Ерiк көтерілісіне қарсы Лютердің памфлеті

Кіріспе

1525 жылы Мартин Лютердің «Шаруалардың кісі өлтіретін, тоналайтын топтарына қарсы» памфлеті – Мартин Лютердің неміс шаруалары соғысына жауап ретінде жазған туындысы. 1524 жылы басталып, 1525 жылы аяқталған шаруалар соғысы саяси, экономикалық, әлеуметтік және діни салалардағы көптеген наразылықтардың салдарынан туды. Мартин Лютер көбінесе шаруалар көтерілісінің бастаушысы деп есептеледі; алайда, ол көтерілісшілердің зорлық-зомбылығына қарсы князьдерге адалдығын сақтады. «Шаруалардың кісі өлтіретін, тоналайтын топтарына қарсы» памфлеті Лютердің шаруалар соғысына деген пікірін көрсетеді және оның олардың көтерілісіне кінәлі деп есептелуі мүмкін екендігіне қатысты алаңдаушылығын білдіреді.

Шаруалар соғысы

1524 жылы басталган шаруалар соғысы 1525 жылы басылғанға дейін Киелі Рим империясының германдық аймақтарына тарады. Шаруаларды көтеріліске итермелеуде әлеуметтік және экономикалық құрылымдардағы өзгерістер сияқты көптеген факторлар рөл атқарды. Он төртінші және он бесінші ғасырларда толығымен аграрлық экономикалық негізден өту, дәстүрлі феодалдық иерархияға сәйкес келмейтін және келмейтін жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына жағдай жасады. Бастапқыда шаруалардың айтқан наразылықтары негізінен шіркеу билігінің жекелеген зәбірлеріне байланысты болса да, уақыт өте келе бұл өзгерді және бұл шағын мәселелер бүкіл феодалдық жүйеге деген жалпы наразылыққа бірікті.

Лютер мен шаруалар: еріксіз шабыт

Протестанттық реформация мен шаруалар соғысы арасындағы байланыс көптен бері дау-демалыс тудырып келеді. Осы мәселеге қатысты дәстүрлі түсінік бойынша, шаруалар көтерілісі Мартин Лютердің рухани бостандық туралы ұстанымынан және оның идеяларын әлеуметтік, саяси дүмпулердің діни негіздемесі ретінде пайдаланудан туындаған. Лютер шаруаларға тиімді құралдар ұсынғаны рас: оның "жазу ғана" (sola scriptura) қағидасына ден қоюы барлық сенушінің рухани қызметкерлігіне баса назар салды. Бұл "құдай заңы" идеясын күшейтті, яғни құдай заңына қайшы келетін әлеуметтік құрылымдар халықтың адалдығын талап ете алмайды және наразылық тудыруға құқық береді. Көтеріліске Лютердің өзінің үлгісі де әсер еткен болуы мүмкін, өйткені оның қызметі папа мен Рим императорына қарсы шығу арқылы сол дәуірдегі ең беделді екі билікке қарсы наразылық болды. Лютердің көзқарастары шаруалардың тілегімен сәйкес келгендіктен, олар оны қолданған болуы мүмкін. Гулдрих Цвингли мен Томас Мюнцер сияқты басқа да діни қайраткерлер шаруаларға ықпал етті. Цвингли 1523 жылдан бастап, жазбалардың табысты болуы үшін, дүниелік заңдардың Құдай заңына сәйкес өзгеруі керек деп үйретті, бұл шаруалардың қалауымен үлкен үйлесімде болды. Мюнцер, 1525 жылғы 15 мамырда Франкенхаузенде императорлық әскерлермен жеңілгенге дейін шаруалар әскерін басқарды, оларға заңды билікке қарсы көтерілісті қолдайтын сияқты жазбаларды келтіре отырып, күш берді: Лұқа 22:35-38 және Матай 10:34. Көптеген жағынан қысымға ұшыраған шаруалар үшін Мюнцер сияқты көшбасшылардың басшылығы және зорлық-зомбылықты ақтағандай көрінетін жазбалардың шабыты, көтеріліс өте тартымды болып көрінетін еді. Сонымен қатар, Лютердің Рим-католик шіркеуіне жасаған шабуылдары түрлі топтарды революцияға қару алып шығуға ынталандырды деуге болады. Шаруалар Лютердің дін қызметкерлеріне қарсы шақыруларымен және христиан бостандығы туралы идеяларымен байланысты болды, олар "барлық қанаушыларынан кек алуды" қалады. Қоғамның ықпалды мүшелері, соның ішінде қала тұрғындары мен кіші ақсүйектер, дін қызметкерлерінің билігін жоюға, Римнің талаптарынан құтылуға және шіркеу мүліктерін тартып алудан пайда табуға тырысты. Осы революциялық идеяларға байланысты қысым артқанда, Лютерге бір жаққа қосылу қажет болды, ол адал қала тұрғындарымен, ақсүйектермен және князьдермен бірікті. Заңды биліктің жағында тұрып, Лютер 1520 жылғы "Германия халқының христиан абыройына" сияқты жазбаларында бейбіт даму мен пассивті қарсылықты уағыздады. Ол, Ізгі хабарды тарату үшін күш қолдануға болмайды деп есептеді, бірақ тек Шайтанның ісіне қарсы күресетін жағдайда ғана рұхсат етілді.

