Кіріспе

Фламанд әдебиеті – Фландрия аймағынан шыққан әдебиет, тарихи тұрғыдан қазіргі Бельгия, Франция және Нидерландтың бір бөлігін қамтиды. 19-шы ғасырдың басына дейін бұл әдебиет голланд әдебиетінің бір бөлігі деп есептелді. 1830 жылы Бельгия Нидерландтан тәуелсіздік алғаннан кейін, "фламанд әдебиеті" термині тар мағынада қолданыла бастады және Бельгияда голланд тілінде жазылған әдебиетті көрсетеді. Ол әлі де голланд тіліндегі әдебиеттің құрамында сақталады.

Ортағасырлық фламанд әдебиеті

Голланд тілінің алғашқы кезеңдерінде, кейбір (қазіргі неміс диалектілері) тілдерімен өзара түсіністік деңгейі жоғары болды, ал кейбір үзінділер мен авторлар екі жақта да талас тудырды. Мысалы, 12 ғасырдағы ақын Хендрик ван Велдеке голланд және неміс әдебиеттеріне де жатады. Фламанд әдебиетінің алғашқы кезеңдерінде поэзия әдеби өрнектің басым түрі болды. Төмен елдерде, Еуропаның қалған бөлігі сияқты, орта ғасырларда сарайлық роман және поэзия танымал жанрлар еді. Осындай әншілердің бірі – аталған Ван Велдеке. Шынайы эпос та танымал жанр болды, көбінесе король Артур немесе Шарльмен (Карел) басты кейіпкер ретінде (мысалы, "Карел мен Элегаст", голланд тілінде "Шарльмен және эльф рухы/эльф қонағы"). Голланд тіліндегі ең алғашқы жазушы – 12 ғасырдағы Лоон графының ақыны Хендрик ван Велдеке, Вальтер фон дер Фогельвейденің замандасы. Ван Велдеке сарайлық махаббат поэзиясын, әулие Серватийдің өмірбаянын және лимбург диалектісінде Энеиданың эпостық қайта баяндауын жазды, ол голланд-неміс тілдік шекарасында орналасқан. Көптеген эпикалық шығармалар, әсіресе сарайлық романстар, ертеректегі неміс немесе француз еңбектерінің көшірмелері немесе кеңейтілген нұсқалары болды, бірақ түпнұсқалық шығармалардың мысалдары да бар (мысалы, анонимді "Карел мен Элегаст") және басқа тілдерге аударылған түпнұсқа голланд шығармалары (мысалы, танымал голландтық моральдық пьеса "Элькерлик" ағылшын пьесасы "Everyman" негізі болды). Голланд халық әндеріне енген ежелгі ертегілерден басқа, голландтың ежелгі дәуірінен шынайы халық ертегілері бізге жеткен жоқ, және герман мифологиясының көріністері де жоқ. Алайда, Карл Ұлы және Артур сағалары орта голланд тілінде пайда болды. Бұл, әрине, саяхатшы әншілер әкелген және ақсүйек әйелдердің қызығушылығын ояту үшін аударған. Мұндай аудармашының аты бізге сирек жетеді. "Chanson de Roland" он екінші ғасырда аударылды, ал фламанд әншісі Диедерик ван Ассенде 1260 жылы "Флорис пен Бланшфлор" нұсқасын аяқтады. Артур туралы аңыздарды Фландрияға Уэльстегі фламанд отарлаушылары әкелген көрінеді. 1250 жылы Брабант әншісі Ланселоттың прозасын өзінің сюзерені Лодвейк ван Велтемнің тапсырмасымен аударды. Бұл адаптация, "Ланселот жинағы" деп аталады, француз түпнұсқасынан көптеген айырмашылықтарды қамтиды және бұрын жеке романстар болған бірнеше эпизодтарды қамтиды. Олардың кейбіреулері француз түпнұсқаларының аудармалары, ал басқалары, мысалы, Мориан, түпнұсқа болып көрінеді. Гаувенді nl және nl 1260 жылға дейін "Roman van Walewein en het schaakspel" деп аударды, ал алғашқы түпнұсқа голланд эпосының авторы Якоб ван Мерлант 1260 жылдары Мерлин мен Киелі Грааль туралы бірнеше романс жазды. Рейнард Түлкі туралы эпостың ең көне үзінділерін фламанд дін қызметкерлері латын тілінде жазған, ал 1250 жылы Виллем голланд тіліндегі өте маңызды нұсқаның бірінші бөлігін жасады, "Van den vos Reynaerde" ("Рейнард туралы"). Автор қазіргі шығармасында Пьер де Сент-Клаудтың ізімен жүреді, бірақ еліктемейді; және ол голланд әдебиетінде кездесетін алғашқы шын мәнінде мақтауға тұрарлық жазушы. Екінші бөлімін тағы бір ақын, Аернаут жазды, ол туралы біз көп нәрсе білмейміз. Төмен елдердегі алғашқы лирикалық жазушы – Брабант герцогы Иоанн I, ол минелидті табысты орындады. 