Уильям Клайд Фитч: Американ драматургінің өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Американдық драматург (1865–1909)

Уильям Клайд Фич (2 мамыр 1865 – 4 қыркүйек 1909) – американдық драматург, өзінің заманындағы Бродвей сахнасының ең көп танымал авторы (шамамен 1890–1909 жылдары).

Өмірбаян

Эльмира, Нью-Йорк қаласында дүниеге келген және Холдернесс мектебі мен Амхерст колледжін (1886 жылғы түлектер) бітірген Уильям Клайд Фич 60-тан астам пьеса жазды, олардың 36-сы – әлеуметтік комедиялар мен фарстардан бастап, мелодрама мен тарихи драмаларға дейін жетеді. Оның әкесі, капитан Уильям Г. Фич, Вест-Пойнттің түлегі және Азамат соғысындағы Одақ офицері, ұлын сәулетші немесе бизнеспен айналысуға шақырды; бірақ анасы Элис Кларк, оның көзінде ол ешқашан қателікке бой алдырмайтын, оның көркемдік талантына әрқашан сенді. (Ол ұлының соңғы тынығу орны үшін Хант пен Хант архитектуралық фирмасын Бронкстағы Вудлон зиратында ашық тоскан ғибадатханасының ішінде орналасқан саркофагты жобалауға жалдады.) Фич 1886 жылы Амхерстті бітірді, онда ол Chi Psi бауырластығының мүшесі болды. Брукс Аткинсонның айтуынша, студенттік кезінде «оның киім таңдауымен және әуесқой актерлік шеберлігімен сыныптастарын таң қалдырды». Фич пьесаларын жариялаған алғашқы американдық драматургтардың бірі болды. Оның алғашқы еңбегі – «Бью Бруммелл» (1890), ағылшын регенттігінде және тарихи тұлғаның өміріне негізделген. Бұл пьеса актер Ричард Мэнсфилд үшін (1857–1907) табысты шоу-камераға айналды, ол өмірінің соңына дейін бас рөлді ойнады. 1892 жылы жазған «Маскалы доп» (Александр Биссонның «Le Veglione» пьесасының адаптациясы) – продюсер Чарльз Фроман Мод Адамс пен Джон Дрю-младшийді алғаш рет бірге қойып, көптеген табыстарға жол ашты. 1901 жылы «Жылқы әскерінің капитаны Джинкс» Этель Бэрриморды жұлдыз етті. «Фич әйел кейіпкерлерін жазуда ерекше талант иесі еді, сондықтан әйел жұлдыздар оны жақсы орындай алатын», – деп жазды театр сыншысы және тарихшы Брукс Аткинсон Бродвей тарихында. Фич өзінің кезінде «Натан Хейл» (1898), «Күбәгері мен жалын» (1898), «Кірмешілер» (1901), «Жасыл көзді қыз» (1902 жылы Савой театрында 108 қойылым көрсетілген, ал Джон Остин рөлінде Роберт Друэ ойнады), «Өз жолы» (1903, Максин Эллиоттпен бірге), «Әйел ісі» (Друэ қатысқан және 1905 жылы Геральд сквер театрында 89 қойылым көрсетілген), «Ақиқат» (1907), «Қала» (1909) және «Қыздар» (1910) сияқты туындыларымен танымал болды. Оның шығармалары Атлантиканың екі жағында да танымал болды. Джон Гринлиф Уиттиердің поэмасы «Барбара Фриетчи» қаһарманына негізделген пьесасы 1899 жылы романсқа қосылған романтикасы үшін аралас пікірлерге ие болды, бірақ ол бірнеше рет табысты қайта жаңғыртылды. 1896 жылы ол Уильям Фурсттың аранжировкасымен «Сүйіспеншілік әлемді айналдырады» деген танымал әннің сөздерін жазды. 1905 жылдың желтоқсанында Фич романшы Эдит Уортонның Парк-авенюдегі пәтеріне оның «Күлкі үйі» романын драмаландыруда ынтымақтастық туралы талқылау үшін келді. Уортон Фичтің пьесаларын жақсы көретін емес еді, оны көркемдікке қарағанда коммерциялық деп санайтын, бірақ оның кәсіби маман екенін және Лили Барттың әңгімесін сахнаға шығаратын жазушы екенін білетін. Сондай-ақ, ол оның әзіл-сықақ сезімін ұнататын. (Уортон өзінің қонағын «көкселген, сәнді киінген кішкентай адам, оның зәйтүн терісі мен ақыл-парасаты мен түсінігі мол, әдемі шығыс көзі» деп сипаттады.) Келесі айларда олар Парижде және Массачусетс штатындағы Уортонның үйінде кездесіп, жобалар бойынша жұмыс істеді, Уортон диалог үшін, ал Фич сюжеттік