The relationship between the Protestant Reformation and the Peasants' War has long been a subject of debate. A traditional understanding in this matter is that the Peasants' Revolt stemmed from Martin Luther's doctrine of spiritual freedom and the application of his ideas as religious justification for social and political upheaval. It is true that Luther offered useful tools to the peasants: his focus on sola scriptura put emphasis upon the priesthood of all believers. This strengthened the idea of 'divine law', that social constructs counter to divine law could not command the allegiance of the people and justified rebellion. Perhaps also influential to the revolt was the example of Luther, as his work was a rebellion against the two most significant authorities of the era when he opposed both the Pope and the Holy Roman Emperor. It is likely that Luther's views simply coincided with the desires of the peasants, and were used for that reason. Other religious personalities such as Huldrych Zwingli and Thomas Müntzer also influenced the peasants. Zwingli taught from 1523 onwards that in order for the gospel to be successful, secular laws needed to be transformed according to the law of God, something which corresponded neatly with what the peasants wanted. Müntzer, who would lead a peasants' army until its defeat at Frankenhausen (15 May 1525) by Imperial troops, was able to encourage them by citing scriptural passages that seemed to support rebellion against lawful authority: Luke 22:35–38 and Matthew 10:34. To a peasantry oppressed in so many ways on so many levels, the leadership of men like Müntzer and the inspiration of scripture that appeared to justify violence would make rebellion seem very tempting indeed. Furthermore, Luther's attacks on the Roman Catholic church can be said to have inspired various groups to raise arms in revolution. Peasants related to Luther's appeals against the clergy and ideas about Christian freedom, and wished to "wreak vengeance upon all their oppressors". More powerful members of society, including burghers and lesser nobility, sought to break the power of the clergy, escape the demands of Rome, and gain financially from the confiscation of church property. When pressure built around these revolutionary ideas, Luther had to choose a side, and he joined with loyal burghers, the nobility, and princes. In siding with lawful authority, Luther preached peaceful progress and passive resistance in such documents as To the Christian Nobility of the German Nation in 1520. He believed that there were no circumstances under which violence should be used on behalf of the Gospel with the exception of efforts against the work of Satan.

Лютер мен Мюнцер: басшылықтағы қарама-қайшылықтар

Лютер «Евангелие күшпен, қан төгумен қорғалуын қаламайтынын» айтты. Әлем Сөзбен жеңілді, шіркеу Сөзбен тұр, және Сөз шіркеуді де өз орнына қайтарады, ал зорлықсыз жеңген Антихрист те зорлықсыз құлайды. Он екі бап феодализмді тоқтатуға және жалпы пайдалану жүйесін нығайтуға, яғни капитализмнің дамуына кедергі келтіретін ортақ иелік құқығын күшейтуге шақырды.