1544 жылы голланд халық әндерінің ең алғашқы жинағы жарық көрді, ал бұл томда он төртінші ғасырдың бір-екі романсы сақталған, олардың ішінде "Het Daghet in den Oosten" ең танымал. Осы уақытқа дейін орта голланд тіліндегі шығармашылық негізінен аристократиялық және монахтық ордендерге қызмет етіп, ерлік пен дін дәстүрлерін жазды, бірақ халықтың басым бөлігіне айналмады. ХІІІ ғасырдың соңында Голландия әдебиетінің бет-бейнесінде өзгеріс болды. Бұл түпнұсқа голланд әдебиетінің негізін қалаушы және жасаушы Якоб ван Мерлант болды. Оның 1263 жылы жазылған "Табиғат гүлдері" (Der Naturen Bloeme) ертедегі голланд әдебиетінде маңызды орын алады. Бұл – қоғамның барлық топтарына арналған моральдық-сатиралық сөздер жинағы. Ол өзінің "Rijmbijbel" ("Айқай Библиясы") деген еңбегімен реформацияның батылдығы мен еркін ойлауын алдын ала көрсетті. 1284 жылы ғана ол граф Флорис V-тің тапсырмасымен өзінің шедеврын "De Spieghel Historiael" ("Тарихтың айнасы") бастады. Бастыдан-ақ Төмен елдердегі әдеби рух өзін үйшіл және пайдалы рухпен нығайта бастады. 1255-1330 жылдары өмір сүрген Лувен діни қызметкері Хем ван Акеннің сезімдері өте аристократиялық болды, ол романтикалық және дидактикалық элементтерді ерекше біріктірді. 1280 жылы ол "Roman de la Rose" аудармасын аяқтады, оны автор Жан де Мюңнің өмір кезеңінде бастауы керек. Прозаға қатысты, қазіргі кездегі ең көне голланд прозасы – Фландрия және Зеланд қалаларының 1249, 1251 және 1254 жылдарға дараланған хаттары. Беатрис Назаретская (1200–1268) голланд тіліндегі ең алғашқы проза жазушысы, танымал диссертацияның авторы, "Қасиетті махаббаттың жеті жолы". Бізге жеткен басқа голланд мистиктерінен, Брюссельдік францискан Ян ван Руусбрук (ағылшын тілінде Блесс Джон оф Руисбрук, 1293/4–1381) "голланд прозасының әкесі" ерекше көзге түседі. 1300 жыл шамасында Ескі өсиеттің прозалық аудармасы жасалды, және сол кездегі Иисус өмірі де бар. Төмен елдердегі ақындар өте ерте кезде өнерді және қолөнерді дамытуда гильдиялардың құндылығын білді. "Collèges de Rhétorique" ("Риторикалық палаталар") термині Бургундиялық әулетінің сарайлықтарына 1440 жыл шамасында енгізілген, бірақ оның өзі бұрыннан бар еді. Бұл әдеби гильдиялардың мүшелері өздерін "Rederijkers" немесе "Риториктер" деп атады, ол 16 ғасырдың соңына дейін сақталды және осы уақыттың көп бөлігінде орта ғасырлық сипатты сақтады, тіпті Ренессанс пен Реформация оларды кейбір сыртқы формаларын өзгертуге мәжбүрледі. Олардың көптеген жағдайларда толығымен орта тапқа тән болды және ой-пікірде аристократиялық идеялар мен тенденцияларға қарсы болды. Бұл палаталардың ең ертегілері көбінесе халық үшін мистеріялар мен ғажайып оқиғаларды дайындаумен айналысты. 