Темән: Едом тайпасы және ежелгі қаласы

Кіріспе

Едомдық руы және Арабия Петреяның ежелгі Киелі кітаптағы қаласы – Теман. Киелі кітапқа сәйкес, Теман – едомдық руының және оның атасының аты. Бұл термин Киелі кітаптағы еврей тілінде дәстүрлі түрде Оңтүстік бағытын білдіретін синоним ретінде қолданылады. Арабия түбегінің оңтүстік бөлігінде орналасқандықтан, Йеменнің еврей атауы ретінде (арабша атауы – "Яман") қолданылып, йемендік яһудилерді еврей тілінде "Теманим" деп атайды. Төрелік кітабында Теман – Есаудың үлкен ұлы Елифаздың ұлы ретінде айтылады. Әйүптің досы Елифаз Теманнан шыққан адам деп есептеледі.

Орналасқан жері

Библиялық мәліметтерге сәйкес, Теман немесе те’ман (תימן) «оң жақта», яғни «оңтүстікте» (Тайман) деген мағынаны білдіреді. Бұл Едом жеріндегі аудан мен қаланың атауы. Теман – Едом тайпаларының басшыларының бірі, бірақ ол аға туған ұлдың орнында бірінші болып есімдер тізімінде көрсетілмейді. Едомның ежелгі патшаларының бірі – Теман елінен шыққан Хушам еді. Бұл туралы «Обадия» кітабында айтылған. Теман Едомның астанасы Босорамен бірге есімдер тізімінде аталады. «Езекиел» кітабында Едомның құрылысы туралы былай делінген: «Теманнан Деданға дейін олар қылыштан қаза табады». Осыдан кейін Дедан (қазіргі араб тілінде Аль-Ула) оңтүстікте орналасқандықтан, Теман солтүстікте болуы керек деген пікір туды. Бірақ бұл автоматты түрде орын алмайды. Шындығында, Дедан Солтүстік Арабияда орналасқан және Ашшур немесе Ассирия халықтарымен, сондай-ақ басқа да солтүстік тайпаларымен байланысты. Теман Деданның жанында есімдер тізімінде айтылады; Едомға үкім шығарылғанда, Дедан халқына шөлге шегіну ескертіледі. Евсевийдің «Ономастикон» кітабында Гебалин аймағындағы Теман деп аталатын аудан және Петрадан 15 шақырым қашықтықтағы рим гарнизоны орналасқан осы аттас қалашық туралы мәлімет бар. Өкінішке орай, бағыты көрсетілмеген. Оның атын әлі табуға мүмкін болған жоқ. Бұл қала Елаттан Босраға баратын жолда орналасқан болуы мүмкін. Теман тұрғындарының даналығымен танымал болғаны айтылады («Еремия», «Обадия» кітабы). Темандық Елифаз – Әйүптің ақылдастарының басшысы еді. Пайғамдар Теманды жеке айтады, ал кейде оны Едомның өзінің атауы ретінде қолданады, бұл оның сол кезде қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар мен түсіндірушілер Теманның Уз жеріндегі қала болғанын айтады. «Қасиетті Китапқа толық түсіндірме» кітабында былай делінген: «Яһудилердің тарихындағы Греция римдіктер үшін болғандай, Уз немесе Идумея да көркемдік пен жетістікке ие болды, ал Теман, Елифаздың туған қаласы, Арабия Петреяның Афинысы болды». «Еврей энциклопедиясы» Теман есімінің библиялық шежіресі мен сілтемелері «Теманның едомдық тайпалардың ең маңыздыларының бірі болғанын дәлелдейді, және бұл «Теман» сөзінің Едомның өзінің синонимі ретінде қолданылуымен расталады (Амос 1:12; Обадия 9; салыстырыңыз, Еремия 49:20, 22; Хабаққұқ 3:3)» дейді. Темандықтар өз даналығымен әйгілі болған («Еремия 49:7; Барух 3:22»). Теманның нақты орналасқан жері белгісіз, бірақ егер Теман қаласы Әйүп заманында мал өсірушілердің тұрақты мекені болған болса, онда Иорданиядағы қазіргі Маан (معان) оның мұрагері болуы мүмкін. Библиялық мәліметтерге сәйкес, Теманның орналасқан жері туралы басқа да нақты дәлелдер бар. 1200 жылға дейін Арабия түбегінің оңтүстігінде пайда болған мемлекет өзінің ықпалын солтүстікке қарай кеңейтіп, Маан қаласын сауда және саяси орталыққа айналдырды. Қала судың көп болуына байланысты даңққа ие болды, бұл көптеген бұлақтардың болуынан көрінеді. Сол кезде шөлмен қоршалған кез келген елді мекен су көздерінің маңында салынды. Бұл жердің жарқырауы Арабия түбегі мен Левант арасындағы керуендердің тоқтау орны болғандығымен түсіндіріледі, олар су және азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін және демалу үшін сол жаққа баратын.

