Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этникалық топ
Ethnic group
Гола немесе Гула – Батыс Африка этностық тобы. Олар ортақ мәдени мұра, тіл және тарихты бөліседі және негізінен Батыс/Солтүстік-Батыс Либерия және Шығыс Сьерра-Леонеде қоныстанған. Гола тілі Нигер-Конго тілдер отбасының жеке тіл тобына жатады. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, оған шамамен 278 000 адам сөйлейді. Гола есімі АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Джорджия және Оңтүстік Каролина штаттарының аралдары мен жағалау аймақтарында тұратын африкалық текті Гулла халқының атына бастау болуы мүмкін.
The Gola or Gula are a West African ethnic group who share a common cultural heritage, language and history and who live primarily in western/northwestern Liberia and Eastern Sierra Leone. The Gola language is an isolate within the Niger–Congo language family. as of 2015, it is spoken by about 278,000 people. The name Gola is a possible source for the name of the Gullah, a people of African origin living on the islands and coastal regions of Georgia and South Carolina, in the southeastern United States.
Демография
Голалар Лофа, Боми, Монсеррадо және Гранд Кейп-Маунт округтерінде таралған.
The Gola are found in the counties of Lofa, Bomi, Montserrado and Grand Cape Mount.
Гола тарихи тұлғалары
Жолу Дума (әлде Петір патша) 19-ғасырдың басында Гола және Вай аймақтарын биледі. Ол 1821 жылы Либерияның американдық қоныс жайлаушыларымен келіссөздерге қатысты. 1997 мен 2003 жылдар аралығында Либерияны басқарған Чарльз Тейлор Гола және америкалық либериялық тегінен шыққан. Элен Джонсон Сэрлиф, 2006 жылдан 2018 жылға дейін Либерия президенті болды, оның әкесі Гола, ал анасы Кру және неміс тегінің араласуынан туған.
Zolu Duma (aka King Peter) ruled the Gola and Vai areas in the early 19th century. He participated in negotiations with American settlers of Liberia in 1821. Charles Taylor, who ruled Liberia between 1997 and 2003, is of mixed Gola and Americo Liberian ancestry. Ellen Johnson Sirleaf, who was Liberia's president from 2006 to 2018, whose father was Gola, and mother was mixed with Kru and German ancestry.
Санде мен Поро
Сандe әрқашан Гола халқы бар болғаннан бері болды. Санде қоғамы бон немесе “поро”дан бұрын пайда болған. Ауызша тарихқа (Кабанде) сәйкес, Гола тайпасы аналық жүйеде өмір сүрген. Әйелдер өздерінің Санде және су рухтарымен қоғамды басқарған. Әйелдер патшалар (канданя) болды және оларға DAYA (Құдай) берген Аспан мандаты болды. Зогбея (Жинаның – джинн/табиғат рухының көпше түрі) – Гола ата-бабаларымен дос болған ерекше рух. Олар бүгінгі күні Санде сессияларында, билерде және ырымдарда биленіп, пайдаланылатын қара маскалар арқылы көрінеді. Зогбенялар – Гола әйелдерін тәрбиелеушілер. Олар – Гола әйелдерінің “екінші жағынан келген күйеуі”. Зогбенялар барлық Гола халқын өз балалары деп санайды. Көптеген Зогбе маскалары тауларда, ағыстарда, өзендерде және бұлақтарда табылады және олар басқа жақтан келген сыйлықтар. Кейбір маскалар Санде сессиясы өтпеген кезде жасалып, жоғалады. Мазо – Санде қоғамының және Гола халқының бас діни қызметкері. Ол әдетте ақ киім киетіндіктен, “ақ киім киген әйел” деп аталады. Зогбенялар Гола ата-бабаларымен өз қыздарын әйелдерге тәрбиелеу туралы келісім жасады. Менде халқынан айырмашылығы, Гола, Вай, Дей және Басса Зогбеге “ол” деп сілтеме жасайды. Ол – әйелдерді оқытатын еркек. Менде халқы Зогбеге (Совейге) әйел ретінде қарайды. Менде Совейі Гола, Басса, Вай және Дейдегідей қорқынышты және қатыгез емес. Зогбенялар Гола қоғамына әділдік пен тәртіп әкеледі. Егер ер адам әйелді құрметтемейтін болса немесе әйелге зиян келтірсе, Санде сессиясы кезінде бұл оқиға Зогбеге хабарланады. Жағдайдың ауырлығына қарай, Зогбе еркекпен бетпе-бет кездесуі немесе оны қорқыту үшін қысым тудыратын аурумен (көлікке) қарғыс жіберуі