оның құрылымын басқа шығармаларында қайталаған жоқ. Оның орнына ол толыққанды біріктірілген ішкі кеңістікті көздейтін және мешітке кіргенде басты күмбезді көрушіге әсер етудің жолдарын баса көрсететін басқа дизайндармен тәжірибе жүргізді. Бұл логиканың бір нәтижесі орталық күмбезді кеңістікке жатпайтын кез келген кеңістіктің, егер мүлдем болмаса, ең аз, бағынышты рөлге дейін төмендетілуі болды. Шамамен Шәһзада мешітінің салынуымен бір уақытта Синан сонымен қатар Сүлейменнің қыздары Михрима Сұлтанға арналған Михрима Сұлтан мешітін (Искеле мешіті деп те аталады) салды. Ол 1547–1548 жылдары аяқталды және Босфор бойындағы Ускудар қаласында орналасқан. Оның кең "қос верандасы" бар, ішкі портигі еңіс төбемен қоршалған сыртқы портикпен шектескен. Бұл ерекшелік белгілі бір тапсырыс берушілер үшін танымал болды және Синан басқа бірнеше мешіттерде қайталады. Мысалы, Текирдагтағы Рюстем-паша мешіті (1552–1553). Тағы бір мысал – Дамаскідегі Сүлеймендік тақия, оның батыс бөлігі (мешіт және хоспис) 1554–1559 жылдары салынған. Бұл кешен Стамбулдан алыс Синан жобалаған мешіттің маңызды үлгісі болып табылады және аблак тас іспетті жергілікті сириялық ықпалға ие. Сүлейманның ұлы везирі және күйеу баласы Рүстем Паша үшін Синан сонымен қатар Стамбулдағы Рүстем Паша медресесін (1550) сегізбұрышты жоспармен және бірнеше караван-сарайларды, соның ішінде Галатадағы Рүстем Паша Ханды (1550), Эреглидегі Рүстем Паша Ханды (1552), Эдирнедегі Рүстем Паша Ханды (1554) және Эрзурумдағы Таш Ханды (1544 және 1561 жылдар аралығында) салдырды. Стамбулда Синан 1556–1557 жылдары Аия Софияның жанында Хасеки Хюррем хамамды салған, бұл оның жасаған ең танымал хамамдарының бірі. 1554 жылдан 1564 жылға дейін ол қаланың сумен жабдықтау жүйесін жаңартумен де айналысты, осы мақсатта ол Бельград орманында бірнеше әсерлі су тас жолдарын салды және ескі Византия сумен жабдықтау жүйесін кеңейтті. Синанның көмекшілерінің бірі, Хайруддин, Босния және Герцеговинаның қазіргі кездегі Мостар қаласындағы Стари Мостты (бір көпірлі көпір) салған, ол Балқандағы ең әсерлі Османдық ескерткіштерінің бірі саналады. Ол бастапқыда 1557 және 1566 жылдар аралығында салынған.
Сүлеймен кешені және одан кейінгі кезең
1550 жылы Синан Сүлейменге арналған монументалды діни және қайырымдылық кешені – Сүлеймен кешенінің құрылысын бастады. Құрылысы 1557 жылы аяқталды. Бұрынғы Фатих кешенінің үлгісін еске алып, кешен орталықтағы басты мешіт төңірегінде, Стамбулдағы төбеде орналасқан жоспарланған аумақта көптеген ғимараттардан тұрады. Ғимараттардың ішінде мешіт, төрт жалпы медресе, медицинаға мамандандырылған медресе, хадистерді оқытуға арналған медресе (дарулхадис), мектеп (балаларға арналған Құран мектебі), дарүшшифа (аурухана), кервансарай, тәбхан (қонақ үйі), имарет (халыққа тамақ дайындау ошағы), хамам, дүкендер қатары және екі мазарлы зират бар. Тау басындағы жерге бейімделу үшін Синан алдымен берік негіздер мен кең терраса құру үшін тіреу қабырғаларын салуға кірісті. Ғимараттардың жалпы орналасуы Фатих кешеніне қарағанда симметриялылығы азырақ, себебі Синан оны қалалық ортаға икемдірек енгізуді жөн көрді. Нағыз шеберлікпен салынған архитектурасы, ауқымдылығы, қала көкжиегіндегі басым орны және Сүлейменнің қуатты билігінің символы болғандықтан, Сүлеймен мешіті кешені Осман сәулетінің ең маңызды нышандарының бірі саналады және көптеген ғалымдар оны Стамбулдағы ең сұлу мешіт деп есептейді. Ая Софияның аумағында Синан 1576–1577 жылдары Селім II-нің мазарын, Осман империясының ең ірі күмбезді мавзолейлерінің бірін салды. Топкапы сарайында оның ең танымал туындыларының бірі – Мұрат III палатасы немесе павильоны 1578 жылы бой көтерді. 1580 жылы ол Шемси паша кешенін, кішкентай мешіт, мазар және медресе кешенін су жағасында салды. Бұл оның ең жақсы шағын мешіттерінің бірі деп есептеледі. 1580–1581 жылдары ол Тофане ауданында Қылыш Али паша кешенін тұрғызды. Қызықтысы, бұл мешіт Ая Софияның кіші нұсқасы. Бұл ерекше көшірме жасаудың себебі демеуші, Қылыш Али пашаның тілегі болуы мүмкін. Синанның соңғы ірі жобасы – Нұрбану Сұлтанның Ускүдардың оңтүстік жағында салған Атик Валиде мешіті болды. Бұл Сүлейменнен кейін Синан салған ең үлкен куллие және мешіт кешені еді. Ол 1583 жылы Нұрбану қайтыс болғанда аяқталды, бірақ Синан оны 1570 жылдары бастаған болуы мүмкін. Кешен кең аумақта орналасқан көптеген құрылыстардан тұрады. Бұрынғы Фатих және Сүлеймен кешендерінен айырмашылығы, және кеңістікке қарамастан, кешеннің барлық бөлігінде біртұтас немесе симметриялық дизайн жасауға тырысылмады. Бұл Синанның мұндай ерекшелікті мешіт кешенін жобалау үшін қажет деп санамағанын көрсетеді. Синанның өмірінің соңында салған туындыларының ішінде 1583 және 1585 жылдар арасында оның көмекшілері Махмұд пен Мехмед Ағаның бақылауымен салынған Манисадағы Мұрат III мешіті, сондай-ақ 1586 жылы Стамбулдағы қарапайым Рамазан Эфенди мешіті бар. 1588 жылы қайтыс болғаннан кейін Синан Стамбулдағы Сүлеймен кешенінің жанындағы көше бұрышында өзі үшін салған мазарға жерленді.
