Кіріспе

16-шы және 17-ші ғасырларда Трансильвания княздығының билеушілері. Трансильвания князі (erdélyi fejedelem, Fürst von Siebenbürgen, princeps Transsylvaniae, principele Transilvaniei) – 16-шы ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап 18-ші ғасырдың ортасына дейін Трансильвания княздығының мемлекет басшысы болған. Иоанн Сигизмунд Заполя 1570 жылы бұл атақты алғаш рет қабылдаса, оның тұрақты қолданылуы 1576 жылдан басталды.

Шығу тегі

Трансильванияның жаңа құрылған Венгрия Корольдігіне енуі шамамен 1003 жылы басталды. Аймақ қарқынды отарлауға ұшырады, нәтижесінде түрлі текті отарлаушылар келіп қоныстанды, оның ішінде венгр тілінде сөйлейтін секелилер мен этникалық немістер де болды. Трансильвания аумағы әкімшілік мақсаттар үшін «округтар» және «орындықтар» деп аталатын аумақтық бірліктерге бөлінді. Трансильванияның жеті округі (Добока, Фехер, Хуняд, Колож, Кюкулло, Шолнок және Торда округі) негізінен жергілікті дворяндар басқаратын мекемелер еді. Дегенмен, олардың басшылары немесе испандар жоғары лауазымды шенеунікке, Венгрия патшалары тағайындаған воеводаға бағынды. Трансильвания воеводасының көптеген әкімшілік, әскери және сот функциялары болды. Мысалы, жеті округтің бірлескен жалпы жиналыстарын воевода немесе оның орынбасары шақырып, әдетте Тордада (қазіргі Турда) төрағалық етті. Бірақ округтердегі судьялар да олар тарапынан сайланды. Олар воеводалардың билігіне тәуелсіз болды. 1469 жылы Венгрия королі Матиас Корвин барлық саксон орындықтарына өз басшыларын сайлауға рұқсат берді. Жеті жыл өткен соң, сол монарх Трансильваниядағы барлық саксон орындықтары мен аудандарын біріктіретін «Саксон университетін» құрды, оның төрағасы Нагисзебеннің (немісше: Hermannstadt, румынша: Sibiu) сайланған бургомистрі болды. Мысалы, сакстар мен секелилердің өкілдері воеводалардың басшылығымен дворяндардың жалпы жиналыстарына жиі қатысты. Ақсүйектердің өкілдерінен өзгеше, сакстар мен секелилер румын князьдарын тек екі рет (1291 және 1355 жылдары) жалпы жиналыстарға шақырды. Бұл 1437 жылы Будай-Наг-Антал көтерілісі кезінде болды. Бұл ресми одақ 1459 жылы бекітілді, оның басты мақсаты Венгрия Корольдігінің регент-губернаторы Михаил Силагиге қарсы күрес еді. 1514 жылы Дьердь Дожа бастаған шаруалар көтерілісі кезінде воевода Ян Заполья Үш ұлттың жиналысын шақырды.

Тәуелсіз Венгрия Корольдігінің аяқталуы

1526 жылы Мохач шайқасында Осман империясы Венгрия патшалығының әскерін жеңіп, король Людовик II-ні өлтірді. Осман әскері содан кейін шегінді. Таққа Людовиктің жекжаттысы, Австрияның эрцгерцогы Фердинанд пен Джон Заполя таласты, екеуі де венгр магнаттарының топтарымен қолдауға ие болды. Фердинанд Джонды Венгриядан қуды, сосын Джон қолдау үшін Осман сұлтаны Сүлеймен шаһанаға адалдыққа сөз берді. Сүлеймен Австрияға жорық жасағанда, Джон тағын қайтарып алды. Сүлеймен Австриядан ығыстырылды, ал 1538 жылғы келісім бойынша Фердинанд Венгрия патшасы атанды, батыс бөліктерін басқарды, ал Джон патша болды, шығыс бөліктерін, соның ішінде Трансильванияны (тарихшылар оны «Шығыс Венгрия патшалығы» деп атайды) басқарды. Осылайша, толыққанды тәуелсіз патшалық болғанымен, Венгрия Габсбургтер әулетінің иелігіне немесе Осман империясының қарауына көшті.