мүмкін. Ерлер Зогбе алдында мақтансақ немесе тым ыңғайлы болуға рұқсат етілмейді. Зогбе билегенде әрқашан ерлерге қарайды. Ерлер ешқашан оның көзіне қарамауы керек немесе Зогбеге кедері келтірмеуі керек. Тек Дазо ғана мұндай әдеппен би билеуге немесе Зогбемен араласуға рұқсат етіледі. Зогбенялар әрқашан еркек аяқ киім киіп, қоғамдағы үстемдіктерін көрсетеді. Ол әрқашан таяқ, пышақ, таяқ немесе найзамен билейді, олардың ішінде күшті дәрілер мен талисмандар бар. Егер орындау кезінде ер адам немесе кіріспе жолға түсіп, Зогбе соққыға ұшыраса, оны аяушылықпен қарамайды. Ерлер мен Кпола (кіріспе жоқ халықтар) алыста тұрып, қашықтықтан бақылайды. Зогбенялар – судан келген шеберлер. Су олардың табиғи элементін әкеледі, олар суды қамтитын кез келген дәріде шебер. Сондықтан олар торлармен, каури қабықтарымен, су бұғы мүйіздерімен безендіріліп, қара түске боялады. Олар судың тереңдігінен және ғаламнан келген. Санде клан немесе әміршілдік сессиясында болған кезде, Зогбеня қаладан қалаға барып, жерді “тазалайды”, өйткені “адамдар елді Поро сессияларынан лас қалдырды”. Санде маусымдары батыс мектептерінің әсерінен бұрын 2-3 жылға созылады. Санде және Поро сессиялары – Гола халқының өту рәсімі. Голаға жақын этностар да Сандеді қабылдады. Вай Санде әйелдері әрқашан Санде әндерін менде, Гола немесе Дей тілдерінде айтады. Либерияда тұратын менделер балаларын жиі Гола Санде сессияларына жібереді. Гола ауызша дәстүріне сәйкес, басқа этностар кейін Гола халқымен соғыс бастады және әйелдер соғыса алмады, олар тек су діни қызметкерлеріне (зонья) және шамандарға тәуелді болды. Гола ер адамдары ашуланып, терең орманға барып, ашулы орман жындысын/демонын тастады. Бұл рух “Дадеве” деп аталды. Дадеве терең дауысқа ие, бірақ Зогбеня сияқты маскасы жоқ. Дадеве де өздерінің кіріспелерінің арқасына белгі қоятын ашулы тістерге ие. Дазония (Жоғарғы діни қызметкерлер) оларды соғысқа дайындыққа алу керектігі туралы рухпен сөйлесті. Олар Дадевені алып келіп, жігіттерді “жұтып” және оларды еркектерге қайта тудырды. Дая бохнды (Поро) әйелдерге берді, бірақ ол оларға тым күшті болды, сондықтан ол ер адамдарға берілді. Дадеве оларды оқытқан соң, олар өз жерлерінде тұрып, қарсы күресе алды. Сол кезден бастап, Гола ата-бабалары Дадевемен келісім жасап, ол барлық Гола ұлдары мен ұрпақтарын оқытып, оларды еркектерге айналдыратынын айтты. Олар сондай-ақ Санде маусымында соғыс болған кезде оны тоқтату керектігін және жігіттердің Пороға барып, жаттығулар өткізуі керектігін айтты. Сонымен қатар, олар келісімде Дадеве Санде сессиясында болған кезде жақын маңдағы орманға жіберілетінін, өйткені әйелдер оның қатты, қатты дауысынан қорқатынын айтты. Пороның құрылуы Гола халқын көп жылдық соғыс пен азаптан кейін қайтадан ұлықтады. Олар күшті мемлекеттер құрды және Пре және қазіргі Либериядағы күшті басқыншы тайпаға айналды. Қазір әйелдерге Гола әміршілдіктері мен қалаларын басқаруға сирек рұқсат етіледі, дегенмен бұл кейде болады. Поро – этникалық институтқа айналып, Вай, Менде, Дей, Басса, Кпелле, Киси және басқалар сияқты басқа этностарға тарады. Вай және Дей халқы Поро мен Сандені бірінші болып Гола халқы құрғанын мойындайды. Көптеген Вай ер адамдары мен әйелдері Гола Поро және Санде қоғамдарына қосылады. Дей (Девоин) және Басса халқы Поро сессияларына “өрт әкелу” үшін Гола бөлімдерінен Дазоны (Жоғарғы Поро діни қызметкері) әкелуі керек. Поро маскалары, мысалы, Гбету, Нафай, Яфи, Жобай, Ньяа және Кɔкпɔ (КОР кпор) Зогбеня сияқты рухани маңызға ие емес. Олар “нɛ фɔwɔ” – “ойнау заттары”. Гола халқы бұрын рухани маскаларға ие болған, бірақ олар Дадевемен заңды бұзғандықтан, оларды пайдалануға болмайды. Қазір Поро маскалары ойын-сауық, жиналыстар мен тойлар үшін қолданылады. Барлық маскалар орман рухтарынан әсерленген. Поро рухы Дадевеге масканың қажеті жоқ, өйткені ол қалаға жақындағанда барлық ауыл тұрғындары оны естиді.