Синаннан кейінгі классикалық сәулет
Синаннан кейін классикалық стиль бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда шығармашылықтан гөрі қайталауға бейім болды. Дауд Аға Синаннан кейін бас сәулетші болып тағайындалды. Оның ең танымал жұмыстарының барлығы Стамбулда орналасқан: Cerrahpaşa мешіті (1593), Диваньолудағы Кожа Синан паша кешені (1593), Газанфер Аға медресе кешені (1596) және III Мұраттың мазары (1599 жылы аяқталды). Кейбір ғалымдар авторлығы белгісіз Нышаншы Мехмед-паша мешітінің (1584–1589) салған уақыты мен стиліне сүйене отырып, оны Дауд Ағаға жатқызуға болады деп санайды. Оның дизайны жоғары деңгейде сапалы деп есептеледі және бақшалы ауласы бар алғашқы мешіттердің бірі болуы мүмкін. Дауд Аға осы кезеңдегі Синанның жобаларын асырып түсетін үлкен әлеуеті бар және жаңа дизайндар жасаған аз ғана сәулетшілердің бірі болды, бірақ апатқа қарай, ол 16 ғасырдың соңында обадан қайтыс болды. Осыдан кейін 17 ғасырда салынған екі ірі мешіт те ескі Шәһзаде мешітінің үлгісімен салынды: I Ахмет Сұлтан мешіті және Эминонудағы Жаңа мешіт. I Ахмет Сұлтан мешіті, сондай-ақ Көк мешіт деп те аталады, 1609 жылы салына бастап, 1617 жылы аяқталды. Оны Синанның шәкірті Мехмед Аға жобалады. Мешіттің көлемі, орналасқан жері және әшекейлеуі оның жақын жердегі Ая Софияға басымдық ету үшін салынғанын көрсетеді. Үлкен кешенге базар, медресе және I Ахметтің мазары кіреді, ал басқа да құрылыстар сақталмаған. Мешіттің намаз залында орталық күмбездің қасында Шәһзаде мешіті сияқты төрт жартылай күмбез орналасқан, әр үлкен жартылай күмбезден кіші жартылай күмбездер ашылады. Орталық күмбезді көтеріп тұрған төрт бағана үлкен және Синан мешіттерінен гөрі әсерлі. Төменгі қабырғалар Изник плиткаларымен әсем безендірілген: тарихи деректерде осы мақсат үшін 20 000-нан астам плитка сатып алынғаны тіркелген. Сыртқы жағынан Мехмед Аға күмбездердің тізбегі мен әртүрлі иілген элементтер арқылы «жұмсақ» сыртқы көрініс жасауды жөн көрді, бұл Синанның бұрынғы классикалық мешіттеріндегі күмбездер мен тік элементтердің күшті үйлесімінен өзгеше. Бұл Осман мешіттерінің арасында алты минареті бар жалғыз мешіт. Бірақ, нақтырақ айтқанда, 17 ғасырдан кейінгі кезең әртүрлі стильдермен сипатталады. 1703 жылы III Ахметтің билікке келуімен патшалық сарай 17 ғасырдың соңында Эдирнеде ұзақ тұрғаннан кейін Стамбулға оралды. Ünver Rüstem III Ахметтің билігінің алғашқы жылдарындағы құрылыстар жаңа «Тюльпан дәуірі» стилі сол кезде-ақ қалыптасқанын көрсетеді. «Тюльпан дәуірі» деп аталатын тарихи кезең 1718 жылы Пасаровиц шартынан кейін басталды және 1730 жылы III Ахметтің тақтан түсірілген Патрона Халил көтерілісіне дейін созылды. Бұл шарт Осман империясының жоғалтқан территорияларын ресми түрде бекітті, сонымен қатар бейбітшілік кезеңі басталды. Ол Осман империясы мен Батыс Еуропа арасындағы мәдени алмасу мен қызығушылықтың жаңа дәуірін ашты. Бұл кезеңде француздық Рококо стилі (барроко стилінің бір бөлігі) күшті әсер етті, ол осы уақытқа дейін XV Людовик билігі кезінде пайда болды. 1720 жылы Ермисекіз Челеби Мехмед Эфенди басқаратын Осман елшілігі Парижге жіберілді және 1721 жылы ол француз барокко стилі туралы есептер мен суреттер әкелді, бұл сұлтан сарайында үлкен әсер қалдырды. Сырттан күмбез төрт үлкен арканың үстінде (әрқайсысы шардың әр жағында) орналасқан, олар ішкі жарықпен қамтамасыз ететін көптеген терезелермен бұрандалған. Бұл жобаның классикалық Осман сәулетіндегі ең жақын үлгісі - Эдирнекапи ауданындағы Михрима Сұлтан мешіті. Михрабты қамтитын шығыңқы апсида да Эдирнедегі Селимие мешітіне ұқсас. Мешіттің бөлшектері мен әшекейлеуі қатаң барокко стиліне тән. Сыртқы аркалардың үстіндегі иілген фронтондар шеттерінде ойыс гүлденулері бар, ал мешіттің терезелері, есіктері мен аркалары аралас қисық сызықтардан (әртүрлі қисықтардың комбинациясы) немесе дөңгелек пішіндерден тұрады, тік пішіндес аркалардан өзгеше. Көптеген кіреберіс порталдары пирамидалық жартылай күмбездермен жабдықталған, олар дәстүрлі мукарналардың орнына көптеген қатарлы акант жапырақтарымен оюланған, фриздер мен басқа да мотивтер сияқты, бұл композиция Османдық емес, еуропалық емес. Мешіттің ауласының пішіні де ерекше, ол дәстүрлі тіктөртбұрышты пішіннің орнына жартылай эллипстік. Ішінде мешіттің намаз залы симметриялық екі қабатты галереялармен қоршалған, олар залдың негізгі периметріне дейін созылады. Бұл галереялардың бұрыштарында, михраб аймағының екі жағында, бір жағынан муэдзиндерге, екінші жағынан сұлтанның ложасына орын қарастырылған, осылайша мешіттің ортасындағы дәстүрлі муэдзиннің тұру платформасынан бас тартқан. Бұл галереялық құрылым орталық кеңістікті тосқауылсыз қалдырады, сонымен қатар күмбезді көтеріп тұрған тіреулерді жасырады. Мешіттің тас әшекейлеуі Осман бароккосын ерекшелейтін жаңа капительдер стилін де орнатады: ваза немесе кері қоңырау пішіні, әдетте бұрыштарында кішкентай, бірақ көзге көрінетін волюттармен, иондық капительдерге ұқсас. Бұрынғы императорлық құрылыстар сияқты, мешіт бірнеше ғимараттардан тұратын кешеннің орталығы болды, оларға медресе, имарет, кітапхана, императорлық мазар, себил және фонтан, сондай-ақ императорлық павильон (Хүнкар Касыр) кірді, олардың көпшілігі барокко стилінде салынған. Кешеннің батыс қақпасының жанында орналасқан себил мен фонтан қисық және әсем пішіндермен ерекшеленеді, олардың айналасындағы қарапайым қабырғалармен теңдестірілген, бұл ерекшеліктерді Гудвин осы стильдің «эпитомы» деп атайды. Солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан кітапхана толқынды қисықтармен және шамамен эллипстік интерьермен ерекшеленеді. Шәһсувар Сұлтанның денесі сақталған мазарда әсем оюлар мен ойыс карниздер бар. Мешіттің шығыс бұрышында L тәрізді құрылым орналасқан, ол императорлық павильонға апаратын жабық пандус тұрады. Мұндай ерекшеліктер алғаш рет 17 ғасырда I Ахмет Сұлтан мешітінде пайда болды және Эминонудағы Жаңа мешіттің Хүнкар Касрында одан әрі дамыды. Нүруосманниеде бұл павильон одан да егжей-тежейлі, одан да көзге көрінетін және кешеннің қалған бөлігімен одан да мақсатты түрде үйлесімді. Ол сұлтан мешітке келгенде жеке демалыс немесе қабылдау орны (селамик) ретінде пайдаланылды және оған мешіт ішіндегі сұлтанның ложасына тікелей қол жеткізуге мүмкіндік берді. Мұндай императорлық павильондар императорлық сарайға қарағанда көпшілік назарында болғандықтан, олар сұлтанның көпшілік беделін арттыру және кейбір көпшілік салтанаттарды өткізуде маңызды рөл атқарды. Сәйкесінше, императорлық мешіттердің құрылысымен бірге императорлық павильондардың салынуы 18 ғасырда сұлтанның билігін көрсетудегі мәдени өзгерістермен байланысты болды және мұндай императорлық павильондар кейінгі императорлық мешіттерде одан да маңыздырақ болды.
