Кіріспе

Австралия аборигендері тілі

Идиний (немесе Yidiɲ, Yidiñ, Jidinj, Jidinʲ, Yidinʸ, Yidiń) – Австралия аборигендерінің дерлік жойылып бара жатқан тілі, солтүстік-шығыс Квинслендтегі Идинджи халқы қолданады. Оның дәстүрлі тілдік аймағы Кэрнс аймағы және Таблиндс аймағының жергілікті басқару аумақтарында, Кэрнс, Гордонвейл және Малгрейв өзені сияқты жерлерде, сондай-ақ Атертон Таблиндінің оңтүстік бөлігінде, Атертон және Кайри кіретін жерлерде орналасқан.

Жіктеу

Идиний Пама-Нюнген тілдерінің жеке тармағын құрайды. Кейде ол Джабугай тілімен бірге Идиний тілдері тобына жатқызылады, бірақ Боуэрн (2011) Джабугайды Паман тілдерінің дәстүрлі орнында қалдырады.

Грамматика

Идиний тілінде бүкіл сөйлемнің мағынасын өзгертетін бірнеше бөлшектер бар. Бұл бөлшектер, тілдегі есімдер, етістіктер және жыныс белгілері сияқты басқа формалардан өзгеше, грамматикалық жағдайға ие емес және уақыт өзгерісін қабылдамайды. Идиний тіліндегі бөлшектер: нгужу 'жоқ' (нгужу сонымен қатар 'жоқ' деген қарсылық сөз ретінде де қолданылады), гийи 'жасама', бири 'қайтадан істелді', юррга 'әлі де', мугу 'басқа амалым болмады' (мугу қанағаттандырмайтын, бірақ одан қашу мүмкін емес жағдайды білдіреді), jaymbi / jaybar 'қарсылық'. Мысалы: "Мен оны ұрдым, ал ол мені jaymbi ұрды", "Ол мені ұрды, ал мен оны jaybar ұрдым". Диксон былай дейді: "Есімдіктер номинатив-аккузатив үлгісінде өзгереді, ал адамға қатысты көрсеткіштер транзитивті субъект, транзитивті объект және интранзитивті субъект үшін жеке жағдайларға ие, ал есімдер абсолютив-эргативтік үлгіні көрсетеді." Осылайша, үш морфосинтаксикалық байланыс пайда болады: эргатив-абсолютив, номинатив-аккузатив және үш тарапты.

Зат есімдер мен деиктикалар

Есімдіктер және есімдік сияқты сөздер екі жеке лексикалық категорияға жіктеледі. Бұл морфосинтаксистік себептерге байланысты: есімдіктер жатпауыш және айқындауыш жағдайларын көрсетеді, ал көрсеткіштер, деиктиктер және басқа атаулар толықтауыш және етістік жасаушы жағдайларын көрсетеді.

Афикстер

Австралияның басқа да бірнеше абориген тілдері сияқты, идиний тілі агглютинативті ергативті абсолют тіл болып табылады. Іс-әрекеттің жасаушысын (nggu арқылы көрсетіледі), шығару райын (mu немесе m арқылы көрсетіледі), өткен шақты (nyu арқылы көрсетіледі) және қазіргі және болашақ шақтарды (екеуі де ng жұрнағымен белгіленеді) сияқты көптеген грамматикалық ұғымдарды көрсететін көптеген жұрнақтар бар. Сонымен қатар, Vli және Vlda (V үлкен әрпі – етістік түбірінің соңғы ұзартылған дауысын білдіреді) екі жұрнағы бар. Мысалы: Vli жұрнағы «кетіп бара жатқанда жасау» дегенді білдіреді, ал Vlda жұрнағы «келіп бара жатқанда жасау» дегенді білдіреді. Осы себепті оларды gali «кету» немесе gada «келу» етістіктеріне қосуға болмайды. Бір морфема, ŋa, кейбір етістіктерде қолданыс, ал басқаларында себептеуші болып табылады. Мысалы: Етістіктер кластары өзара толық емес, сондықтан кейбір сөздер екі мағынаға да ие болуы мүмкін (bila «ішке ену» bila ŋa болып өзгереді, бұл қолданыс – «ішке бірге ену» немесе себептеуші – «ішке салу» дегенді білдіреді), олар тек контекст арқылы ажыратылады.

Афикстер мен иілгіштер саны

Идиний тілінде мүмкіндігінше көп сөздің жұп санды буындары болуына басымдық беріледі. Сондықтан, қосымшалар (аффикстер) қай сөзге қосылғанына қарай өзгешеленеді. Мысалы: өткен шақ қосымшасы түбірде үш буын болса nyu болады, нәтижесінде төрт буынды сөз пайда болады: мажинда 'жоғары қарай жүру' өткен шақта мажинданю болады, ал екі буынды түбірде соңғы дауысты ұзартып, Vny қосылады: гали 'кету' өткен шақта галиний болады, осылайша екі буынды сөз түзіледі. Осы принцип иелік жалғауында да қолданылады: вагуджа + ни = вагуджани 'ер адамның' (төрт буын), буня + Vn = бунян 'әйелдің'. Буын санының жұп болуына басымдық салыстырмалы сөйлемді көрсететін қосымшада да сақталады: екі немесе төрт буынды етістікке нюнда қолданылады (гали (екі буын) 'кету' + нюнда = галинунда), нәтижесінде төрт буынды сөз алынады, ал үш немесе бес буынды сөздерге nyuun қолданылады (мажинда (үш буын) 'жоғары қарай жүру' + nyuun = мажинданюун), нәтижесінде төрт буынды сөз түзіледі.

Кейбір сөздер

Бунгу. "Тізе", бірақ одан да кең мағынада: "Қозғалғанда қалған денесін немесе затты итеруге мүмкіндік беретін кез келген дененің бөлігі". Бұл жыланның жырылдаған арқасындағы дөңгелек, крокодилдің құйрығының қимыл-қозғалыс нүктесі, машинаның немесе трактордың доңғалағы сияқты нәрселерді сипаттау үшін қолданылады. Жилибура. "Жасыл (ағаш) құмырсқа". Оны сығып, алынған "сүтін" (көк эвкалипт ағашының) немесе (квандонг) немесе багирам ағашының күлімен араластырып, сосын бас ауруын емдеу үшін ішеді. Құмырсқаларды жіктеу үшін қолданылатын , барлық түрлеріне қолданылды, мысалы, гажу (қара ағаш құмырсқасы) және (қызыл құмырсқа), бірақ ешқашан , себебі ол ерекше, емдік қасиеттері бар.