Кіріспе

1858–1939 жылдардағы ағылшын актері және театр директоры: Сэр Фрэнсис Роберт Бенсон (4 қараша 1858 – 31 желтоқсан 1939) – ағылшын актер-директоры. Ол 1883 жылы жеке компаниясын құрып, Шекспирдің барлық пьесаларын, екі пьесадан басқа, сахналады. Оның Шекспир ескерткіш театрымен және Стратфорд-на-Эвондағы жыл сайынғы Шекспир фестивалімен байланысы трица жылға созылып, оның қайтысынан кейін Корольдік Шекспир компаниясының құрылуына негіз салды. Бенсонның труппасы Лондонға санаулы маусымдарда гастрольдеп, Генри Эйнли, Оскар Аш, Лилиан Брейтвейт, Изадора Дункан, Найджел Плейфэр, Нэнси Прайс, Харкорт Уильямс және Моффат Джонстон сияқты жас артистердің бірнеше буыны үшін оқу ортасы болды. Бенсон сонымен қатар Оскарға ұсынылған және Тони сыйлығын жеңіп алған актер Базил Ратбоунның туысы еді, оған ол өте ұқсады.

Алғашқы жылдар

Бенсон 1858 жылғы 4 қарашада Тунбридж-Уэллс, Кент қаласында Уильям Бенсонның (1816–1887) үшінші ұлы және төртінші баласы, заңгер, және оның әйелі Элизабет, туған тегі Соулсби Смит (1830–1892) болып дүниеге келді. 1878 жылы ол Оксфордтың Нью-колледжіне түсті, онда спортшы ретінде (үш мильдік университетаралық жарыста жеңіске жетті) және әуесқой актер ретінде көзге түсті. 1880 жылы ол Эсхилдің «Агамемнон» пьесасын түпнұсқа грек тілінде сәтті қойды; Бенсон Клитемнестра рөлін сомдады. Содан кейін Бенсон Герман Везинмен оқыды және Эллен Терридің ықпалымен, ол Генри Ирвингті 1882 жылы Лицейде «Ромео мен Джульетта» пьесасында Паристің рөлін ойнауға көндірді. Бірақ Ирвингке бұл актердің өнері ұнаған жоқ, сондықтан оның келісімшарты ұзартылмады. Терри Бенсонға Лондоннан гөрі, тәжірибе жинап, жақсы рольдерге ие болатын гастрольдік труппаға қосылуды ұсынды. Ол алдымен Мисс Аллейннің труппасына, содан кейін Уолтер Бентлидің труппасына қосылды, олар Англияның солтүстігі мен Шотландияда Шекспирдің пьесаларын және классикалық комедияларды қойды. «Таймс» газеті Бенсонның 1883 жылы труппаны өз басқаруына алуына байланысты жағдайды былай сипаттады:
«Бір күні менеджер жоғалып кетті, сонымен қатар жалақылар да жоқ болды. Бенсон мен оның әкесі арасында жедел телеграммалар алмасылды; қажетті ақша түсті; және труппа Бентлидің емес, Бенсонның труппасына айналды. Содан 1919 жылға дейін Бенсон 1888 жылдан бастап менеджерлік қызметті атқарғаннан кейін, Стратфордтағы жыл сайынғы бес маусымнан басқа барлық маусымдарды ұсынды. Әр жыл сайын Бенсон Стратфордта бір жаңа қойылым қойды, ол Шекспирдің туған күніне арналды және «Туған күн ойыны» деп аталды. Бұл қойылымдар, көбінесе сирек қойылатын пьесалар, Флоуэр немесе оның театрдың басқа басқарушыларымен субсидияланды, олар костюмдер мен декорациялар жасауға төледі. Бенсон содан кейін өзінің басқа пьесаларымен бірге қойылымды гастрольдік турға шығара алды. Стратфорд репертуарының кеңеюі Шекспирдің көптеген пьесаларын ұмытылудан құтқарды, мысалы, «Тимон Афиналық», «Қысқы ертегі» және «Король Джон», бірақ ең танымал пьесалар да үнемі қойылды. Кассада ең табысты болған үш пьеса – «Венеция саудагері», «Жақсы көрінген қыз» және «Виндзордың қуанышты әйелдері» болды, олар соншалықты жиі қойылды, сондықтан Бенсон труппасының мүшелері өз репертуарын «Венецияның қуанышты шыршалары» деп атады. Бенсонның қойылымдары авангардтық емес еді: ол дәстүрлі сахналау мен декорацияларды ұнатты, бірақ ол Гамлетті қысқартусыз берген қазіргі заманның алғашқы режиссері болды, Ричард III пьесасынан Колли Сиббердің қосымшаларын жойды және Ричард II-ні тұрақты репертуарға қайтарды. Стратфордпен отыз жылдық байланысы барысында Бенсон Шекспирдің барлық пьесаларын, екі пьесадан басқа сахналады. Жоғалған екеуі – «Тит Андроник» және «Тройл мен Крессида». Стратфордта болмаған кезде Бенсон труппасының репертуарында Шекспир емес классикалық пьесалар мен заманауи пьесалар да болды, бірақ Шекспир басымдық құрды. «Таймс» газетінің сөзімен айтқанда, Бенсонның миссиясы: «Шекспирді Ұлыбританияның барлық аймақтарына жеткізу, соборлық қалаларда, қараңғы өндіріс орталықтарында және ауыл шаруашылығы орталықтарында сахналық өнерге қарсы ұзаққа созылған көзқарасты жою, Шекспирді мектеп емтихандарынан құтқару және қонақ бөлмелеріндегі ашылмаған сыйлық кітаптардан шығару, сондай-ақ өнердің мәні мен құндылығын көрсету».