Мұстафа III және Абдуллахмид I билік еткен жылдары
Мұстафа III (1757–1774), Осман II-нің мұрагері және Ахмет III-нің ұлы, ұзақ билігі кезінде көптеген құрылыс жұмыстарына қатысты. Оның алғашқы іргетасы – анасының құрметіне Өскеудегі Аязма мешіті. Құрылыс 1757–58 жылдары басталып, 1760–61 жылдары аяқталды. Бұл, негізінен, Нұрусмание мешітінің кішірейтілген нұсқасы, Нұрусмание мешітінің жаңа үлгі ретіндегі маңыздылығын көрсетеді. Мешіт барокко стилінде, әсіресе михраб пен минбарда оюлы таспен әшекейленген. Нұруосманиеден кіші болғанымен, пропорцияларына қарай салыстырмалы түрде биік, бұл оның биіктігін күшейтеді. Бұл биіктікке ұмтылыс Нусертей мешіті сияқты кейінгі мешіттерде де жалғасты. Аязма мешіті басқалардан негізінен алдыңғы қасбетінің ерекше орналасуымен ерекшеленеді – ол кең жартылай дөңгелек баспалдақпен жететін бес аркалы портиктен тұрады. Бұл құрылым 1756 жылы Айдын қаласында салынған Чиханоғлу мешітіне ұқсас. Соңғысы – ғасырдың ортасында Стамбулдан тыс жерлерде пайда болған барокко элементтерінің мысалы. Мұстафа III-нің императорлық мешіті Стамбул орталығында салынды және Ләләли мешіті деп аталады. Оның құрылысы 1760 жылы басталып, 1764 жылы аяқталды. Сәулетшісі – Мехмед Тахир Аға. Сұлтанның тілегімен нысаны Эдирнедегі Селимей мешітінің пішініне негізделген – сегіз бағана мен төрт бұрыштық жартылай күмбезден тұратын негізгі күмбез, бұл Нұруосмание жобасынан ерекшеленеді. Алайда, Селимей мешітінен айырмашылығы, бағаналар жұқарақ және көбінесе қабырғаларға кіріктірілген. Мешіттің ауласы төртбұрышты, ал Нұруосманиедегі жартылай эллипстік аула қайталанбады. Оның сәндік элементтері барокко стилінде, ионикалық бас қалалар, дөңгелек және аралас аркалар, Нұруосманиеге ұқсас михраб және басқа барокко мотивтері бар. Нәтижесінде, мешіт Нұруосмание стилін толығымен сіңіріп, дәстүрлі Осман сәулетімен үйлестіреді. Мұстафа III 1766 жылғы жер сілкінісінен кейін Фатих мешітін қайта жаңартып салды. Жаңа Фатих мешіті 1771 жылы аяқталды, ол 15 ғасырғы алғашқы ғимараттың сыртқы түрін қайта шығармады, сонымен қатар заманауи барокко стиліне де сай келмеді. Оның орнына Синан салған 16 ғасырғы Şehzade мешітінің үлгісі бойынша классикалық Осман стилінде салынды, оның дизайны 17 ғасырғы Сұлтан Ахмет I мешіті мен Жаңа мешіт сияқты ірі мешіттерде қайталанды. Бұл, қазіргі заманғы құрылысшылардың жаңа барокко стилін 1453 жылғы қаланың басып алу мифологиясына енген ежелгі мешіттің сыртқы түріне сәйкессіз деп есептегенін көрсетеді. Сонымен қатар, Синанның сәулеті Османның алтын ғасырымен байланысты болды, сондықтан анахронизмге қарамастан, еліктеуге болатын орынды үлгі ретінде қарастырылды. Алайда, сол уақытта қайта салынған Мехмед II қабірі толық барокко стилінде салынды. Абдулхамид I (1774–1789) тұсында Стамбулға шетелдік сәулетшілер мен суретшілер көптеп келіп, барокко стилі нығая түсті. Абдулхамид I Бейлербей мешітін (1777–1778) және Эмирган мешітін (1781–82) салды, екеуі де Босфор жағалауындағы Стамбул маңында орналасқан, бірақ екеуі де Махмуд II (1808–1839) билік кезінде өзгертілді. Бейлербей мешіті суға бағдарланғандығымен ерекшеленеді: бұрынғы Стамбул мешіттері су жағасында салынған болса, Бейлербей мешіті алғаш рет негізгі қасбеті жағалауға қарай жасалған. Мешіт сұлтанның Босфордағы сарайларының бірінде тұрған кезде дұға ету орны ретінде қызмет етуі тиіс еді. Намаз залы дәстүрлі бір күмбезді кеңістік, бірақ мешіттің ең жаңашыл және ықпалды ерекшелігі – оның алдыңғы қасбетіндегі екі қабатты кең павильон, дәстүрлі ауланың немесе кіреберіс портигінің орнын алады. Бұл бұрынғы мешіттердің жанына немесе артқы жағына бекітілген императорлық павильондардың эволюциясы, ол патшалық пәтер ретінде тұрғын үй функциясын атқарып, мешіттің көрінісінің ажырамас бөлігі болды. Бұл жаңа конфигурация кейінгі императорлық мешіттердің дизайнында қайталанды. Абдулхамид өзінің қабірін қайырымдылық кешенінің бөлігі ретінде, 1775–1780 жылдар аралығында Эминөнү ауданындағы Хамидие кешенінде салдырды. Кешенде монументалды қауымдық мешіт жоқ, тек кішкентай мешіт (месит) бар. Оның негізгі компоненттері – медресе мен имарат, сондай-ақ қабір және басқа да шағын құрылыстар. Кешеннің дизайны бұрыннан бар қалалық құрылымға толығымен енгендігімен ерекшеленеді, жеке аумақта орналасқан жоқ. Сұлтан қабірінің қарсы бетінде әсем себил орналасқан, бірақ 1911 жылдан кейін кешеннің бір бөлігі жолды кеңейту үшін бұзылғанда ол Зейнеп Сұлтан мешітінің жанына көшірілді. Себил барокко стиліндегі себилдердің ең жақсы мысалы саналады. Оның беті үш өлшемді мүсіндемелерге толы, ою-өрнектермен, қабықшалармен, жапырақтармен және басқа барокколық безендірулермен әшекейленген. Безендіруде рококо стилінің де белгілері бар, мотивтердің егжей-тегжейлі асимметриясы сияқты. Бұл тенденциялар 18 ғасырдың соңында Осман барокко сәулетіне тән болды.
Селим III билік құрған
Селим III (1789–1807) 1798 және 1800 жылдар аралығында Эйюп Сұлтан мешітін қайта салуға жауапты болды. Бұл мешіт Әбу Әйюб әл-Ансари қабірінің жанында орналасқан, ол Истанбұл аймағындағы маңызды ислам діни орыны болып табылады. Жаңа мешіт классикалық Осман дәстүрін сақтап, сегізбұрышты балдахин дизайнын қолданды, бұл Азапкапы ауданындағы Соколлу Мехмед-паша мешітіне ұқсас, бірақ оның көптеген әшекейлері заманауи барокко стилінде жасалған. Осы кезеңде Селим III отбасының қатысуымен Эйюп ауданында тағы да бірнеше маңызды барокко ескерткіштері салынды. Мешітті қайта құрудан бұрын, Селим III-нің анасы Михришах Сұлтан, жақын жерде жанды барокко стилінде қайырымдылық кешенін салдырды. Оның құрылысы 1792 және 1796 жылдар аралығында жүргізілді. Кешенде үлкен имарат (қазір де жұмыс істеп тұр) және мектеп (бастауыш мектеп) бар, бірақ көшеден ең көрінетін элементтері – қабір және себил. Бұл қала құрылысы бұрынғы Хамидие кешеніне ұқсас. Кешеннің фасады, жанды барокко стиліндегі себилі мен қабірі Осман барокко архитектурасының ең танымал сыртқы дизайндарының бірі болып табылады. Оңтүстікке қарай, 16 ғасырдағы Зал Махмуд-паша мешітінің жанында Селим III-нің қарындасы Шах Сұлтанның 1800–1801 жылдары салынған барокко стиліндегі қабірі де маңызды мысал болып табылады. Селим III Осман сәулетінде батыс үлгісіндегі жаңа типтегі ғимаратты – казармаларды енгізді. Бұл жаңа дәстүрдің алғашқы казармасы, Касымпашадағы Кальёнку казармасы, теңізшілерді орналастыру үшін салынды және оған мешіт қосылды. Ол 1783–84 жылдары адмирал Чезаирли Хасан-пашаның тапсырысымен Абдулхамид I басшылығымен салынды. Алайда, Селим III тұсында монументалды казармалар көбейіп, қала ландшафтының айқын бөлігіне айналды. Бұл алғашқы казармалардың көпшілігі ағаштан салынған, кейін 19 ғасырда қайта жаңартылды. Бұл жаңа типтегі құрылыс Селим III-нің реформалық әрекеттерімен, «Жаңа Тәртіп» деп аталатын Низам-ы Җедитпен байланысты болды, ол басқа нәрселермен қатар жаңа батыс үлгісіндегі армияны құрды. Селим III Тофанедегі «Жаңа артиллерия» полкі үшін казарма салды, ол кейін Нусретиye мешітінің жанында орналасқан. Бұл ғимарат 1823 жылы өртенді, ал 1824 жылы Махмуд II оны қайта салды. Сол кездегі ең ірі казарма, Селимие казармасы, 1800 және 1803 жылдар аралығында оңтүстік Ускударда салынды, бірақ 1812 жылы көтеріліс жасаған янычарлар оны өртеп жіберді. Ол 1825 және 1828 жылдар аралығында Махмуд II-нің таспен қайта тұрғызған, ал 1842 және 1853 жылдар аралығында Абдулмежид оны қазіргі түріне дейін кеңейтті. Селимие казармасының құрылысымен бірге 1801 және 1805 жылдар аралығында жақын жердегі Селимие мешіт кешені де салынды. Бұл кезеңде үш бас сәулетші қызмет етті, бірақ басты сәулетші христиан шебер Фоти Кальфа болған болуы мүмкін. Кешенге мешіт және оның мектеп пен хаммам сияқты әдеттегі қосымша ғимараттары кірді. Одан әрі, зауыттар, дүкендер және баспахана сияқты заманауи нысандар да бар, олардың барлығы көшелердің жүйелі желісі бар жаңа ауданның ядросын құруға арналған. Мешіт жоғары сапалы тастан салынған және толыққанды барокко стилінде жасалған. Оның дизайны бұрынғы Бейлербей мешітінің ықпалын көрсетеді, өйткені ол алдыңғы фасадында созылып жатқан кең императорлық павильонды қамтиды. Алайда, императорлық павильонның дизайны одан әрі жетілдірілді: павильонның екі қанаты мәрмәр аркадаға көтерілді және екі қанаттың арасында, баспалдақ пен кіреберіс портигі мешітке апаратын орталық кеңістік бар, бұл монументалды кіруді сақтауға мүмкіндік береді. Намаз залы тағы да бір күмбезді кеңістік, бірақ бұрынғы мешіттерде кездесетін бүйір галереялар бұл жағдайда дұға залынан тысқары, ғимараттың сыртқы қабырғалары бойында орналасқан. Ғимараттың жоғары сапалы тас әшекейлерімен де ерекшеленеді, сыртында көптеген жиектерінде тас қалыптар және аркаларында мүсінделген кілт тастар бар.
