Кіріспе

Израиль тарихшысы Саул Фридландер (; 11 қазан 1932 жылы туған) – Чехияда туған еврей тарихшысы және UCLA университетіндегі тарих профессоры зейнеткер.

Өмірбаян

Саул Фридландер Прагада неміс тілінде сөйлейтін еврей отбасында дүниеге келді. Ол Францияда өсті және 1940–1944 жылдардағы неміс оккупациясын бастан өткерді. 1942 жылдан 1946 жылға дейін Фридландер Виши қаласына жақын Монлусондағы католик мектеп-интернатында жасырынып өтті. Жасырынып жүргенде ол католик дінін қабылдады және кейіннен католик діни қызметкері болуға дайындала бастады. Оның ата-анасы Швейцарияға қашып кетуге тырысты, бірақ Виши француз жандармдары оларды тұтқындап, немістерге тапсырды, олар Аушвиц концлагерінде газбен қырылды. Фридландер 1946 жылға дейін ата-анасының тағдырынан хабарсыз болды. 1946 жылдан кейін Фридландер еврей екенін күшті сезіне бастады және сионист болды. 1948 жылы Фридландер Израильге "Альталена" кемесімен, Иргун арқылы көшіп келді. Орта мектепті бітірген соң Израиль қорғаныс күштеріне қатысты. 1953–1955 жылдары Парижде саяси ғылымдарды оқыды.

Сионист және саяси мансап

Фридландер Нахум Голдманның хатшысы болды, ол кезде ол Дүниежүзілік сионисттік ұйымның және Дүниежүзілік еврей конгресінің президенті еді. 1959 жылы ол қорғаныс вице-министрі Шимон Перестің көмекшісіне айналды. 1980 жылдардың аяғында Фридландер саяси сол қанатқа өтіп, Peace Now тобының мүшесі ретінде белсенділік танытты.

Академиялық мансап

1963 жылы Женевадағы Халықаралық қарым-қатынастар институтында докторлық диссертациясын қорғады және 1988 жылға дейін сол жерде оқытумен айналысты. Фридландер Иерусалимдегі Еврей университетінде және Тель-Авив университетінде дәріс берді. 1969 жылы тәубеге келген СС офицері Курт Герштейннің өмірбаянын жазды. 1988 жылы ол Калифорния университетінде (Лос-Анджелес) тарих профессоры болды. 1998 жылы Фридландер Үшінші рейх кезіндегі неміс Bertelsmann медиа компаниясының қызметін зерттеу үшін тағайындалған Тәуелсіз тарихи комиссияның (IHC) төрағасы болды. Норберт Фрей, Труц Рендторф және Рейнхард Виттманмен бірлесіп жазылған 800 беттік "Бертселманн үшінші рейхте" атты есеп 2002 жылдың қазан айында жарияланды. Ол Герш Фишлердің The Nation журналында алғаш хабарлаған Bertelsmann компаниясының Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыс кезінде нацистік режиммен ынтымақтасқандығы туралы тұжырымдаманы растады. Кейіннен Bertelsmann "нацистер кезіндегі өзінің әрекеттері үшін және одан кейін оны жасыруға жасаған тырыстары үшін" өкініш білдірді.