Бейбітшілікке шақыру

Егіншілер өз наразылықтарын қолдау үшін Киелі кітапты пайдаланды, сондай-ақ өз көтерілістерін ақтады, ал Лютер оны оларға қарсы бұрады. Ол шаруаларға қарсы сөйлеп, Жоғарғы Швабияның христиан одағының Он екі баптарын жоққа шығарды, ашулы толқындарға қарсы күресу үшін католиктерге қосылды. Лютердің «Бейбітшілікке шақыру» бірнеше мақсатқа қызмет ету үшін жазылды: біріншіден, қарулы шаруалардың қолынан қан төгілудің алдын алу, екіншіден, зорлық-зомбылықты ақтау үшін жазбаларды дұрыс түсіндірмеуді жою және үшіншіден, оның кеңесін сұраған бірнеше өтінішке жауап беру. «Шақырудың» бірінші бөлімінде князьдер мен иелерге шаруалардың құратын қауіпті мойындауға шақырылады, «осы көтерілісті жеңілдетпеуге» және қақтығыстан аулақ болу үшін көбірек ескеруді сұрайды. Ол князьдерді айыптап, олардың кінәлі екенін нақты көрсетеді: «Осы апатты көтеріліс үшін біздің жер бетінде сіздерден басқа ешкімге алғыс айтпаймыз, сіздер, князьдер мен иелер. Дүниелік билеушілер ретінде сіздер тек алдап, халықты тоналайсыздар, сәнді және ысырапшылдық өмір сүру үшін. Кедей халық бұдан гөрі көп шыдай алмайды». Ол одан әрі зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін оған қарсы уағыз айтуға тырысты, бірақ бұл әсері аз болды, тіпті болмады. 1525 жылдың мамырында ол «Көтерілісші шаруаларға қарсы» деген мақала жазды, бұл атау басқа қалалардағы баспагерлер Лютердің келісімінсіз өзгертті. Осы басылымда ол шаруаларды үш айыптау бойынша қатты айыптады: олар адалдық сертін бұзған, олардың жазалануына себепкер болған; олар өз сенімдеріне қайшы келетін қылмыстар жасаған; және олардың қылмыстары Мәсіхтің атымен жасалған, бұл құдайға қарсы келісімдік болды:

quote|Шаруалар Құдай мен адам алдында үш қорқынышты күнәнің ауыртпалығын өз мойнына алды; осылайша олар тәндері мен жандарымен өлімге лайық болды. Олар өз билеушілеріне адал, мойынсұнғыш және бағынуға ант берген, енді олар осы антты қасақана және зорлықпен бұзып, көтеріліс бастап, өздеріне тиесілі емес монастырларды және қамалдарды зорлықпен тонап, тонап жатыр. Олар қарақшылар мен кісі өлтірушілер ретінде тәндері мен жандарымен екі есе өлімге лайық. Олар осы қорқынышты және жирендік күнәні жақсы жаңалықпен жамылып, осылайша Құдайдың ең жаман құлдары мен Оның қасиетті атына жала жабушыларға айналды.

Ол сондай-ақ князьдер шаруаларды жазалауда тым қатал болғанын және олардың осы әрекеттері үшін Құдайдан жаза алатынын айтты. Осы құжаттың арқасында Лютердің әлеуметтік консерваторлық көзқарастағы адам екені, ол зайырлы билікке қауіп төндірмейтіні анық болды.

Кейінгі оқиғалар: Лютер мен протестантизм

Лютер зұлымдық көтерілістің әміршілерді, ақсүйектерді және кейбір қалаларды жатқызып, католиктердің немесе императорлық күштердің қарсылығымен басылып қалуы мүмкін екенін түсінді. Лютердің пікірлері сыналып, ол әміршілердің құлығында деген айып тағылып, тіпті Орламундеде таспен ұрылды.

Негізгі дереккөздер

Мартин Лютер (1525). Бейбітшілікке ескерту. Мартин Лютер (1525). Шаруаларға қарсы қатал кітапқа ашық хат. Себастьян Лотцер (1525). Жоғарғы Швабияның он екі бабы.

Екіншілік көздер

Бакс, Э. Белфорт. Германиядағы шаруалар соғысы: 1525–1526. Нью-Йорк: Расселл және Расселл, 1968. Бликл, Питер, ред. 1525 жылғы революция: неміс шаруалары соғысы жаңа перспективада. Балтимор: Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 1981. Энгельс, Фредерик. Неміс революциялары: Германиядағы шаруалар соғысы және Германия: революция мен контрреволюция. Лондон: Чикаго университетінің баспасы, 1967. Энгельс, Фредерик. Германиядағы шаруалар соғысы. Мәскеу: "Шетел тілдері" баспасы, 1956. Хсия, Р. По Чиа, ред. Неміс халқы және реформация. Лондон: Корнелл университетінің баспасы, 1988. Оман, Чарльз. XVI ғасырдағы соғыс өнері тарихы. Лондон: Метеун, 1937. Скотт, Том және Боб Скрибнер, ред. Неміс шаруаларының соғысы: Құжаттардағы тарих. Нью-Джерси: Humanities Press International, 1991. Скрибнер, Боб және Герхард Бенеке, ред. 1525 жылғы неміс шаруалары соғысы: жаңа көзқарастар. Бостон: Джордж Аллен және Унвин, 1979. Тапперт, Теодор Г., ред. Мартин Лютердің таңдамалы жазбалары: 1523–1526. Филадельфия, Пенсильвания: Fortress Press, 1967.