There has always been Sande as long as Gola people have existed. The Sande society came before the Bohn or “Poro”. According to oral history (Kabandé), the Gola tribe used to be a matriarchy. The women used to rule the societies with their Sande and water guardian spirits. The women were the Kings (Kandanya) and had the Mandate of Heaven given to them from DAYA (God). The Zogbenya (Plural of Zogbe) are a specific type of Jina (Djinn/nature spirit) that are friends with the Gola ancestors. They manifest through the black masks that are danced and used for Sande sessions, dances, and rituals today. The Zogbenya are the trainers for the Gola women. They are the Gola woman's ‘Husband from the other side’. The Zogbenya see all Gola people as their children. Many Zogbe masks are found in mountains, creeks, rivers, and streams and are gifts from the other side. Some of the masks are made and disappear when Sande is not in session. The Mazo is the High Priestess of the Sande Society and of the Gola people. She is known as “the lady in white” as she usually dresses in white cloth. The Zogbenya made a covenant with the Gola ancestors to always train their girls into women. Unlike the Mende, the Gola, Vai, Dei, and Bassa refer to the Zogbe as he/him. He is a male that trains the women. The Mende see the Zogbe (Sowei) as a woman. The Mende Sowei is not as intimidating and vicious like the Gola, Bassa, Vai, and Dei ones are. The Zogbenya bring justice and order in Gola society. If a man were to disrespect a woman or abuse a woman in any way, during the Sande session the incident would be reported to the Zogbe. Depending on the severity of the situation the Zogbe could either confront the man or hex him with hernia which was feared. Men are not allowed to seem boastful or too comfortable in front of the Zogbe. When the Zogbe dances he always stares at the men. The men should never stare into the eyes or ever get in the way of the Zogbe. Only the Dazo is allowed to dance or be around the Zogbe in such manners. The Zogbenya are always wearing men's shoes to show their dominance in society. He always dances with a cane, knife, stick, or spear that have heavy medicines and talismans behind it. If in performance and a man or uninitiate is in the way and ends up getting hit by the Zogbe the person is not felt sorry for. Men and Kpola (Uninitiated peoples) stay away and watch for a distance. The Zogbenya are masters from the water. Water bring their natural element, they are skilled in any medicine containing water. That's why they are decorated with nets, cowrie shells, water deer horns, and dyed black. They are from the depths of the water and the universe. When Sande is in session a clan or chiefdom, the Zogbenya go from town to town ‘cleansing’ the land because “men have left the country dirty” from Poro sessions. Sande seasons last 2 3 years before the influence of western school. Sande and Poro sessions are the rites of passage of the Gola people. Ethnic groups adjacent to the Gola adopted Sande as well. Vai Sande women always sing Sande sings in Mende, Gola, or Dei languages. Mende who live in Liberia often send their children to Gola Sande sessions. According to Gola oral tradition, other ethnic groups later started to make war with the Gola people and the women were not able to fight, they only depended on their water priests (zonya) and shamans. The Gola men then got furious and went into the deep forest where they cast furious forest monster/demon. The spirit was called ‘Dadɛwɛ’ (DAH deh weh). Dadewe has a deep voice but has no mask like the Zogbenya (plural for Zogbe). Dadewe also has furious teeth that marks the backs of its initiates. The Dazonya (High Priests) communicated with the spirit that they needed to be properly trained for war. They then brought Dadewe to ‘swallow’ the boys and rebirth them as men. Daya gave the Bohn (Poro) to women but it was too strong for them so it was passed to the men. Once Dadewe trained them they were able to fight back and stay on their land. Ever since then, the Gola ancestors made a covenant with Dadewe stating that he will train all the Gola boys/descendants and make them men. They also stated that whenever there is war during Sande season it must be paused and the boys must go to the Poro to be trained. They also stated in the covenant that Dadewe will be sent to a near forest when Sande is in session because the women are terrorized by his deep, loud voice. The establishment of the Poro is what made the Gola great again after many years of war and suffering. They made strong kingdoms and became a strong oppressive tribe in Pre and Present Liberia. Now women are rarely allowed to rule over Gola chiefdoms and towns although it happens once in a while. The Poro became a trans ethnic institution, spreading to other ethnic groups like the Vai, Mende, Dei, Bassa, Kpelle, Kisi and others. Vai and Dei people credit Gola people as first having the Poro and Sande. Many Vai men and women join Gola Poro and Sande societies. The Dei (Dewoin) and Bassa people MUST always bring a Dazo (High Poro Priest) from Gola sections to “bring the fire” to their Poro sessions to train the boys. The Poro masks such as Gbetu, Nafai, Yafi, Jobai, Nyaa, and Kɔkpɔ (KOR kpor) have no spiritual importance like the Zogbenya. They are 'nɛ fɔwɔ' “Play things”. Gola peoples used to have spiritual masks but they had broken a law with Dadɛwɛ and they cannot be used. Now they Poro masks are used for entertainment, meetings, and celebrations. All of the masks are influenced from forest spirits. The Poro spirit Dadewe does not need a mask, for it is heard by all the villagers when it approaches the town.
Мәдениет
Гола халқының көп бөлігі мұсылман. Голалар 16 ғасырдан бастап мандинка саудагерлерінің әсерімен ислам дінін қабылдады.
Most of the Gola people are Muslim. The Gola adopted Islam through the influence of Mandinka merchants from the 16th century onwards.