Пікірлер мен пікірлер

Фридлендер нацизмді барлық тіршіліктің жоққа шығарылуы және өлім культінің бір түрі ретінде қарастырады. Ол Холокостты қалыпты тілмен жеткізудің мүмкін емес екенін айтады. Фридлендер нацистік партияның антисемитизмін тарихта бірегей деп санайды, себебі ол нацистік антисемитизмнің "құтқарушы антисемитизм" болғанын, яғни әлемдегі барлық нәрсені түсіндіре алатын және антисемит үшін "құтқарудың" бір түрін ұсына алатын антисемитизм түрі болғанын мойындайды. Фридлендер Холокосттың пайда болуы мәселесінде интенционалист. Алайда, Фридлендер Адольф Гитлердің "Менің күресім" жазған кезде қалыптасқан еврей халқының геноцидіне қатысты жоспары болды деген экстремалды интенционалисттік көзқарасты қабылдамайды. Фридлендер Үшінші рейх туралы зерттеулері арқылы 1941 жылға дейін Еуропадағы еврейлерді жою ниеті болмағанын анықтады. Фридлендердің ұстанымын орташа интенционалист деп санауға болады. 1980 жылдары Фридлендер батыс германиялық тарихшы Мартин Бросзатпен нацистік Германияны "тарихиландыру" мәселесі бойынша пікір таластырып, қызу дебат жүргізді. Фридлендердің пікірінше, нацистік Германияны тарихтың қалыпты кезеңі ретінде қарастыруға болмайды. Фридлендер Үшінші рейхті "тарихиландырумен" байланысты үш дилемма мен үш проблема бар екенін айтты. Бірінші дилемма – тарихи кезеңдеу және ұзақ мерзімді әлеуметтік өзгерістерді нацистік кезеңді түсінумен қалай байланыстыру мәселесі. Фридлендер Бросзаттың императорлық, Веймар және нацистік дәуірлерден қазіргі уақытқа дейінгі әлеуметтік мемлекеттің өсуі сияқты ұзақ мерзімді әлеуметтік өзгерістерге назар аудару, тарихи зерттеулердегі назарды нацистік дәуірдің ерекшелігінен 20 ғасырдың германия тарихының жалпы, ұзақ мерзімді көзқарасына ауыстырғанын мәлімдеді. Фридлендер үшінші рейх кезеңінде әлеуметтік мемлекеттің өсуінің "салыстырмалы маңыздылығы" және соғыстан кейінгі оқиғалармен байланысы тарихшыларды нацистік мемлекеттің геноцидтік саясатына назар аударудан алшақтатады деп ойлады. Екінші дилемма – Фридлендердің пікірінше, нацистік кезеңді тарихтың "қалыпты" кезеңі ретінде қарастыру және "қалыптылық" аспектілерін зерттеу тарихшыларды нацистік дәуірдің "қылмыстылығына" деген қызығушылықты жоғалту қаупіне ұшыратады. Бұл Фридлендер үшін әсіресе қиын болды, себебі ол "қалыптылық" және "қылмыстылық" аспектілері нацистік Германияның күнделікті өмірінде тым көп кездесетінін мәлімдеді. Үшінші дилемма Фридлендердің "тарихиландыру" анықтамасының тұмандылығына байланысты болды, ол тарихшыларға Фридлендер Эрнст Нольте мен Андреас Хиллгрюберді айыптағандай, ұлттық социализм туралы ақталушылық аргументтерді алға жылжытуға мүмкіндік береді. Фридлендер Бросзаттың Нольте мен Хиллгрюбер сияқты нацистік Германияның қорғаушысы емес екенін мойындады. Фридлендер "тарихиландыру" тұжырымы өте қиын болғанымен, ішінара, ол Нольте мен Хиллгрюбердің Historikerstreit кезінде алға тартқан аргументтеріне есік ашты, бірақ Бросзаттың "тарихиландыруды" шақыруының себептері құрметке лайық екенін атап өтті. Фридлендер Италия тарихына ұзақ мерзімді көзқарас қолданған Ренцо Де Феличе сияқты тарихшыларға Муссолиниді Италияны дамудан шығаруға тырысқан жаңғыртушы диктатор ретінде қайта жаңғыртуға мүмкіндік бергенін мысалға келтірді; және Германия тарихына ұқсас тәсіл Гитлермен бірдей әсер етеді деп дәлелдеді. Фридлендер нацистік Германияны фашистік Италиямен салыстырып, жаңғыртушы диктатуралар жұмыс істемейді, өйткені фашистік Италия оның пікірінше геноцид жасаған жоқ (италиялық концлагерьлерде славяндарды жою жолға қойылған болса да) және үшінші рейхті бірегей ететін геноцид екенін дәлелдеді. Фридлендер Бросзаттың Германия тарихына ұзақ мерзімді көзқарасы, әртүрлі дәуірлер арасындағы үздіксіздікке басымдық беріп, олардың көп бөлігі оңды болды, бұл Холокостты зерттеу нысаны ретінде азайтады деп ойлады. Фридлендердің бірінші мәселесі – нацистік дәуір тарихшылар үшін оны "қалыпты" кезең ретінде қарастыру үшін халық жадында тым жақын және жаңа болды, мысалы, 16 ғасырдың Франциясы. Екінші мәселе – "тарихиландырудың" "айырмашылық маңыздылығы" болды. Фридлендер нацистік кезеңді зерттеу "жаһандық" екенін, яғни ол барлығына тиесілі екенін, ал күнделікті өмірге назар аудару неміс тарихшыларының ерекше қызығушылығын тудыратынын дәлелдеді. Фридлендер неміс еместер үшін, әсіресе соғыс және геноцидке қатысты нацистік идеологияның тарихы, Alltagsgeschichte ("күнделікті өмір тарихы") -дан әлдеқайда маңызды екенін айтты. Фридлендердің үшінші мәселесі – нацистік кезеңнің Бросзаттың жақтаған Германия тарихының ұзақ мерзімді көзқарасына оңай сәйкес келмейтіндей бірегейлігі болды. Фридлендер ұлттық социализмнің мәні – "кімнің әлемде болуы керек және кімнің болмауы керек екенін анықтауға тырысқандығы" және нацистік режимнің геноцидтік саясаты оны қазіргі әлемнің "қалыпты" дамуының бір бөлігі ретінде интеграциялауға кез келген әрекетке қарсы тұратынын айтты. Бросзат пен Фридлендер арасындағы дебаттар 1987 жылдан Бросзаттың 1989 жылы қайтыс болғанға дейін хаттар арқылы жүргізілді. 1990 жылы Бросзат-Фридлендер хат алмасуы ағылшын тіліне аударылып, Питер Болдуиннің өңдеуімен "Өткенді қайта жасау: Гитлер, Холокост және тарихшылардың дебаты" атты кітапта жарияланды. Фридлендердің "Нацистік Германия және еврейлер" (1997) кітабы Бросзаттың еңбектеріне жауап ретінде жазылған. Екінші том, "Жою жылдары: Нацистік Германия және еврейлер, 1939–1945" 2007 жылы жарық көрді. Фридлендердің кітабы – "арийлік" немістердің немесе еврей қауымдастығының емес, еврей қауымдастығының қудалану тарихының Alltagsgeschichte.