Барокко дәуіріндегі сарай архитектурасы
Топкапы сарайында Осман сұлтандары мен олардың отбасы 18 ғасырда жаңа бөлмелер салуды немесе ескілерін қайта жаңартуды жалғастырды, осы процесте барокко және рококо стилін енгізді. Мысалдардың ішінде, шамамен 1744 жылы Махмуд I жаңартып келген Гарем бөлімінің моншалары, 1752 жылы Махмуд I-дің рококо стилінде қалпына келтірген Софа киоскі (Софа Көшкі), Осман III немесе Абдулхамид I жаңартып келген Император залының (Хүнкар Софасы) әшекейлеуі, 1754–55 жылдары аяқталған Осман III киоскі, және 1792 жылы Селім III, ал 1819 жылы Махмуд II-нің сәнді барокко стилінде қайта жаңартып келген Императорлық Кеңес (Диван) залының әшекейлеуі бар. Бұрынғы ғасырлардағыдай, Стамбул төңірегінде сұлтан мен оның отбасы басқа сарайлар салды. Дәстүрлі Осман сарайының құрылымы әдетте әртүрлі ғимараттардан немесе павильондардан тұратын, мысалы, Топкапы сарайы, Эдирне сарайы, Кавак немесе Ускюдар сарайы (Салачак маңында), Терсане сарайы және тағы басқалары. Бірақ 18 ғасырдың біраз уақытында бір блоктан немесе бір үлкен ғимараттан тұратын сарайларға көшу болды. Бұл тенденцияны Селім III-нің әпкелері 18 ғасырдың соңында танымал етуі мүмкін. Оның әпкесі Хадиже Сұлтан (1822 жылы қайтыс болған) Босфордағы Дефтердарбурнуда (Ортакөй маңында) жағалаудағы әсем сарайға ие болды. Алтын Мүйіздегі Бейхан мен Есма Сұлтанның сарайларымен бірге, оның сарайы жағалау бойымен созылған бір блоктан тұратын алғашқы Осман сарайларының бірі болуы мүмкін. Осы сарайлардың көпшілігі бүгінгі күнге жеткен жоқ. Бұл кезеңдегі барокко әшекейлеуінің сирек сақталған мысалдарының бірі – Селім III және Махмуд II жаңартып келген Айналыкавак павильонында (жоғарыда аталған) көрініп тұр. Стамбулдан тыс жердегі ең үлкен сарайларды әулетті жергілікті отбасылар салған, бірақ олар көбінесе Осман астанасының бағыттарына сәйкес келмейтін аймақтық стильдерде салынған. Мысалы, Дамаскідегі Азм сарайы шамамен 1750 жылы негізінен Дамаск стилінде салынған. Азм әулетінің Хамада да үлкен сарайы болған. Шығыс Анатолияда, қазіргі Догубайазыт маңындағы Ысқақ Паша сарайы – түрлі жергілікті дәстүрлерді, соның ішінде Селжұқ түрік, армян және грузин мәдениеттерін біріктіретін ерекше және сәнді архитектуралық ескеріш. Оның құрылысы 17 ғасырда басталған және 1784 жылы аяқталған.
Махмуд II тұсындағы барокколық ескерткіштер
1818 жылы Стамбулдағы Фатих мешіті кешеніне жақын салынған Накшидил Сұлтанның (Махмуд II-нің анасы) қабірі – Османдық барокко қабірлерінің ең көрнектілерінің бірі және барокконың соңғы кезеңінің ең жақсы үлгілерінен саналады. Бұл қабірға сол кезде Стамбулда енгізіліп жатқан Империя стилінің де әсері бар. Қабірдың жобасын Османдық Армян сәулетшісі Крикор Балян жасаған. Махмуд II-нің императорлық мешіті – Нүсертей мешіті 1822-1826 жылдары Тофанеде салынды. Мешіттің аты Махмуд II-нің 1826 жылы, мешіт аяқталған жылы янышарларды жойып, қолы жеткен «жеңісін» еске салады. Махмуд II мешіт маңында Селим III-нің янышарлар қиратқан казармаларының орнына жаңа артиллерия казармалары мен парад алаңын да салды, осылайша Тофане Селим III бастаған реформалар дәуірімен байланысын жалғастырды. Бұл мешіт Крикор Балянның алғашқы маңызды императорлық жұмысы. Кейде оны Империя стиліне жатқызады, бірақ Годфри Гудвин мен Доған Кубан оны соңғы барокко мешіттерінің бірі деп санайды. Джон Фрили оны барокко мен Империя стильдерінің қоспасы деп сипаттайды, ал Үнвер Рүстем стильді бароккодан алшақтап, неоклассицизмнің Османдық түсіндірілуі ретінде қарастырады. Гудвин оны Нұруосманиеден бастау алған императорлық мешіттер тізбегінің соңғысы деп атады. Шағын өлшеміне қарамастан, мешіттің биік пропорциялары биіктік сезімін тудырады, бұл Аязма мешітімен басталған үрдістің нәтижесі болуы мүмкін. Сырттан мешіттің ең айқын ерекшеліктері – оның мұнараларының тым жұқалығы және екі рококо себилі, олардың беттері толқынды әсемдікпен безендірілген.
Империя стилі
Махмуд II билігінің (1808–1839) кезінде Наполеон тұсында Францияда пайда болған неоклассикалық стиль – империя стилі Осман сәулетіне енгізілді. Бұл Батыс стильдерін, әсіресе Франциядан тікелей үлгі алуға бағытталған үрдістің бастауы болды. Империя стилінің Стамбұлдагы ең таза мысалы – Оханнес және Богос Дадьянның жобалаған 1840 жылғы Махмуд II қабірі, әсерлі сегізбұрышты ескерткіш. Басқа мысалдар: 1819 жылғы Диваньолу көшесіндегі Чеври Кальфа мектебі және 1839 жылғы Эйюп ауданындағы Хюсрев пашаның қабір және кітапхана кешені. Топкапы сарайындағы Әділет мұнарасының (Диван мұнарасы) жоғарғы бөлігі 1820 жылы Махмуд II тұсында қайта жаңғыртылып, қазіргі түрінде қайта салынды, онда Ренессанс және Палладиан элементтері қолданылды. Империя стилінің колонеткалар және композиттік капительдер сияқты мотивтері 19 ғасыр бойы басқа стильдермен қатар кеңінен қолданылып келді. 1847 және 1851 жылдар аралығында Абдульмеджид I (1839–1861) тұсында салынған Хирка и Шериф мешіті – Осман сәулетіндегі ерекше діни ғимарат. Ол Мұхаммед пайғамбардың қасиетті мантиясын (Хирка и Шериф) сақтау үшін жобаланған. (Тағы бір мантия мен реликвия, Хирка и Саадет, Топкапы сарайында сақталады.) Осы ерекше мақсатына байланысты мешіттің ерекше дизайны бар. Ол таза империя немесе неоклассикалық стильде салынған және безендірілген. Оның алдында қараңғы неоклассикалық фасады бар императорлық павильон мен коринфтік бағаналарға ұқсайтын нәзік минареттер орналасқан. Бұл бөлім үлкен терезелермен жарықтандырылған сегізбұрышты мешітке алып келеді, онда қара сұр мәрмәрдан жасалған михраб пен минбар орналасқан. Қасиетті реликвия мешіттің тікелей артында орналасқан кішкентай сегізбұрышты ғимараттың ішінде сақталады.