Лондон

Бенсонның басты жетістіктері Лондоннан тыс жерде болғанымен, ол Вест-Эндте танылуға тырысты. Ол сол кездегі рекордтық 110 қойылымға дейін сахналанды. Ұзақ қойылымдарды ұнатпайтын және репертуарлық жүйені қалайтын Бенсон маусымға «Қызды қолға үйрету», «Гамлет» және «Отелло» пьесаларын қосты, бірақ театр тарихшысы Дж. П. Wearing-тің сөзіне сәйкес, бұл репертуарлық маусымдарға беймәлім Лондон жұртшылығын жаңылыстырды, және Бенсон ақша жоғалтты. Ол театр сахнасында актерге рыцарь атағы берілген алғашқы жағдай болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және кейінгі жылдар

Бенсон соғыстың алғашқы жылдарында Генрих V-тің патриоттық қойылымдарын сахналады, бірақ соғысқа нақты үлес қосуды армандады. Ол жасының қалыпты болмауы себепті әскерге қабылданудан бас тартылды. Ол уақытша сахнаны тастап, Францияда жедел жәрдем көлігін жүргізді, ал майдан даласында жараланғандарды құтқарғаны үшін «Круа-де-Герр» орденімен марапатталды. Оның әйелі Францияда әскерлерге арналған дәмхананы басқарды. Соғыстан кейін Бенсон 1919 жылы Стратфордта соңғы рет өнер көрсетті, содан кейін 1921–22 жылдары Оңтүстік Африкаға гастрольдік сапар жасады. Осы шамада ол актриса Женевьева Смикпен (1898–1927) қарым-қатынаста болды; Бэнсондар ажыраспағанмен, бөлініп өмір сүрді. 1933 жылғы наурыз айында велосипедшінің шабуылынан алған жарақаты Бенсонның мансабын аяқтады. Оған мемлекеттік зейнетақы тағайындалды және ол Лондондағы Кенсингтонда зейнетке шықты, онда 1939 жылдың 31 желтоқсанында 81 жасында қайтыс болды. Құпия жерлеуден кейін ол Голдерс Грин крематорийінде өртелді. 1940 жылдың 12 қаңтарында Лондон епископы басқарған Сент-Мартин шіркеуінде өткен еске алу рәсіміне театр өкілдерінің көп саны қатысты, сондай-ақ «Олд Бенсониандар» оқылымдар мен сөздер айтты.