15 ғасырдың соңына қарай Гент палатасы басқа фламанд палаталарына басымдылық таныта бастады, бұл кейінірек Голландияда Амстердамдағы Эглантин палатасымен қайталанды. Бірақ бұл ресми тану әдебиетте маңызды болған жоқ және ол Гентте емес, Антверпенде интеллектуалдық өмір алғаш рет қозғалды. Голландияда буржуазия ғана палаталарды құрды, ал Фландрияда аристократиялық отбасылардың өкілдері құрметті мүшелер болды және шіркеулік немесе саяси көріністерді ұйымдастыруға ақшамен көмектесті. Олардың Landjuwelen, немесе Риторикалық турнирлері, мүшелері өздерін көрсеткен жақсы сыйлықтарды табыс етті. 1426 мен 1620 жылдар арасында кем дегенде 66 мұндай фестивальдер өткізілді. Ең үлкені 1561 жылдың 3 тамызында Антверпенде өткізілген фестиваль болды. Брюссель палатасы 340 мүшесімен, барлығы атқа мінген және қызыл манталар киген қатысты. Антверпен қаласы сыйлық ретінде берілетін бір тон алтынды ұсынды, ол 1893 риторик арасында бөлісті. Бұл палаталардың шарықталуы болды, және осы уақыттан кейін олар тез арада жақсылыққа ие болды. Палаталардың шығарған драмалық шығармалары дидактикалық сипатта болды, күшті фарсқа ие болды және дәстүрді жалғастырды...

Солтүстік пен Оңтүстік арасында бөліну

Фландрия 1579 жылға дейін Нидерландымен саяси және мәдени тұтастық құрды, Реформация нәтижесінде протестанттық солтүстік провинциялар (қазіргі Нидерландының бір бөлігі) Испания билігінде қалған Рим-католик оңтүстігінен бөлініп шықты. Жеті Біріккен Нидерланд Республикасы өзінің алтын ғасырын бастан кешірді, ал Оңтүстік Нидерланд испандықтардың үстемдігі кезінде соғыс пен қайғыға ұшырады. Протестанттар католиктік Оңтүстік Нидерландтан қашқанда, бір кезде гүлденген Антверпен порты мегаполис ретінде құлдырап, Амстердам, Гаага, Роттердам және Утрехт сияқты Нидерланды қалаларына пайда әкелді. Осы саяси өзгерістердің нәтижесінде Оңтүстік, Фландрия және Брабанттағы әдебиет өзінің сипатын өзгертті. Орта ғасырлық әдебиеттің гүлденуі күрт тоқтады, ал 17 ғасырда Солтүстік өнерде, соның ішінде әдебиетте "Алтын ғасырды" бастан кешірді. Фламанд зиялыларының Голландия Республикасына жаппай көшіп кетуі Фландриядағы әдеби қызметтің тоқтауына әкелді. Француздық оккупациядағы Фландрияның бір бөлігінде бірнеше маңызды тұлғалар белсенді болды, олардың ішінде Пьер Корнельдің "Сид" шығармасын голланд тіліне аударған Доминик Де Йонгхе (1654–1717), "Иса Мәсіхтің өмірі мен өлімі" (1694) эпосын және "Корондалған тігізгіш" комедиясын жазған ақын Михель де Свен (1654–1707) және "Мас Хейн" (1639) комедиясымен және "Жеті өлімдік күнә" (1682) атты драмалық сериясымен танымал Виллем Огиер болды. 18 ғасырда фламанд әдеби өндірісі төмендеді. 1761 жылы Гаагада туған Ян Де Рош "Nieuwe Nederduytsche spraek konst" атты голланд грамматикасын жариялады, ол латын тілін мәдениет тілі ретінде қолдануға қарсы тұруға тырысып, француз тілін беделді тіл ретінде ығыстыру үшін стандартталған оңтүстік голланд (фламанд) тілін жасады. Брюссельдік заңгер Ян Баптист Верлуай (1746–1797) "Голландияда ана тіліне немқұрайлылық туралы" (1788) еңбегін жазды, ол голланд тілінің жағдайы және оған бұрынғы қатынас туралы баяндама болды. Басқа маңызды авторлар: Виллем Верховен (1738–1809), Чарльз Броккерт (1767–1826) ("Jelle en Mietje" фламанд халық романының авторы) және орта тап трагедияларының авторы Ян Баптист Хофман (1758–1835).