Марапаттар мен мойындау

1981 жылы Фридландер өзінің «Естелік келгенде» атты естелігі үшін неміс тілінде жарық көргеннен кейін Андреас Гриффиус әдебиет сыйлығын (Дюссельдорф) алды. 1983 жылы тарих саласы бойынша Израиль сыйлығын алды. 1988 жылы Фридландер Принстон университетінде Гаусс семинарларын өткізді. 1998 жылы Фридландер «Дас Третий рейх и дьюден» атты еңбегі үшін Гешвистер Шолль сыйлығын алды. 1999 жылы Фридландер MacArthur стипендиясын иеленді. 1997 жылы «Нацистік Германия мен еврейлер: қуғын-сүргін жылдары» еңбегі үшін АҚШ-тың Ұлттық еврей кітап сыйлығына ие болды. 1998 жылы Израиль тарихи қоғамының Шазар сыйлығын және «Нацистік Германия мен еврейлер: қуғын-сүргін жылдары» еңбегі үшін Гешвистер Шолль сыйлығын (Мюнхен) иври тіліне аударғаннан кейін алды. 2000 жылы Фридландер Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2007 жылы ол неміс кітап саудасының бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. «Қырып-жою жылдары: нацистік Германия және еврейлер, 1939–1945» атты кітабы үшін Фридландер 2008 жылы жалпы танымдық әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын, сондай-ақ 2007 жылы Лейпциг кітап жәрмеңкесінің танымдық әдебиет сыйлығын алды. 2008 жылы Карл Реннер институты (Вена) Фридландерге өмірлік еңбегі үшін Бруно Крейски сыйлығын табыс етті. 2009 жылы ол Америка тарихи қоғамынан Ғылыми еңбектері үшін арнайы сыйлық алды. 2012 жылы Оксфордтың Тринити колледжінде «Тарихты зерттеу саласындағы «Humanitas» лекциясын оқыды: «Холокост тарихын зерттеудегі бағыттар». 2014 жылы «Тарих және естелік» саласына қосқан үлесі үшін Дэн Дэвид сыйлығымен және Женевадағы Халықаралық және даму зерттеулері институтынан өмірлік жетістіктері үшін Эдгар де Пиччиото халықаралық сыйлығымен марапатталды. 2019 жылы Фридландер Ұлттық социализм құрбандарын еске алу күнінде Бундестагқа сөз сөйледі. 2021 жылы Фридландер Франкфурт еврей мұражайының алғашқы Людвиг Ландман сыйлығына ие болды. 2021 жылы Холокост және геноцид зерттеулері саласындағы Балзан сыйлығымен марапатталды.