Эклектизм
Танзимат реформалары 1839 жылы Абдулмеджид I тұсында басталды және Осман империясын батыс үлгісіндегі реформалармен жаңғыртуға бағытталды. Осы кезеңде сәулет саласында еуропалық архитекторлар мен еуропалық білім алған Осман архитекторлары басымдыққа ие болды. Олардың ішінде Осман әрмені отбасы – Балиандар ғасырдың көп бөлігінде императорлық сәулетке үстемдік етті. Оларға еуропалық архитекторлар да қосылды, мысалы, Фоссати ағайындылары, Уильям Джеймс Смит және Александр Валлаури. 19 ғасырдың басынан бастап Осман сәулеті әртүрлі стильдерді үйлестіретін немесе олардан элементтер қарыз алатын эклектикалық сипатқа ие болды. Мысалы, Балиандар неоклассикалық немесе көркем өнер сәулетін аса эклектикалық безендірумен жиі біріктірді. Стамбулға еуропалықтардың саны көбейгенде, Галата және Бейоғлу (немесе Пера) аудандары еуропалық көрініске енді.
Сарай архитектурасындағы эклектизм
Долмабахче сарайы Сұлтан Абдулмежит үшін 1843 жылдың 13 маусымы мен 1856 жылдың 7 маусымы аралығында салынған. Құрылыс 1853 немесе 1854 жылы аяқталды, бірақ сұлтан сарайға 1856 жылға дейін кірмеді. Ол Топкапы сарайының орнын басып, сұлтанның ресми императорлық резиденциясы болды. Ол Босфор бойындағы бұрын ескі Бешикташ сарайы мен оның бақтары орналасқан жерде салынған. Ол 17 ғасырдан бастап қазіргі сарайға орын беру үшін қиратылғанға дейін әртүрлі сұлтандар қолданған және кеңейткен. Долмабахче сарайының дизайнын Гарабет Балян жасаған, бірақ оның ұлы Никогос онымен бірлесіп жұмыс істеген және салтанатты зал мен сарай қақпаларын жасаған болуы мүмкін. Сарай негізінен монументалды пропорциялы бір ғимараттан тұрады. Бұл ерекшеліктер дәстүрлі Османдық сарай дизайнын түбегейлі қабылдамауды білдірді. Сарай стилі негізінен неоклассикалық, бірақ барокколық мотивтерді басқа стильдермен араластыратын өте эклектикалық безендірумен сипатталады. Сарай аумағына апаратын ескерткіш қақпалары әсіресе сәнді және өте мүсіндік және эклектикалық әшекейлермен ерекшеленеді. Сарайдың безендіруі қазіргі заманғы батыс архитектурасында кездесетін әдеттегі эклектизмнен асып түседі, өйткені ол бір ғимаратта бірнеше түрлі стильдерді араластырады. Нәтижесінде оның бірлігі мен біріктірілуі жоқ. Еуропалық дизайндан бөлек, сарайдың ұйымдастыруы әлі де салтқа сай Османдық бөліністі көрсетті: селемулик (ресми бөлім), сарайдың оңтүстік-батыс қанатын, ал гарем (жеке бөлім), солтүстік-шығыс қанатын алып жатыр. Сахнаның екі қанатын салтанатты зал, яғни үлкен күмбезді зал бөліп тұр. Сарайдың әртүрлі бөліктері де крест тәрізді залдарға шоғырланған, бұл Осман дәстүрінен қалған тағы бір ерекшелік. XIX ғасырда көптеген сарайлар, тұрғын үйлер және ойын-сауық павильондары салынған, олардың көпшілігі Босфордың Истанбул маңындағы шеткері аймақтарында орналасқан. 1849-1855 жылдары салынған шағын бір қабатты Іхламур павильоны және 1856 жылы салынған екі қабатты Кючюксу павильоны екеуін де Никогос Балян жобалаған және өте сәнді қасбеттерге ие. Бастапқыда олар демалыс павильондары немесе демалыс орындары ретінде пайдаланылған және онда жатын бөлмелері болмаған, бірақ кейіннен шетелдік сарайлар үшін пайдаланылғанда, Küçüksu павильонына жатын бөлмелері қосылды. Топкапы сарайындағы Төртінші ауладағы Меджидие киоск - бұл ұқсас стильдегі тағы бір кішкентай бір қабатты құрылым, оны 1840 жылы салынған Саркис Балян жобалаған. Босфор жағалауындағы Бейлербей сарайы Саркис Балян мен оның ағасы Агоп Балянға бағышталып, эклектикалық және шығыстық ішкі безендірумен неоклассикалық стильде жобаланған. Ол 1864-1865 жылдары аяқталып, Махмуд II билеген кездегі Крикор Балянның бұрынғы құрылысын алмастырды. Сарай солтанның жазғы резиденциясы және шетелдік сарай қызметкерлерінің қонақ үйі ретінде пайдаланылған. Долмабахче сарайы сияқты оның ішкі бөлмесі үлкен орталық залмен бөлінген селемулик және гарем бөлімдеріне бөлінеді. Көп ұзамай Сұлтан Әбділғализ (1861-1876) бұған тапсырыс берді және 1872 жылы аяқталды. Бұл жобаны жасаушылар, әрине, Никогос немесе Саркис Балян болған шығар. Оның көрінісі неоклассикалық, тек қана сәндіктері шығысшыл, терезелерінде оюлы астар бар. Сарай 1910 жылы өртеніп, тек теңіз жағалауындағы қасбеті ғана қалды, ол кейіннен 1987 жылы қонақ үйге біріктірілді. Осман империясының соңғы ірі шығармаларының бірі - Босфорды қарастыратын төбе басында орманды саябақ (Йылдыз паркі) ортасында орналасқан ғимараттардың кең кешені Йылдыз сарайы болды. Бұл аймақ 17 ғасырдан бері сұлтандардың жеке бақшасы болған және лала дәуірінде Çırağan бақшасы деп аталды. Селим III, Махмуд II, Абдулмеджид және Абдулазиз әрқайсысы мұнда әртүрлі павильондарды тұрғызды, бірақ оны император сарайына, резиденциясына және үкімет орнына айналдырған Абдулхамид II (1876-1909) болды. Долмабахче сияқты үлкен бір блокты сарай ғимараттарынан кейін Йылдыз сарайы көп түрлі құрылымдарды құрудың ескі дәстүріне оралды. Бірақ Топкапы сарайынан айырмашылығы, ғимараттар аулалар арасында байланыспайды, олар біршама ауылдық таулы ауылға ұқсайды. Сонымен қатар, сарай мен ішкі бақтар жұртшылыққа ашық болатын орманды саябақтан бөлінген. Сарай кешенінің бір бөлігі жеке гарем бөлімін құрады. Сарайдың ортасындағы ең көрнекті ғимарат - Әбділәзиз салған және Агоп пен Саркис Балян жобалаған Бююк Мабейн Коск. Оның дәстүрлі диванханалық орналасуы бар, ол бұрынғы Османдық павильондарға тән және қазіргі заманғы Чараг...
