Кіріспе

Ресей мен АҚШ арасындағы қару-жарақтарды бақылау туралы келісім. "Мегатоннан мегаваттқа" бағдарламасы, сондай-ақ АҚШ-Ресей жоғары байытылған уранды сатып алу туралы келісім деп те аталады, бұл Ресей мен АҚШ арасындағы келісім, оған сәйкес Ресей 500 тонна "артық" қару-жарақ сапасындағы уранды (20 000 оқ-дәріге жететін көлем) АҚШ-тың коммерциялық ядролық электр станцияларында пайдалану үшін сатып алынған 15 000 тонна төмен байытылған уранға айналдырды. Бағдарламаның ресми атауы – "Ресей Федерациясы Үкіметі мен Америка Құрама Штаттары Үкіметі арасындағы ядролық қарудан алынған жоғары байытылған уранды кездеру туралы келісім", 1993 жылғы 18 ақпан. Осы келісімге сәйкес Ресей АҚШ-қа Ресейдің қорғаныс қажеттіліктерінен артық деп табылған жоғары байытылған ураннан алынған төмен байытылған уранды (ТБУ) жеткізуге келісті. АҚШ төмен байытылған уран отынын сатып алуға келісті. Бұл бағдарламаның бастапқы ұсынысын MIT физигі Томас Нефф 1991 жылғы 24 қазанда "The New York Times" газетінде жариялаған. 1992 жылғы 28 тамызда Мәскеуде АҚШ және Ресей келіссөзшілері 20 жылдық келісімге қол қойды, ал президент Джордж Буш келісімді 1992 жылғы 31 тамызда жариялады. 1993 жылы келісімге президент Билл Клинтон қол қойып, оны іске қосты, содан кейін екі тарап та коммерциялық іске асыру шартына қол қойды. Бағдарлама 2013 жылғы желтоқсан айында сәтті аяқталды. Бұл бағдарлама тарихтағы ең табысты қарусыздандыру бағдарламаларының бірі деп есептеледі, бірақ ядролық отынның төмен бағасы батыс компанияларының уранды байыту қуаттарына инвестиция жасауына кедерес келтірді. Нәтижесінде 2022 жылы Ресейдің мемлекеттік "Росатом" компаниясы әлемдегі байытылған уранның шамамен 50% және АҚШ-та қолданылатын ядролық отынның 25% көлемін жеткізушіге айналды.

Бағдарламаның шарттары

Осы Келісімге сәйкес, АҚШ және Ресей Кеңес дәуіріндегі қару-жарақтан алынған 500 тонна жоғары байытылған уранды (90 пайызға дейін байытылған 235 уран) 20 жылдық бағдарлама арқылы коммерциялық тұрғыда төмен байытылған уранға (235 уранның 5 пайызынан кем) айналдыруға келісті. Келісім шарттарында осы бағдарлама мемлекеттік қаржыландырусыз, коммерциялық шарттар бойынша іске асырылуы тиіс еді. Келісімде Энергетика департаменті АҚШ тарапынан атқарушы агент ретінде тағайындалды. DOE жаңадан жекешелендірілген United States Enrichment Corporation (USEC) компаниясын коммерциялық агент және оның бағдарламасын іске асыруға жауапты мердігер ретінде тағайындады. Ресей Федерациясы Атом энергиясы министрлігінің (Minatom) коммерциялық еншілес компаниясы Techsnabexport (TENEX) компаниясын бағдарламаны коммерциялық шарттар бойынша іске асыруға уәкілдік берілген агент ретінде белгіледі. 1994 жылдың 14 қаңтарында USEC және TENEX арасындағы коммерциялық келісімшарт (HEU-LEU келісімшарты) қол қойылды. Келісім шарттарында HEU Ресейдің ядролық объектілерінде сұйыту (төмендету) арқылы LEU-ға айналдырылуы қажет болды. USEC содан кейін төмен байытылған отынды сатып алып, АҚШ-тағы өзінің объектілеріне тасымалдайтын болды. LEU-дың алғашқы партиясы 1995 жылдың мамырында жеткізілді. Процестің құны екі компоненттен тұрады: LEU Feed (табиғи уранның бастапқы компоненті) және конверсия процесінде атқарылған жұмыс, айыру жұмысының бірліктері (SWU) арқылы өлшенетін жұмыс. Екеуі де жеке коммерциялық құндылыққа ие. Бұл мәселе бойынша үкіметтік және коммерциялық келісімдердің шарттарын түсіндірудегі алғашқы келіспеушіліктер дау-дамайлар мен кейбір кешігулерге әкелді. Әрбір партияда LEU болғанымен, әлемдік уран нарығының коммерциялық сипаты уран мен байыту компоненттерін жеке коммерциялық құндылықтар мен шығындар ретінде анықтайды. Келісімге сәйкес, USEC сатып алған SWU компоненті үшін төлемдерді жалғастыруға және LEU қоректік компонентінің құнына тең соманы Ресей тарапына беруге міндетті болды. 1999 жылдың наурыз айында Minatom және АҚШ Энергетика департаменті Ресей Федерациясына бастапқы материалды беру туралы келісімге (Төлем туралы келісім) қол қойды, сонымен қатар TENEX Батыс компаниялар тобымен (Cameco, Канада; Cogema, Франция; Nukem, Германия/АҚШ) LEU қорегін сатып алу туралы келісімге қол қойды. Жылдар өте келе көптеген коммерциялық келісімшарттардың шарттары өзара мүдделерді ескере отырып, қайта қаралып, түзетілді.

