Кіріспе

Құранның бір қыры

Әділдік – Құрандағы басты тақырыптардың бірі, ол заң дәстүрлерін және оларды қалай іске асыру керектігін анықтайды. Әділдік екі деңгейде көрінеді: заңдық және иләһи (Құдайдың) әділдігі. Заңдық әділдік тұрғысынан алғанда, Құран мұсылмандарға қалай мінез-құлық тану керектігін ғана емес, сонымен қатар басқа адамдармен қарым-қатынаста болудың маңыздылығын да көрсетеді. Онда нақты қылмыстар үшін қандай жазалар қарастырылғаны және осы жазалардың негіздемесі түсіндіріледі. Бұдан әрі, Құран әділдікті таратушы және оған сәйкес әрекет ететін әрбір адамның жұмақта лайықты орнымен құрметті түрде марапатталатынын жеткізеді. Иләһи әділдікке келетін болсақ, көптеген түсіндірушілер әртүрлі адамдар үшін әділдік қалай орындалатыны туралы пікірталас жүргізді, бірақ барлығы да Аллаһтың ешқандай әділетсіздік жасамайтынына келіседі. Мұсылман емес адамдарға қатысты әділдік қалай жүзеге асырылады деген мәселе де талқыланып жүр. Құран мұсылман емес адамдарға қатысты әділдік туралы тікелей айтпаса да, үш рет басқа діндердің өкілдерінің жақсы амалдары Аллаһ алдында құр босқа кетпейтінін нақты айтады. Осы аяттардан тікелей көрініп тұрғанындай, Жаратушы, яғни Аллаһтың дінге қатысы жоқ, бірақ адамның жақсы амалдары осы дүниеде де, ақыретте де міндетті түрде өтеледі, бұл Аллаһтың баршаға әділдік орнатуын көрсетеді.

Мұсылмандарға қатысты әділдік

Іс жүзінде ислам заңы Құран әділдігінің әртүрлі түсіндірмелерін ұсынады, бірақ бұл негізінен заңды және құдайлық әділдіктің аражігін ажырату арқылы жүзеге асырылады. Бұл негізінен мұсылман еместерге қатысты әділдік деген ұғым мұсылман еместер үшін ақыреттегі өмірде жаза немесе сыйлық болатынын білдіреді. Жалпы мұсылмандар үшін атеистер мен мушриктер сияқты имансыздардың тозаққа түсетіні анық. Бұл - Аллаһтың Өзіне басқаларды (Құдайға) теңеуді мойындамағанынан. Алайда, Киелі кітапты оқығандар арасында әділдік қалай жұмыс істейтіндігі туралы келіспеушіліктер бар, өйткені олар да қатаң монотеизмді ұстанады, бірақ Мұхаммедті пайғамбар деп қарамайды. Кейбір ғалымдар христиандар, яһудилер және басқа да монотеистік діндердің жұмаққа кіруіне рұқсат етіледі деп болжайды. Олар мұны исламның басты тіректерінің біріне сүйенгендіктен, әділдік деп санайды, атап айтқанда, әркім өзінің ниеті мен іс-әрекеті бойынша бағаланады. Олар Құранның әр түрлі аяттарын өздерінің пікірлерін растау үшін қолданады. Бұл аяттар Алла мен ақырет күніне сеніп, ізгілік істегендерге әділдік орнағандығын және олардың сауаптары рақымшылыққа толы екенін білдіреді. Олардың дәлелдеріне қосымша негіз ретінде басқа аяттар қолданылады, мысалы: "Дінге мәжбүрлеу болмайды". Бұл пікірді растайтын тағы бір Құрандық түсіндірме Гласседің "теория бойынша ислам христиан дінін құдайдан келген дін ретінде қабылдайды" деген пікірін дәлелдейді. Бұл Құрандағы аяттарға негізделген, онда мұсылмандар тек қана мұсылмандар емес, бұл адамдар дұғалары мен өмір сүру жолдары үшін жұмақта орын алады. Сонымен қатар Құраннан көптеген аяттар мұсылман еместерге әділдіктің жалғыз түрі Мұхаммедті Алланың пайғамбары деп мойындамағаны үшін тозаққа түсуге лайық екендігін көрсетеді. Алайда, бұл түсінік ішінара Құранның Ислам дінінің бірден-бір шынайы дін екендігін айтқан аяттарына негізделген. Басқа ғалымдар мен Құран аудармалары исламды сөзбе-сөз мағынасында қабылдады: Құдайға мойынсұну. Бұл жоғарыда аталған Құран аяттарының басқа да түсіндірмелерімен бірге, егер олар әлі де монотеизмді ұстанатын болса, мұсылман еместерге қатысты Құдайдың әділдігі олардың іс-әрекеттері мен ниеттеріне негізделген деген пікірді жариялайды. Ал басқа бір хадисінде: "Алланың мейіріміне ие болатындар - Кітап иелері ғана. Себебі Құран Кәрімде: "Алланың Киелі кітапта түсіргенін жасырып, арзанға сатуға тырысқандар өздерінің ішін оттан басқа нәрсемен толтырмайды. Мәсіхшілер мен яһудилер Мұхаммед пайғамбардың оларға жіберген хабарын өзгерткен деп қарастырады, бұл кейбір түсіндірмешілер екіжүзділік және көпті құдайшылдар мен атеистермен қол алысу деп түсіндіреді. Алайда, осы аятта Құран: "Оларды кешіріңдер, олардың жаман істерін кешіре гөр, өйткені Алла мейірімділерді жақсы көреді" деп ұсынады.

Екілік хабарламаны үйлестіру

Құран мұсылман еместерге қатысты екі жақты хабарды қамтиды; ол кітап иелері үшін ақыреттегі Алланың әділдігі – олардың жұмақтағы орны болатынын (әділ өмір сүрген жағдайда) жариялағандай көрінеді, сонымен бірге осы адамдардың өз сенімдері үшін тозаққа лайық екенін де айтады, олар қаншалықты тура жолмен өмір сүрсе де. Құранда мұсылмандарға мұсылман еместермен күресуге бұйрық беретін аяттар да бар, бірақ сонымен бірге, Аллаға сеніп, тура жолмен өмір сүрген адамдардың ақыретте қорқуға себебі болмайтынын, Алланың әділдігі оларды жұмақпен сыйлайтынын да мәлімдейді. Кейбір түсіндірушілер бұл қайшылықты келістіруге тырысып, оның себебінің уақыт ретімен байланысты екенін, Мұхаммедке кейіннен түскен аяттардың бұрынғыларын жоятынын түсіндіреді. Басқаша айтқанда, Алла Тағаланың шексіз әділдігі мен мейірімі арқасында, Ол әрбір адамның ниеттері мен амалдарына сәйкес әділ үкім шығарады. Бұл пікір біздің адамдық кемшіліктерімізден туындайды, себебі біз Алланың кемелдігіне жете алмаймыз және Оның шешімінің қандай болатынын толық түсіне алмаймыз.