Қайта бірігу және жаңа бөліну

Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін, 1815 жылы Бельгия мен Нидерланды голланд билігі астында Нидерланд Біріккен Корольдігі ретінде қайта біріктірілді. Бұл қайта бірігу Бельгияда голланд тілінің кеңінен танылуына әкелді. Француз тілінде сөйлейтін элиталар мен католик шіркеуінің голланд билігіне наразылығы 1830 жылы бельгиялықтардың голланд билігіне қарсы көтерілісіне жағдай жасады, бұл оқиға Бельгия революциясы деп аталады. Бельгия революциясының тікелей нәтижесі голландтықтармен байланысты барлық нәрсеге қарсы реакция болды және француз тілін еркіндік пен тәуелсіздіктің тілі деп қарастыруға бейімдеу туды. 1830 жылғы Уақытша үкімет голланд тілінің ресми қолданылуын тоқтатты, ол тек диалект деңгейіне дейін төмендетілді. 1830 жылға дейін Ян Франс Виллемс (1793–1846) бірнеше жыл бойы голланд тілінің қолданылуын жақтады. Ол Нидерланды мен Бельгия арасындағы шиеленісті азайтуға және олардың бөлінуіне жол бермеуге барынша тырысты. Антверпен архивінің қызметкері ретінде ол фламанд әдебиетінің тарихын жазуға мүмкіндік берген тікелей дереккөздерге қол жеткізді. Революциядан кейін оның голландтық көзқарастары оған біраз уақыт бойы жасырыну қажеттігін тудырды, бірақ 1835 жылы ол Гентке қоныстанды және голланд тілін дамытуға өзін арнады. Ол фламанд классикалық шығармаларын редакциялады, мысалы, Рейнарт де Вос (1836), Ян ван Хелу мен Жан Леклерктің ұйқасты хроникалары және т.б. Ол өз төңірегіне Филипп Бломмарт (1809–1871), Карел Лодевик Ледеганк (1805–1847), Франс Ренс (1805–1874), Фердинанд Аугустин Снеларт (1809–1872), Пруденс ван Дюйсе (1804–1859) және голланд тілінің қолданылуын қолдауды қалаған басқа да адамдардан тұратын топты жинады. 27 тамыз 1809 жылы Гентте туған Филипп Бломмарт 1834 жылы туған қаласында жаңа жазушылар үшін "Nederduitsche letteroefeningen" журналын құрды. Бұл журналға Фландрияда голланд тілін насихаттау үшін басқа фламандтық басылымдар мен әдеби қоғамдар тез арада ілесіп келді. 1851 жылы фламандтық үгіт-насихаттың орталық ұйымын қозғалыстың әкесі Виллемсфондтың атымен аталған қоғам ұйымдастырды. Рим-католик фламандтары 1874 жылы қарсыласы Дэвидсфондты құрды, ол энергикалық Жан Баптист Дэвидтің (1801–1866) есімімен аталды, ол Лувен Католик университетінің профессоры және Бельгия тарихы бойынша голланд кітабының авторы (Vaderlandsche historie, Лувен, 1842–1866) болды. Осы үгіт-насихаттың нәтижесінде 1873 және 1878 жылдары голланд тілі заңда және басқаруда француз тілімен теңестірілді, ал 1883 жылы мектептерде. Соңында, 1886 жылы Гентте патшалық жарлық бойынша Фламанд академиясы құрылды, онда 1854 жылдан бері фламанд әдебиеті курсы ашылған болатын. Фламанд мектебінің талаптары Хендрик Консиенстің 1837 жылы жарық көрген "In 't Wonderjaer 1566" (Тамаша жыл) еңбегімен расталды, ол испандарға қарсы фламандтардың батыл күресін сипаттап, ұлттық құлшыныс тудырды. Консиенс ақырында қазіргі фламанд өмірін сипаттауда ең үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бірақ оның тарихи романдары мен Фландрияның танымал тарихы профессорлар мен ғалымдар бастаған қозғалысқа танымал негіз