Бағдарламаның қысқаша мазмұны

Мегатоннан мегаваттқа дейінгі бағдарлама 1993 жылы басталып, 2013 жылдың желтоқсанында жоспар бойынша аяқталды. Барлығы 500 тонна ресейлік оқ-дәрілік HEU (20 008 ядролық оқ-дәріге баламалы) Ресейде 15 000 тоннаға жуық LEU (төмен байытылған уран) түріне айналдырылып, АҚШ-қа американдық ядролық электр станцияларында отын ретінде пайдалану үшін сатылды. Бұл бағдарлама қаруды таратпау бойынша ең ірі және ең табысты бағдарлама болды. Бұл бағдарлама аясында төмен байытылған уранды алғаш рет 1998 жылы Купер ядролық станциясы алды. 20 жылдық «Мегатоннан мегаваттқа» бағдарламасы кезеңінде АҚШ-та өндірілген электр энергиясының 10 пайызы Ресейдің жоғары байытылған уранынан жасалған LEU отынымен өндірілді. Осы кезеңде АҚШ үкіметі өздерінің артық ядролық оқ-дәрілік HEU-ының бір бөлігін электр станциялары үшін отынға айналдырып келеді. Сондай-ақ, АҚШ электр станциялары үшін ядролық отынды толықтыру мақсатында оқ-дәрілік плутонийді отынға айналдырудың коммерциялық мүмкіндігін көрсету жөніндегі жұмыстар жүргізілуде. Ядролық өнеркәсіп көздері «Мегатоннан мегаваттқа» келісімі аяқталғаннан кейін басқа уран көздерін табу қажеттілігін болжайтын сұраныстың жоғары деңгейін күтісті. «Мегатоннан мегаваттқа» бағдарламасына ұқсас жаңа бастамалар туралы ешқандай жоспар жарияланбады.

Кейінгі әсерлері

Бұл бағдарлама қарусызданудың ең табысты бағдарламаларының бірі деп есептелгенімен, отынның арзан бағасы үшін сынға ұшырады. Осы белгіленген баға АҚШ және Еуропа компаниялары үшін ресейлік ядролық отынмен бәсекелесуді тиімсіз етті, нәтижесінде 2022 жылға қарай Ресей әлемдегі байытылған уранның шамамен жартысын және АҚШ-та қолданылатын ядролық отынның төрттен бір бөлігін қамтамасыз етті. Бұл АҚШ компанияларының Ресейдің мемлекеттік ядролық компаниясы «Росатомға» шамамен 1 миллиард доллар төлеуіне және Ресейдің Украинаға басып кіруінен туындаған басқа ресейлік энергетикалық өнімдерге қатысты эмбаргодан ресейлік ядролық отынның босатылуына әкелді. Сонымен қатар, Билл Гейтстің ядролық энергетикалық TerraPower жобасының ұсынған жаңа типтегі реакторларына бүгінгі таңда тек «Росатом» ғана жеткізе алатын отын қажет. «Уренко» сияқты уранды байыту компаниялары Батыс үкіметтерінің ішкі өндіріс тізбегінің маңыздылығын түсініп, олардың дамуын қолдау үшін заңнамалық шаралар қабылданатынын үміттенеді.