Трансильвания княздігінің бөлінуі

1538 жылы Джон Фердинандты өзінің мұрагері, патша ретінде тағайындады. Бірақ ол 1540 жылы қайтыс болғанға дейін Иоанн Сигизмунд Заполья атты ұлы болды. Венгрия диетасы оны Иоанн II Сигизмунд ретінде патша сайлады, ал Фердинанд шапқанда, регент-епископ Мартинуцци Сулейманды өзінің вассалын қорғауға шақырды. Сулейман Фердинандты қуды, содан кейін Венгрияның орталық бөлігін тікелей түрік билігіне қойды. Ол Трансильванияны және Шығыс Корольдік Венгрияны Иоанн II Сигизмундке бөлді. 1551 жылы епископ Мартинуцци Иоанн II Сигизмундтің Фердинандтың пайдасына патшалық титулынан бас тартуына жағдай жасады, бұл үшін ол «Шығыс венгр» жерлерінің вассалдық иесі ретінде танылды. Осылайша, 1551 жылы Осман империясының тікелей билігінен құтылған Венгрия Корольдігінің барлық территориялары Фердинандтың билігімен қайта біріктірілді. Бірақ Осман шабуылдары жалғасты, және Фердинанд «Шығыс Венгрияны» қорғай алмады. 1556 жылы диета «Патша Иоаннның ұлын» (яғни Иоанн II Сигизмундты) және оның анасын Тизаның шығысындағы территорияларды басқаруды қайта бастауға шақырды. Иоанн II Сигизмунд 1570 жылға дейін өзін Венгрияның «сайланған патшасы» деп атады. 1570 жылы Иоанн II Сигизмунд Фердинандтың мұрагері, император Максимилиан II-ге жақтап, тағы да патшалықтан бас тартты. Бұл Шпейер шартында көрсетілген. Иоанн II Сигизмунд жаңа титулды қабылдады: «Трансильванияның князі және Венгрияның бір бөлігінің иесі». Алайда Иоанн Сигизмундтың мұрагері Степан Батори Трансильванияның бұрынғы патшалық губернаторлары қолданған титулды қабылдады және өзін воевода деп атады. Сонымен қатар, ол Венгрияның патшасы Максимилиан I-ге құпия түрде адал болуға ант берді. 1586 жылы қайтыс болғаннан кейін оның князьдік титулын оның сіңілі ұлы Зигизмунд Батори мұра етті.

Стиль және атаулар

Трансильвания монархтары мынадай стиль мен атақтарды қолданды: «Құдайдың құрметімен, Трансильвания князі, Венгрияның бір бөлігінің иесі және Секели графы».

Халықаралық мәртебе

1570 жылдан 1699 жылға дейін Трансильвания князьдары тәуелсіз монархтар ретінде мойындалмады. Кейде олар Осман сұлтанатына бағынышты екендіктерін білдірсе, ал кейде Венгрия Корольдігінің үстемдігін қабылдады. Ислам құқығының ханафи мектебінің тұжырымы бойынша, Трансильвания "Согласие үйі" (Дәр ал-Ахд) құрамына кірді, яғни Осман империясына толық интеграцияланған жерлер мен тәуелсіз мемлекеттер арасындағы өтпелі мәртебедегі аумақ. Осыған орай, таққа отырған әр князь сұлтаннан князьдың құқықтары мен міндеттерін баяндайтын ресми құжат алды. Бұл құжаттар немесе ахиднамалар Трансильвания ақсүйектерінің княздарды еркін сайлау құқығын бекітті, "княздықтың аумақтық бірлігіне кепілдік берді" және князьға жауларының шабуылы болған жағдайда әскери көмек көрсетуге уәде берді. Екінші жағынан, княздар жыл сайын салық төлеуге және Осман империясының әскери операцияларына көмектесуге міндетті болды.

Институттың аяқталуы

Ракоццидің Тәуелсіздік соғысынан кейін князьдер іс жүзінде губернаторлармен ауыстырылды. Соңғы князь Франциск II Ракоцци өмірінің қалған бөлігін эмиграцияда өткізді.