According to bibleatlas. org and author W. Ewing, Teman or te' man (תימן) means "on the right," i. e. "south" (Thaiman) and it is the name of a district and town in the land of Edom, named after Teman the grandson of Esau, the son of his firstborn, Eliphaz. A duke Teman is named among the chiefs or clans of Edom. He does not however appear first, in the place of the firstborn. Husham of the land of the Temanites was one of the ancient kings of Edom. From Book of Obadiah we gather that Teman was in the land of Esau (Edom). In Book of Amos it is named along with Bozrah, the capital of Edom. In the Book of Ezekiel desolation is pronounced upon Edom: "From Teman even unto Dedan shall they fall by the sword." From this it has been argued that Dedan (modern Arabic Al `Ula) being in the south, Teman must, therefore, be in the north. But this does not automatically follow. Dedan is in fact in northern Arabia, being related to the peoples of Asshur or Assyria and other northern tribes It is mentioned in proximity to Teman ; and when judgment is pronounced on Edom, the people of Dedan are warned to stay back; that is, to retreat into the desert This understanding of Dedan is consistent with a southern Teman. Eusebius' Onomasticon knows a district in the Gebalene region called Theman, and also a town with the same name, occupied by a Roman garrison, 15 miles from Petra. Unfortunately no indication of direction is given. No trace of the name has yet been found. It may have been on the road from Elath to Bozrah. The inhabitants of Teman seem to have been famous for their wisdom (Jeremiah , Book of Obadiah ). Eliphaz the Temanite was chief of the comforters of Job (, etc.). The manner in which the city is mentioned by the prophets, now by itself, and again as standing for Edom, shows how important it must have been in their time. According to some biblical scholars and commentators Teman was a city in the Land of Uz. In "The Comprehensive Commentary on the Holy Bible" it is written: "Throughout almost the whole of Hebrew history Uz or Idumea was regarded by the Jews in the same light of elegance and accomplishment, as Greece by the Romans, and Teman, the native city of Eliphaz, as the Athens of Arabia Petrea". The Jewish Encyclopedia points out that the biblical genealogy and the references of the name "Teman": "proves that Teman was one of the most important of the Edomite tribes, and this is confirmed by the fact that "Teman" is used as a synonym for Edom itself (Amos i. 12; Obad. 9; comp. Jer. xlix. 20, 22; Hab. iii. 3). The Temanites were famed for their wisdom (Jer. xlix. 7; Baruch iii. 22)". The exact location of Teman remains unknown, but there is a possibility that if the city of Teman ever existed as a more permanent location of shepherds during the time of Job, present day Ma'an (معان) in Jordan could be its successor. The possible location of Teman given by bibleatlas. org

There is other strong evidence that Teman could be identified in the site of the modern Ma'an. There is some information that says that the state which emerged in the south of the Arabian Peninsula in Yemen during the year 1200 BC extended its influence in the north and made the city of Ma'an a commercial and political center. The city acquired a gloss because of the abundance of its waters and this is true because we can assume it from the large number of springs and their ongoing. That time any residential community surrounded by a desert was built around water sources. The glitter of the site could be interpreted by its position as it became a stop of migratory convoys between the Arabian Peninsula and the Levant which were going there due to their need for the supply of water and food and to take a rest.