түзетулер үшін жауапты болды. Бір кезде, жұмыстың жақсы жүрмейтінін байқаған Уортон Фичтен неге оның романы табысты пьесаға айналуы мүмкін деп ойлағандығын сұрады. Фич бұл сөзге сенбей, бұл әрекетті ешқашан ойламағанын айтды. Кейін олардың көңіл көтеруіне орай, әрқайсысы жобаны екіншісі бастаған деп сенуге (бәлкім продюсер Чарльз Фроман) дайындалған екендігі және басқа салада танымал адаммен жұмыс істеу ойына алданғандықтан, олар әрқайсысы ынтымақтастық жасауға келіскендігі белгілі болды. Пьеса Уортон қорқатын сын мен коммерциялық сәтсіздікке ұшырады, бірақ екеуі жақсы достар болды. Фичтің мансабы қысқа екі онжылдыққа созылды, бірақ ол күніне бір доллар жалақы болған кезде өзінің пьесаларынан 250 000 доллардан астам табыс тапты. Ол өзінің бірнеше пьесасын өзі қойып, олардың бәрінің продюсері болды. Ол – американдық драматургтардың алғашқысы, оны шынайы ойға салғандар, бір уақытта Бродвейде бір мезгілде бес пьесасы қойылды. «Клайд Фич есікті қақпағаннан кейін, Брукс Аткинсон «Бродвей драмасында үстемдік етті» деп жазды. Фич жомарт қонақжай, тартымды тұлғалы, әңгіме айтушы ретінде танымал болды. Оның Гринвичтегі (Коннектикут штаты) үйіне шақырулары көп сұранысқа ие болды. Ол дизайнер Эльси де Вольфтің жақын досы болды, ол оған Коннектикуттағы үйіне, Манхэттендегі қалалық үйіне және басқа да резиденцияларына жиһаз табуға көмектесті. Бір кезде ол «Ол әйелдер туралы көптеген әйелдер өздері білмейтін нәрсені біледі» деді. Оның сәнділік талғамы мен жұмыс әдеттері туралы бір досы «Ол султан сияқты өмір сүреді және он сегіз сағаттық сменада док жұмысшысы сияқты жұмыс істейді» деді. Жас кезінен бастап сәнді киінген Фич мектепте оны әйел заты деп есептегенін білді, бірақ ол «Мен түсініксіз болуға, тәуелсіздігімнен айырылуға дайынмын» деді. Сол кездегі хат-хабарлар оның Оскар Уайльдпен қысқа болса да, қарым-қатынасы болғанын көрсетеді. Джеймс Гиббонс Хунекер, Фичтің әзіл-сықағына және ирония сезіміне жақындығы бар сыншы, драматургтың «өмір мағынасын қабылдауының әйелдік тәсілі», оның әрқашан сенімді еркек емес диалогы және ер адам мен әйел арасындағы құмарлық туралы айтқанда оның тартымдылығы туралы бірнеше ишаралар жасады. Хунекер сондай-ақ, егер Фич баяулап, ұзақ өмір сүрсе, ол «миниатюрада шедевр» жасай алатынын жазды. Фич аппендицит шабуылынан зардап шекті, бірақ американдық дәрігерінің операция жасау ұсынысын қабылдамады; оның орнына ол Еуропадағы мамандарға сенді, олар оған операциясыз уақыт өте келе жазылатынын айтты. Ол 1909 жылдың көктемінде дәрігерінің қарсылығына қарамастан Еуропаға кетті. Франциядағы Шалон-ан-Шампань қаласындағы «Hotel de la Haute Mère de Dieu» қонақүйінде ол өлімге алып келетін шабуылға ұшырады. Ол Парижге барудың орнына жергілікті дәрігердің операциясын жасады және 44 жасында қан улануынан қайтыс болды. Оның денесі Франциядан қайтарылды, ол біраз уақыт Бронкстағы Вудлон зиратындағы Суан Каллендер мавзолейінде жерленді, ол достарына тиесілі болды. 1910 жылы денесі алынып, кремация үшін Нью-Джерсиге апарылды, ал күлі Хант пен Хант ескерткіші бітісiп, Суан Каллендер мавзолейіне қайтарылды. Оның күлі саркофагқа (кейін оның ата-анасының күлі де қосылды) Вудлон зиратындағы олардың мавзолейіне қойылды. Амхерст колледжіндегі Конверс залындағы Клайд Фич еске алу бөлмесі бар. Оның өлімінен бері Фич ұмытылған, бірақ оның кейбір пьесаларының 20 ғасырда репертуарлық театрларда қайта қойылды немесе фильмдерге түсіріліп, теледидарға бейімделді. Амхерст колледжінің Архивтері мен арнайы жинақтарында оның қағаздарының жинағы сақталады.