беруге көмектесті. Жаңа мектептің алғашқы ақыны Карел Лодевик Ледеганк болды, оның ең танымал өлеңдері – Брюгге, Гент және Антверпеннің үш бауырлас қалалары туралы (De drie zustersteden, vaderlandsche trilogie, Гент, 1846), онда ол француз идеяларын, әдет-ғұрыптарын және тілін қабылдауға және фламандтық дәстүрді елемеуге қарсы наразылық білдірді. Кітап тез арада фламанд классикасы ретінде өз орнын иеленді. Ледеганк француз кодексін голланд тіліне аударды. Ян Теодор ван Рижвик (1811–1849) 1830 жылғы науқанда ерікті болып қызмет еткеннен кейін Антверпенде кеңсе қызметкері болып орналасты және фламанд қозғалысының ең жақтаушыларының бірі болды. Ол өзінің тыңдаушыларына өте жақсы сай келетін саяси және сатирикалық әндер жазды. Романтикалық және сезімтал ақын Ян ван Берс өмірге деген шынайы және моральдық көзқарасы бойынша фламандтық еді. Пруденс ван Дюйсе, ең үлкен еңбегі – "Артевельде" эпосы (1859), ең жақсы есте сақталған балаларға арналған өлеңдер жинағы (1844). Антверпеннің тумасы Питер Франс Ван Керкховен (1818–1857) роман, өлең, драма және фламандтық қайта жандану туралы еңбек жазды (De Vlaemsche Beweging, 1847). Антверпенде Ян Ламбрехт Домиен Сликк (1818–1901) реалистік романдар жазды. Кәсіби мамандығы бойынша мектеп инспекторы, ол қажырлы журналист және әдеби сыншы болды. Ол 1844 жылы фламандтық мүддедегі алғашқы күнделікті газет – Vlaemsch Belgie газетінің негізін қалаушылардың бірі болды. Оның шығармалары арасында көптеген пьесалар бар, олардың ішінде Ян Стин (1852), комедия; Гретри, ол 1861 жылы ұлттық жүлде алды; Виссерс ван Бланкенберге (1863); және патриоттық драма Заннекин (1865). Оның романындағы талант Консиенстің идеализміне қарама-қарсы болды. Ол әсерге жету үшін мұқият байқалған егжей-тегжейлі жинақтауға сене отырып, дәл, қарапайым және нақты болды. Ол әсіресе туған қаласының кеме жөнелту ауданының өмірін сипаттауда табысқа жетті. Оның романдары: In't Schipperskwartier (1856), Дирк Мейер (1860), Тибаертс ен Си (1867), Күнст ен Лифде (1870) және Везалиус ин Спание (1895). Оның толық шығармалары 17 томдық жинақта (1877–1884) жиналды. Ян Рениер Снидерс (1812–1888) Солтүстік Брабант туралы романдар жазды; оның інісі, Август Снидерс (1825–1904) Консиенс үлгісінде тарихи романдар жазудан бастады, бірақ оның кейінгі романдары қазіргі қоғамды сатиралайды. Антон Бергманн (1835–1874) "Эрнест Стаас, Адвокат" (1874) әдеби жүлде алған "Тони" псевдонимімен көбірек өзіндік талант көрсетті. Осы жылы Розали (1834–1875) және Виржини Ловелинг (1836–1923) әпкелерінің "Новеллен" еңбектері жарық көрді. Бұл қарапайым және құпиялы әңгімелер 1876 жылы екінші жинақпен жалғасты. Әпкелер 1870 жылы өлеңдер жинағын жариялаған. Виржини Ловелингтің ұсақ-түйектерге және нақты байқауға қабілеті оны фламанд романының алдыңғы қатарына қойды. Оның саяси очерктері, "In onze Vlaamsche gewesten" (1877), "W. G. E. Walter" деген атпен жарияланды. Софи (1885), Een dure Eed (1892) және Het Land der Verbeelding (1896) оның кейінгі еңбектерінің ең танымалдарының қатарына жатады. Реймонд Стинс (1850–1905) және Изидор Тейрлинк (1851–1934) бірлесіп өте танымал роман "Arm