Жаңа ғимарат түрлері
Осы дәуірде Осман сәулет өнерінің жаңа типтегі ескерткіштерінің ішінде сағат мұнаралары 19 ғасырда ерекше көзге түсті. Ең алғашқы мұнаралардың бірі және сағаты бар алғашқы Осман мұнарасы – 1798 жылы Сафранболу қаласында Иззет Мехмед паша салған сағат мұнарасы. 1835 және 1839 жылдар аралығында Махмуд II Стамбулдағы ең көне сағат мұнарасын, Нусретиye мешітінің жанындағы Топане сағат мұнарасын тұрғызды, оны Абдулмежит 1848 немесе 1849 жылы монументалды түрде қайта салдырды. Стамбулдағы ең үлкен және әсерлі сағат мұнарасы – Долмабахше сағат мұнарасы (Долмабахше сарайының жанында), оны Абдулхамид II 1890–1894 жылдары салдырған. Ол кешкі барокко сәнділігін 19 ғасырдың неоклассикалық және эклектикалық стилімен үйлестіреді. Бұл екі мұнара, сондай-ақ Йылдыз сағат мұнарасы (1890), Бурса сағат мұнарасы (1905 жылы қайта салынған) және тағы да басқалары көп деңгейлі болып келеді. Империяның басқа мұнаралары стилі жағынан бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленді. Адана сағат мұнарасы (1882) Стамбул үлгілерінен өзгеше, Сан-Джиминьяноның ортағасырлық итальян мұнараларын еске түсіретін массивті кірпіштен тұрғызылған. Басқа мұнаралар минарет нысанында салынған, мысалы, Чорум сағат мұнарасы (1896). 1901 жылы Сұлтан Абдулхамид II (1876–1909 жылдары билеген) өзінің таққа отырғанына 25 жыл толуын мерекелеу үшін империя бойынша сағат мұнараларын салуға ынталандырды. Измирдегі Конак сағат мұнарасы сол жылы салынған мысал. Нәтижесінде Осман империясының барлық ірі қалаларында сағат мұнаралары пайда болды. Стамбулдың Бейоғлу ауданында 19 ғасырда париждік стильдегі сауда аркадалары пайда болды. Кейбір аркадалар дүкендермен толтырылған және ғимараттармен қоршалған кішкентай ауладан тұрды, мысалы, 1850 жылы басталып, 1871 жылы аяқталған Хаццопуло Пасажы. Басқалары дүкендермен қатар орналасқан қарапайым өткелдер немесе аллеялар (түрікшеде – пасаж) болды. Олар көбінесе неоклассикалық стильде, кейбір еуропалық барокко элементтерімен жасалған және кейде шыныдан жасалған шатырмен жабылған. Ең танымал мысалдардың бірі – 1876 жылы салынған «Гүлдер өткелі» (Çiçek Pasajı), ол Cité de Pera деп аталатын ғимараттың бір бөлігі болды, оның бірінші қабатында дүкендер, ал жоғары қабаттарында сәнді пәтерлер орналасқан. Басқа белгілі мысалдарға Еуропа Пасажы (1874), Атлас Пасажы (1877), Халеп (Алеппо) Пасажы (1880–1885) және Сирия Пасажы (1908) жатады. 19 ғасырдың соңында пайда болған басқа коммерциялық ғимараттардың түрлеріне қонақ үйлер, мысалы, 1891 жылы салынған «Лондон» қонақ үйі және Александр Валлари жобалаған Пера Палас қонақ үйі (1895), сондай-ақ Валлари жобалаған Осман банкі ғимараты (1890) кірді. Бұл жаңа ғимараттар да Бейоғлу ауданында шоғырландырылды және олардың көпшілігі неоклассикалық стильде салынды, бірақ егжей-тегжейлі безендіруде немесе интерьерде эклектизм сақталды. Темір жол станцияларының құрылысы Осман империясының жаңа инфрақұрылымдық өзгерістерін көрсететін модернизациясының маңызды бір бөлігі болды. Ең танымал мысалы – 1888–1890 жылдары Ориент экспресінің аялдамасы ретінде салынған Сыркеші темір жол станциясы. Оны неміс сәулетшісі Август Ясмунд (кейде «Яхмунд» деп те жазылады) шығыстық стильде жобалаған. Бұл дәуірдегі тағы бір маңызды темір жол станциясы – 1872 жылы Бағдатқа темір жол аяқталған кезде салынған Хайдарпаша станциясы. Бастапқы ғимарат неоклассикалық, барокко және шығыстық стильдердің үйлесімі болды. Ол 1906–1908 жылдары неміс архитекторлары Отто Риттер мен Хельмут Куномен неміс нео-ренессанс стилінде қайта салынды. Сиркечи және Хайдарпаша станцияларының екеуі де орталықта платформалары бар U тәрізді орналасумен жобаланған.
Кейінгі үрдістер: Ориентализм және модерн
XIX ғасырдың соңында Шығыс сәнінің жергілікті түсіндірілуі бірте-бірте қалыптасты, бастапқыда оны Валлари сияқты еуропалық сәулетшілер қолданды. Бұл үрдіс «неоосмандық» мотивтерді ислам сәулетінің кең ауқымды мотивтерімен үйлестірді. Мысалы, Сыркеші теміржол вокзалы (1888–1890) Шығыс стилінде салынған, бірақ оның сыртқы келбеті Османдық ерекшеліктеріне қарағанда, Мамлюк сәулеті сияқты Османдық емес ислам сәулет стилінде көбірек жасалған. Измирдің әйгілі сағат мұнарасы (1901) да жоғары дәрежеде Шығыс стилінде салынды. Александр Валлаури, Раймондо Д’Аронкомен бірлесіп, 1893–1903 жылдар аралығында салынған Османдық медицина мектебін жобалады. Валларидің неоосмандық мотивтері бар тағы бір ғимараты – 1897 жылы Стамбулда салынған Мемлекеттік қарыздар кеңсесі (қазір Стамбул Эркек Лисесі). Валларидің маңызды тұлға болған осы кезеңдегі Шығыс және Османдық жаңару үрдістері, ақырында Бірінші Ұлттық сәулет қозғалысына әкелді, ол модернмен бірге Осман империясының соңғы жылдарында сәулет өнеріне басымдық берді. XIX ғасырдың эклектизмі мен еуропалық импорты модерннің пайда болуына әкелді, әсіресе 19 ғасырдың соңында Раймондо Д’Аронко келгеннен кейін. Д’Аронко солтан Абдулхамид II шақыруымен келді және 1896–1909 жылдар аралығында сарайдың бас сәулетшісі қызметін атқарды. Стамбул модерннің жаңа орталығына айналды және стильдің жергілікті ерекшеліктері қалыптасты. Жаңа стиль сол кездегі Стамбулда салынып жатқан жаңа тұрғын үйлерде кеңінен таралды. Галатадағы Камондо баспалдақтары, 1860 жылы жергілікті еврей отбасы қалаға сыйға тартқан, модерн стилінің ерте мысалы болып табылады. Истиклал көшесіндегі Боттер үйі (1900–1901) және Йылдыздағы Шейх Зафир мазары (1905–1906) Д’Аронконың ең танымал жұмыстарының арасында. Арт-нуво безендірулері тас, ағаш, штукатурка және темір сияқты әртүрлі материалдарға қолданылды. XIX ғасырдың эклектизмін жалғастыра отырып, олар нео-барокко, нео-османдық және ампир сияқты басқа стильдермен үйлестірілді, сондықтан арт-нуво ғимараттары басқа жанрлардан әлдеқашан ажыратылмайтын. Мысалы, бастапқыда Топанеде орнатылған, бірақ кейін Мачка паркіне көшірілген Хамидие фонтаны (1896–1901) – Д’Аронконың эклектикалық туындысы.
Осман сәулетінің алғашқы ғылыми қызығушылығы
Сонымен қатар, 19 ғасырдың аяғында тарихи Осман сәулетін ерекше стиль немесе дәстүр ретінде анықтауға алғашқы қазіргі заманғы ғалымдық әрекеттер жасалды. Осы бағыттағы алғашқы еңбек – 1873 жылы Осман түрік, француз және неміс тілдерінде бірдей жарық көрген «Усүл и Ми’мари и Османи» («Османдық архитектура негіздері»). Бұл басылым 1873 жылы Венада өткен Дүниежүзілік көрменің аясында, Осман мемлекетінің ресми қолдауымен жарық көрді. Оны сол кездегі Сауда және қоғамдық жұмыстар министрі Ибрагим Эдем-пашаның басшылығымен Мари де Лаунай мен Пьетро Монтани дайындады. Бұл том Осман сәулетін тұтас және ұтымды сәулеттік дәстүр ретінде анықтауға және оны сол кездегі жаңа еуропалық сәулеттік дискурстармен үйлесімді етуге бағытталған. Бұл сондай-ақ Синанды Осман сәулет тарихындағы аса маңызды тұлға ретінде, оның жалпыға бірдей танылуға лайық екенін алғаш атап көрсеткен жұмыс болды. Бір жылдан кейін (1874 жылы) Евгений Виолет ле Дюктың шәкірті Леон Парвилле француз тілінде «L’architecture et décoration turque» («Түрік сәулеті және безендіруі») атты еңбегін жариялады. Виолет ле Дюк өзінің кітабының алғы сөзінде Османдық сәулеттік дәстүр тұжырымын күмәндандырса, Парвилле Османдық сәулеті бірнеше көне дәстүрлерден туындап, оларды ерекше қағидалармен бірегей стильге біріктірген деген идеяны қолдады және насихаттады. Парвилле Осман мемлекетінің сәулетшісі болып жұмыс істеді және 1855 жылғы жер сілкінісінен зардап шеккендерінің ішінде Бурсадағы көптеген тарихи Осман ескерткіштерін қалпына келтіруге жауапты болды. Осы процесте ол ерте Осман Бурсасының сәулеті туралы қазіргі заманғы түсінікті қалыптастырды және Бурсадағы кейбір Осман ескерткіштерінің қазіргі күйіне оның қалпына келтіру жұмыстарының үлкен үлесі бар.