Born in Elmira, New York and educated at Holderness School and Amherst College (class of 1886), William Clyde Fitch wrote over 60 plays, 36 of them original, ranging from social comedies and farces to melodrama and historical dramas. His father, Captain William G. Fitch, a graduate of West Point and Union officer in the Civil War, encouraged his son to become an architect or to engage in a career of business; but his mother, Alice Clark, in whose eyes he could do no wrong, always believed in his artistic talent. (For her son's final resting place, she hired the architectural firm of Hunt & Hunt to design the sarcophagus set inside an open Tuscan temple at Woodlawn Cemetery in the Bronx.) Fitch graduated from Amherst in 1886, where he was a member of Chi Psi fraternity. As an undergraduate, according to Brooks Atkinson, "he dazzled his fellow students with his flair for dress and his virtuosity as an amateur actor." Fitch was one of the early American playwrights to publish his plays. His first work of note was Beau Brummell (1890), set in the English Regency and based on the life of the historical figure. The play became a lucrative showcase for actor Richard Mansfield (1857–1907), who played the title role for the rest of his life. His 1892 play Masked Ball (an adaption from Alexandre Bisson's Le Veglione) was the first time that producer Charles Frohman put Maude Adams with John Drew Jr., a pairing that led to many successes. In 1901, Captain Jinks of the Horse Marines made a star of Ethel Barrymore. "Fitch had a special talent for writing female characters that female stars could act agreeably," theater critic and historian Brooks Atkinson wrote of him in his history of Broadway. Fitch was renowned in his time for works such as Nathan Hale (1898), The Moth and the Flame (1898), The Climbers (1901), The Girl with the Green Eyes (which ran 108 performances at the Savoy Theatre in 1902 and starred Robert Drouet as John Austin), Her Own Way (1903, starring Maxine Elliott), The Woman in the Case (which starred Drouet and ran for 89 performances at the Herald Square Theatre in 1905),The Truth (1907), The City (1909), and Girls (1910). His works were popular on both sides of the Atlantic. His play based on the heroine of John Greenleaf Whittier's poem Barbara Frietchie met with mixed reviews in 1899 because of the romance he added to the tale, but it was revived successfully many times. In 1896, he wrote the lyrics to a popular song Love Makes The World Go 'Round, with an arrangement by William Furst. In December 1905, Fitch visited novelist Edith Wharton in her Park Avenue apartment to discuss collaborating on a dramatization of her novel The House of Mirth. Wharton was not a fan of Fitch's plays, which she regarded as more commercial than artistic, but knew him to be a consummate professional and the most likely writer to be able to bring Lily Bart's story to the stage. She also enjoyed his ironic sense of humor. (Wharton described her visitor as "a plump showily dressed little man, with his olive complexion and his beautiful Oriental eyes full of wit and understanding.") In the following months, they met in Paris and at the Mount, Wharton's estate in Massachusetts, to work on drafts, with Wharton taking responsibility for the dialogue and Fitch for the plot revisions. At one point, when the work was not going well, Wharton in frustration asked Fitch why he had ever thought her novel could be turned into a successful play. Incredulous, Fitch replied that he never had thought that it was a plausible endeavor. It then became clear, to their amusement, that each had been set up (probably by producer Charles Frohman) to believe that the project had been initiated by the other, and seduced by the thought of working with a famous person in another field, they had each agreed to collaborate. The play was the critical and commercial failure Wharton feared