Vlaanderen" (1884) және басқа да бірнеше роман жазды, содан кейін жеке жазды. Сирил Буйссе, Виржини Ловелингтің туысы, Эмиль Золяның шәкірті. "Het Recht van den Sterkste" (1893) Фландриядағы қарақшылық өмірдің суреті; "Schoppenboer" (1898) қатыгез шаруалар өмірін көрсетеді; ал "Sursum corda" (1895) ауылдық өмірдің тарлығы мен діншілдігін сипаттайды. Өлеңде Юлиус де Гейтер (1830–1905), Рейнарттың ұйқасты аудармасының авторы (1874), V Карл туралы эпикалық өлең (1888) және т.б., үш бөлімнен тұратын әлеуметтік эпос жасады, "Drie menschen van in de wieg tot in het graf" (Бесіктен қабірге дейінгі үш адам, 1861), онда ол радикалды және гуманитарлық көзқарастарды жариялады. Юлиус Вюйлстеке (1836–1903) өлеңдері либералдық және патриоттық құштарлыққа толы; бірақ оның кейінгі өмірі әдебиеттен гөрі саясатқа арналды. Ол Генттегі студенттік қауымдастықтың фламандтық көзқарастарды таратудағы жетекші рухы болды және Виллемсфондтың табысына оның белсенді ынтымақтастығы үлкен үлес қосты. Оның "Uit het studentenleven" (1868) еңбегі жарық көрді және оның өлеңдері 1881 жылы жиналды. Мария Дулаеге (1803–1884) туған Мем ван Акеренің өлеңдері голландтық үлгілерге негіделген. Йоанна Курманс (1811–1890), Берхманс туған, оның әңгімелері өлеңдерінен гөрі оған атақ әкелді; ол жоғарыда айтылған...

20 ғасыр

ХХ ғасырда фламанд әдебиеті одан әрі дамыды және халықаралық әдеби эволюцияның ықпалына түсті. Сириел Буйсе мен Стийн Стреувельс натуралистік әдеби бағыттың ықпалында болды, ал Феликс Тиммерманс неоромантизмді ұстанды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ақын Пол ван Остайен өлеңдерінде экспрессионизмнің маңызды өкілі болды. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында Герард Вальшап, Виллем Эльсшот және Марникс Гийсен белгілі фламанд жазушылары еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1949 жылдан 1955 жылға дейін алғашқы авангардтық журнал «Tijd en Mens» (Уақыт және адамдар) жарық көрді. 1955 жылы оны «Gard Sivik» (Азаматтық күзет) (1964 жылға дейін) алмастырды, онда Хьюг С. Пернат пен Пол Снук еңбек етті. Фламанд әдебиетіндегі ең көрнекті «Vijftiger» (Елуінші жылдар буыны) – Хьюго Клаус болды, ол содан бері фламанд әдебиетінде маңызды рөл атқарып келеді. Соғыстан кейінгі басқа ақындар Антон ван Вильдероде және Кристин Д’Хен болды. 1960 жылдан кейін дебют жасаған жазушылардың арасында Эдди Ван Влиет, Герман де Конинк, Роланд Джорис, Патрик Конрад және Люк Грувез болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін фламанд прозасының жаңаруы Хьюго Клаус пен Луи Пол Бунның еңбегінің нәтижесі болды. Йохан Дайсне мен Губерт Лампо фламанд әдебиетіне сиқырлы реализмді енгізді. Иво Михиелс пен Пол Де Виспелере жаңа роман жанрын таныстырды. 1980-жылдары Уолтер ван ден Брок пен Моника ван Памель Луи Пол Бун стилінде жазуды жалғастырды. Қазіргі заманғы авторлар: Уорд Руйслинк, Джеф Гераертс, Патрик Конрад, Кристиен Хеммерехтс, Эрик де Куйпер, Стефан Хертманс, Пол Хосте, Пол Клас, Ян Лауверейнс, Энн Провост және Джос Ванделу. 1990-жылдары «Х ұрпағы», оның ішінде Герман Брюссельманс және Том Лануэй фламанд әдеби сахнасында өздерін таныстырды.