Ерте Осман билігінің кірпіштері
Осман сәулетінің ең ерте кездесетін плиткалық безендірулері Изниктегі Жасыл мешітте табылады, оның минареті кірпіш үлгілерін құрайтын шыныланған плиткаларды қамтиды (бірақ қазіргі плиткалар заманауи қалпына келтірулер). Бұл техника Сәлжұқ дәуірінен мұра ретінде жеткен. Cuerda seca техникасындағы шыныланған плиткалық безендіру басқа ерте Осман ескерткіштерінде де қолданылған, әсіресе Жасыл мешітте және Бурсадағы Жасыл қабірде. Жасыл мешіт кешенінің плиткалары көбінесе көк, ақ және сары түстері араласқан терең жасыл түстегі фонға ие, олар арабескелік мотивтерді құрайды. Плиткалардың көп бөлігі алтыбұрышты және үшбұрышты пішінде кесіліп, қабырғадағы суреттерді жасау үшін біріктірілген. Кейбір плиткалар осы түстердің үстіне жалатылған алтынмен арабескелік мотивтермен әсемделген. Мешіттегі жазулар бойынша, әшекейлеуді 1424 жылы Бурсалық Наққаш Әли аяқтаған, ол 1402 жылы Анкара шайқасында Осман жеңілгеннен кейін Тимур Самарқанға алып кеткен шебер. Самарқанда ол Тимурид сәулеті мен безендіруімен танысып, осы көркемдік тәжірибені кейін өздерімен бірге алып келген. Басқа жазуларда плитка жасаушылар "Тәбриз шеберлері" деп көрсетілген, бұл ирандық шеберлердің қатысқандығын көрсетеді. Тәбриз Ислам әлеміндегі керамика өнерінің тарихи маңызды орталығы болған, ал оның суретшілері Орталық Азиядан Мысырға дейінгі көптеген аймақтарда көшіп, жұмыс істеген. Бұл плиткалардың және басқа Осман өнерінің көркемдік стиліне Тимуридтердің кең империясын басқарған және өнерді ынталандырған "Халықаралық Тимурид" талғамы әсер еткен.
Текфурсарай мен Кутахия плиткалары (18 ғасыр)
Ізниктегі плитка өндірісі 18 ғасырда тоқтады. Ахмет III және оның ұлы уәзірі 1719 және 1724 жылдар аралығында Стамбулдағы Текфурсарайда жаңа шеберхана құрып, плитка өнеркәсібін қайта жандандыруға тырысты. Бұл жерде өндіріс біраз уақыт жалғасты, бірақ осы кезеңдегі плиткалар бұрынғы Ізник плиткаларымен салыстыруға келмейді. Кютахияда қыш ыдыс өндірісі де жалғасып, тіпті өсті, онда ескі классикалық Османдық үлгілердің көшірмелерімен қатар жаңа стильдер дамыды. Бұл кезеңдегі плиткалардың түстері көбінесе бирюза және қара көк кобальт түсті, сондай-ақ қоңыр қызыл, сары және терең жасыл түстер де қолданылды. Фон көбінесе өңсіз болды, түстер аздап араласып кетті, ал өрнектер қайтадан бір плиткамен шектелді. Ең ертерек тіркелген Текфурсарай плиткалары 1724–1725 жылдары Стамбулдың Эйюп қаласындағы ескі Чезери Касым-паша мешітінің (1515) михрабы үшін жасалған. Текфурсарай плиткалары Хекимоглу Али-паша мешітінде (1734), Ахмед III фонтанында (1729) Ая Софияның жанында және Топкапы сарайындағы гарем бөліміндегі кейбір бөлмелер мен дәліздерде кездеседі. Кютахия плиткалары Стамбулда, Ускудардағы (1708–1711) «Ени Валиде» мешітінде, Бейлербей мешітінде (1777–1778) және Топкапы сарайында, сондай-ақ Конья мен Анталия сияқты басқа қалалардағы мешіттерде кездеседі. Кютахия мен Текфурсарай пештерінен, ең әйгілісі, Меккедегі Ұлы мешіттің суреттерімен безендірілген плиткалар шығарылды. Бұл суреттер 18 ғасырдың бірнеше ғимараттарында пайда болды, бірақ оның кейбір мысалдары тіпті одан бұрын, 17 ғасырдың соңындағы Ізник плиткаларында да кездеседі. Алғашқы мысалдарда Қағба мен мешіттің айналасындағы бағаналар абстрактілі стильде бейнеленген. Еуропалық өнердің ықпалымен 18 ғасырдың соңындағы үлгілер мешітті бейнелеуде перспективаны қолданады және кейде бүкіл Мекке қаласын көрсетеді. Медина мен Пайғамбар мешітінің суреттері де сол кездің басқа үлгілерінде кездеседі. Мұндай кескіндемелі плитка суреттерін бірнеше мұражайлардың коллекцияларында, сондай-ақ кейбір мешіттерде (мысалы, Хекимоглу Али-паша мешіті) және Топкапы сарайындағы бірнеше бөлмелерде, мысалы, Қара евнухтардың дұға залының михрабын әшекейлейтін плиткаларда көруге болады. 1730 жылы Патрона Халил көтерілісінен кейін, Ахмет III тақтан түсіріліп, оның ұлы уәзірі өлім жазасына кесілгеннен кейін, Текфурсарай пештері қолдаусыз қалды және жұмысын тоқтатты. 18 ғасырда сапалы плиткалардың жетіспеушілігі ескі ғимараттардың Ізник плиткаларын қайта пайдалануға және жаңа ғимараттарға орнатуға себеп болды. Мысалы, 1738 жылы Топкапы сарайында жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде Эдирне сарайындағы ескі плиткаларды алып тастап, Стамбулға жеткізуге тура келді. Нәтижесінде, Осман сәулетіндегі плиткалық безендіру 18 ғасырда маңызын жоғалтты. Дегенмен, Кютахия 19 ғасырға дейін декоративті плиткаларды өндіріп келді, бірақ 18 ғасырдың соңында сапасы төмендеді. Қаладағы қыш құмырашыларының кейбірі армян христиандары болды және кейбір плиткалар армян шіркеулеріне тапсырыс берілді. Бұл кезеңдегі христиандық плитка безендіруінде әулиелер, періштелер, Мәриям Ана және Киелі кітап көріністері бейнеленген. Мысалдарды Стамбулдағы Тофанедегі Крикор Лусарович шіркеуінен және Анкарадағы Сурп Аствацацин шіркеуінен табуға болады. Кейбір плиткалар шетелге экспортталды және олардың үлгілері Иерусалимде, Каирде және Венецияда табылды. Осман плитка өндірісін қайта жаңғыртуға жасалған сәтті әрекеттер Абдулхамид II кезінде 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында, ішінара Бірінші ұлттық сәулеттік қозғалыстың ықпалымен жүзеге асты. Бұл кезеңде бірнеше жаңа мешіттер, мектептер және мемлекеттік ғимараттар үшін плиткалар өндірілді. Бұл шеберханалар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жабылды.