it would be, but the two became good friends. Fitch's career spanned a brief two decades, but he earned upwards of $250,000 from his plays at a time when a dollar per day was the working wage. He directed a few of his plays and was involved in the production of all of them. He was the first American playwright to be taken seriously, and at one time, managed to have five plays running simultaneously on Broadway. "Once Clyde Fitch got his foot in the door," Brooks Atkinson wrote, "he dominated Broadway drama." A generous host with an engaging personality, Fitch was renowned as a raconteur. His invitations to Quiet Corner, his estate in Greenwich, Connecticut, were much sought after. He was a close friend of designer Elsie de Wolfe, who helped him find many of the furnishings for his Connecticut mansion, Manhattan townhouse, and other residences. At one point, she said "He knows more about women than most women know about themselves." About his taste for luxury and his work habits, a friend remarked, "He lives like sultan and works like a dock laborer on an eighteen hour shift." A dandy by his early teens, Fitch knew that in school he was seen as a sissy, but he said, "I would rather be misunderstood than lose my independence." Correspondence of the time points to a likely relationship, however brief, with Oscar Wilde. James Gibbons Huneker, a critic sympathetic to Fitch's wit and sense of the ironic, dropped a few broad hints about the playwright's sexuality in his columns when commenting on his "feminine manner of apprehending meanings of life," his not always believably masculine dialogue, and his reserve when dealing with passion between men and women. Huneker also wrote that, if Fitch slowed down and lived long enough, he might actually turn out a "masterpiece in miniature." Fitch suffered from attacks of appendicitis but refused his American doctor's recommendation of surgery; instead he trusted the specialists in Europe who assured him that they could effect a cure over time without surgery. He left for Europe in Spring 1909 against his doctor's wishes. While staying at the Hotel de la Haute Mère de Dieu at Châlons en Champagne in France, he suffered what would be a fatal attack. He underwent surgery by a local doctor rather than travel to Paris and died from blood poisoning aged 44. His body was returned from France where it was entombed for a time in the Swan Callendar Mausoleum at Woodlawn Cemetery in The Bronx, which belonged to a friend. In 1910, the body was removed and taken to New Jersey for cremation, and the ashes were returned to the Swan Callendar Mausoleum until the Hunt & Hunt monument was finished. His ashes were placed in a sarcophagus (where his parents' ashes later joined his) in their own mausoleum in Woodlawn Cemetery. A memorial exists at the Clyde Fitch Memorial Room in Converse Hall at Amherst. Since his death, Fitch has fallen into obscurity, but some of his plays were revived in repertory theaters in the twentieth century or made into films and adapted for television. The Archives and Special Collections at Amherst College holds a collection of his papers.

Түрлі-түрлі

Барбара Стэнвик өзінің есімін Барбара Фриетчи атты пьесасының аты мен оның жұлдызы, британдық актриса Джоан Стэнвик есімдерінің біріктірілуінен алған. 1950 жылғы «All About Eve» фильмінде Марго Ченнинг (Бетт Дэвис сомдаған) Фитчтің «менің заманыма дейін болғанын» айтады. Фитчтің туындыларының нұсқаусыз фильмдерге бейімделуіне «Қыздар, қала» (1916), «Қала» (1926), «Ғашықтар аллеясы» және «Барбара Фриетчи» кіреді. Бәрінің жоғалып кеткені болжамдалады. Фитчтің туындылары негізінде түсірілген фильмдердің толық тізімін AFI кино каталогынан табуға болады. Оның «Бо Браммель» пьесасы кем дегенде екі рет бейімделген, 1924 жылы Джон Бэрримор бас рөлде ойнаған, ал 1954 жылы Стюарт Грэнджер мен Элизабет Тейлор қатысқан «Бо Браммель» деген атпен қайтадан бейімделген.