Бейбіт бақ
Тәңірден қорқып, Оған мойынсұнғандарға уәде етілген Жұмақтың сипаттамасы – бұл сулары таусылмайтын, дәмi өзгермейтін сүт пен шарап өзендері, тазартылған бал ағындары бар бақтар. (47:15) Құран бойынша, Жұмақ – жер, соңғы мекен. Ол – мәңгілік өмір, «рухани және тәндік» бақытқа толы. Осман дәуіріндегі бақтар Жұмақтың бейнесімен тығыз байланысты болғандықтан, күнделікті өмірдің өнері мен кеңістіктеріне әсер етіп, Құрандағы сипаттамаларды бейнелейтін. Сондықтан Жұмақ бақтары, немесе «Жердегі Жұмақ» – аспанның абстрактілі көрінісі, ол «мәңгілік пен тыныштық» орнын көрсетеді. Табиғат сәулет элементтерінде және қала құрылысында сәндік үлгілердің негізі болды. Барлығы табиғаттан туындап, табиғатпен байланысты болды. Мешіттердің төбелері мен сарайлардың қабырғалары, киосктар мен жазғы сарайлар (павильондар) мүсіндемелермен, фрескалармен және қолмен ойылған әшекейлермен безендірілді, сондай-ақ кафтандар, яшмақтар және тағы да көптеген нәрселерде Жұмақ сипаттамалары орын алды. Бақтардың жалпы жоспары Құрандағы көптеген сипаттамаларды бейнелесе де, ертедегі Исламның күші – мұсылмандардың түрлі көздерден пайдалы идеялар мен техникаларды, әсіресе Византиядан (Шығыс Рим империясы) алғандығында еді. Бақ павильондары көбінесе шаршы немесе орталықтан жоспарланған, барлық жағынан ашық, айналадағы көріністерді, хош иістерді және музыканы тамашалауға арналған құрылыстар болды. Кейбір бақтардың пішімі, мысалы, орталық фонтанның айналасында кипарис ағаштары бар Агия Софияның атриумынан шабыттанды, ал мешіттердегі өсімдіктерге «ерекше мұсылмандық теологиялық түсіндірме» берілді. Мешіттер ауруханалар, медреселер, кітапханалар сияқты қосымша құрылыстармен кеңейтілді, сондықтан бақтар барлық ғимараттардың элементтерін ұйымдастыруға көмектесті. Мұсылман қалаларында, әсіресе Осман қалаларында, мешіттер «орталық» нүкте саналғандықтан, олардың жанында бақтар болуы жиі кездесетін. Сондықтан мешіт құрылыстары бақтармен байланысты болды. Мысалы, Сүлеймен мешітінің қибла қабырғасындағы терезелер сыртқы бақпен байланыстыруды қамтамасыз етті. Михрабтың шыны терезелері мен Изник плиткалары Жұмаққа апаратын қақпаны еске түсірді. Терезелер баққа қарап, гүлдердің хош иісімен қауымның санасы жұмаққа кіргендей сезімге бөленді. Рустем-паша мешіті Изник плиткаларын қолдануымен танымал, оның әшекейлері Изник плиткасы өнеркәсібінің шедеврлерін көрсетті. Жазулар дінге берілгендердің жаны Жұмақта мәңгілік орналасатынын көрсетеді. Бұл мешіттердегі негізгі суреттер – су мен тоғандар, киосктар, гранат, алма, алмұрт, жүзім сияқты жемістер, сондай-ақ шарап, би, музыка, қызмет ететін қыздар мен жігіттер – барлығы ойын-сауық көрінісін «жердегі жұмаққа» айналдырды. Мешіттерден басқа, қалалар да «өте ыңғайлы қалаларға» айналды. Оларда көлбеу көшелерде жүзімдіктер, бұрыштарда ағаштар мен бақтар болды. Ағаштар табиғат пен ғимараттар арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз ететін сәулеттің теңгерімдеу элементі саналды. Сондықтан Осман қалалары «өздері салынған жердің жалғасы сияқты» көрінеді. Ағаштан құрылыс салу табиғатпен байланысты нығайтты. Түрік сәулетшісі және қала құрылысшысы Тургут Кансевер Осман қалаларын «Осман Жұмағы» деп сипаттап, исламдық ерекшеліктерді Осман қалаларының жақсы бейнелейтінін айтты: «Тәсіл-тескеулер жоқ, тек сұлулықтар ғана бар жұмақты салғандар, әлемді сұлуландыру арқылы жұмақтың қақпаларын ашуға тырысты». Архитектураның табиғатпен тығыз байланысы ағаштар мен су элементтерін тартты. Өзінің табиғи «синтез құрылымымен» Осман қаласы көптеген саяхатшылар сипаттағандай жасыл болды. Су да, кипарис ағашы да маңызды элементтер болды. Антуан Галланд: «Түрік бақтарында суды барлық жерге жеткізетін және қысыммен су шығаратын құбырлар мен кішкентай арналар болды» деп жазды. Алайда, Исламның алғашқы төрт ғасырында бақтардың төрт бөлігі мен төрт су арнасынан тұратыны, Құрандағы сипаттамаға сәйкес Жұмақты бейнелеу үшін саналы түрде жоспарланғандығына ешқандай дәлел жоқ.
According to the Qur'an, paradise is described as a place, a final destination. Basically the eternal life, that is filled with "spiritual and physical" happiness. Earth gardens in the Ottoman period were highly impacted by paradise, therefore connected with the arts and spaces of everyday life, having many descriptions relating to the Qur'an. Hence, paradise gardens, or "Earthly Paradise", are abstract perceptions of heaven, as a result must symbolize a serene place that shows "eternity and peace". Nature became a method for decorative patterns in architectural details and urban structure. Everything was inspired by nature and became included with nature. From the ceilings of the mosques and the walls of the palaces, kiosks and summer palaces (pavilions), which were all embellished with tiles, frescoes and hand carved ornaments, to the kaftans, the yashmaks and so much more. Clearly, paradise's nature was everywhere; in many spaces of daily life. Without a doubt, the general layout of the gardens did reflect many descriptions in the Qur'an, yet one of the great strengths of early Islam, was that Muslims looked at different sources and used useful ideas and techniques from diverse sources, particularly Byzantium (the Eastern Roman Empire). Garden pavilions often took the form of a square or centrally planned free standing structures open on all sides, designed specifically to enjoy the sight, scent and music of the environment. Some of the forms of the gardens were based for instance on the Hagia Sophia's atrium, which has cypresses around a central fountain, and the plantings in the mosques were given a "specifically Muslim theological interpretation". The mosques expanded its functions and services, by adding hospitals, madars, libraries, etc., and therefore gardens helped organize the elements for all the various buildings. In Islamic cities, such as the Ottoman cities, where the mosques were considered as the "focal" point, it was common for mosques to have adjacent gardens. Therefore, mosque structures were based somewhat to relate to the gardens. For example, the Süleymaniye Mosque had windows in the qibla wall to create continuity with the garden outside. The mihrab had stained glass windows and Iznik tiles that suggest a gate into paradise. The windows looking outwards to the garden to create the effect in which flowers from the garden act as if it would "perfume the minds of the congregation as if they have entered heaven." Also, Rüstem Pasha mosque was known for its usage of Izink tiles, where the decoration design provides a showcase for the Iznik tile industry. The inscriptions on pendentives suggest that the soul of the devout is certain to reside in paradise. The main inscriptions in these mosques were of water and ponds, kiosks, fruits such as pomegranates, apples, pears, grapes, etc. Also wine, dance, music, serving women and boys, all which turn the entertainment vision into a "paradise on earth". Apart from the mosques, cities were also developed into "extremely friendly cities". They had grape arbors in shaded narrow streets, corners with trees and gardens. Trees were thought to be the balancing element of architecture that provided harmony between nature and buildings. For that reason, Ottoman cities "look as though they are extensions of the piece of land where they were built". Moreover, the usage of timber in the buildings add to the connection with nature. A Turkish architect and city planner, Turgut Cansever, described the Ottoman cities as the "Ottoman paradises‟ and said that the Islamic characteristics are best represented by the Ottoman cities: "The ones who build the paradise where there exist no conflicts but all the beauties, tried to rise and open the Gates of paradise by accomplishing the task of beautifying the world." The intimate relationship of architecture with nature attracted the element of trees and water. With its exclusively natural "synthesis structure", the Ottoman city was green, as many travelers have described it. Also, water was a fundamental element, as was the cypress tree. Antoine Galland wrote, "Turkish gardens were conduits and little channels which took water everywhere and from which water was extracted under pressure." However, there is no evidence in the first four centuries of Islam that gardens were consciously designed with four quadrants and four water channels in order to represent paradise as the Qur'an described it.