Кіріспе
Құс түрі
Қызғылт көк (Coracias caudatus) – қызғылт көктер туысына жататын африкалық құс. Ол Оңтүстік және Шығыс Африкада кеңінен таралған, сондай-ақ Арабия түбегінің оңтүстігіне кездейсоқ ұшып келеді. Ұя салу ағаштағы табиғи ойыста жүзеге асырылады, онда 2–4 жұмыртқадан тұратын жұмыртқалар қойылады және екі ата-анасы инкубациялайды. Олар ұяларын қорғауда өте агрессивті, тіпті жыртқыш құстар мен басқа да құстарға шабуыл жасайды. Көбелек шағылысу маусымында еркектер 69-ден 144 метрге дейін биікке көтеріліп, төмен түсіп, тіршілікпен шабуылдайды. Линей өзінің сипаттамасын 1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон сипаттаған және суреттеген «Ангола ролигі» деп аталатын құсқа негіздеді. «Caudatus» деген сөз латын тілінен аударғанда «құйрықты» деген мағынаны білдіреді. Қызғылт көк – Coracias туысына жататын тоғыз түрдің бірі, бұл топ Батыс Еуразия мен Африканың ашық орманды жерлерінде өседі. Екі түршесі белгілі:
C. c. caudatus Linnaeus, 1766, «қызғылт көк ролик» Орталық Кениядан Оңтүстік Африканың солтүстігіне дейін, ал батысқа қарай Намибия мен Анголаның Атлант мұхитының жағалауларына дейін таралған.
C. c. lorti Shelley, 1885, «лилак тамақ ролик» немесе «көк кеуде ролик» бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған және Эритреядан Батыс Сомалиге және Солтүстік-Шығыс Кенияға дейін кездеседі.
Олардың көбелек шағылысу ареалдары жанаспаса да (бір-бірімен кездеспейді), C. c. lorti-ді жеке түр ретінде қолдайтын мінез-құлық немесе экологиялық айырмашылықтар туралы ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, еркектер аналықтардан сәл ірі болуы мүмкін. Жастардың, жас ересектердің және ересектердің ең үлкен алюла қауырсыны қою көк түсті, бірақ негізгі қауырсындары мен алюланың қалған бөлігі азур түсті. Ремигтердің проксимальді жартысы да жарқын азур түсті, ал дистальді жартысы ішкі желіде қара, ал сыртқы желілерде қою қызғылт көк түсті. Жастардың кеудесі құмды түсті, кейде лилак қауырсындарымен және сирек ақшыл жолақтармен жабылған. Орташа салмағы 104 грамм, ал ұзындығы 36-ден 38 сантиметрге дейін (8-ден 9 см құйрық қауырсынымен қоса). Роликтерге (Coraciidae туысына жататын) тән ерекшелік – екінші және үшінші саусақтары біріккен синдактиль аяқтары. Оларды Кенияның Туркана ойпатындағы нәзік Әбіссин ролігімен шатастыруға болады, бірақ оның құйрығының үстіңгі қауырсындары қою көк түсті, кеудесі азур түсті және ерекше шпатель тәрізді құйрық қауырсындары бар. Шпатель тәрізді құйрық қауырсындарынан басқа, қызғылт көк роликтердің үлкен қауырсындары мен негізгі қауырсындары қою түсті, ал негізгі қауырсындары қою көк түсті.
C. c. caudatus Linnaeus, 1766, the "lilac breasted roller", is found from central Kenya to northern South Africa, and westwards to the Atlantic coasts of Namibia and Angola
C. c. lorti Shelley, 1885, the "lilac throated roller" or "blue breasted roller" was originally described as a separate species, and is found from Eritrea to western Somalia and northeastern Kenya
Though not parapatric (their breeding ranges do not meet) there is no evidence of behavioural or ecological differences that would support C. c. lorti as a separate species. though males may be slightly larger than females. Juveniles, immatures and adults have the largest alula feather dark blue, but the primary coverts and rest of the alula azure. The proximal half of the remiges are also a brilliant azure, and the distal half black on the inner web, and dark purple blue on the outer webs. Immatures have the breast buffy with occasional lilac feathers and diffuse pale streaking. The average mass is 104 grams, and length ranges from 36 to 38 centimeters (inclusive of the tail streamer of 8 to 9 cm). Unique to rollers (family Coraciidae) are syndactyl feet, in which the second and third digits are fused. They may be confused with the sleeker Abyssinian roller in the Turkana Basin of Kenya, which however has dark blue upper tail coverts, an azure breast and distinctly spatulate tail streamers. Besides spatulate tail streamers, pinkish breasted racket tailed rollers have darker greater regime coverts and darker blue primary coverts.
Әндіктер
Лилака төсті роллердің дауысы – ұшу кезінде естілетін кескір, аралау сияқты "рақ рақ рақ" дыбысы.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Лиляк көкжиекті дөңгелектер Шығыс және Оңтүстік Африканың барлық аймақтарында кездеседі, және кейде теңіз деңгейінде, ал кейде теңіз деңгейінен 2000 метрден жоғары биіктікте де табылсады. Қорғалатын аумақтарда лиляк көкжиекті дөңгелектер жол жиектерінде жиі кездесетін құстардың қатарында, әсіресе өрт кезінде, жасырынған жерлерден шығатын кішкентай жануарлар мен жәндіктерді аулау оңай болады. Мұндай өрттер жәндіктер мен басқа да омыртқасыз жануарларды қоздырады, ал құстар оңай олжаға шабуылдайды.
Өсіру
Екі түрі де, әдетте, бір жұпқа жатады және ұяларын жеке салады. Шығыс Африкада олар таиталық қарсылықтар және ақ қанатты шырылдақтар сияқты басқа аңшы құстармен бірігіп, шөптесін өрттерден пайдаланып, ал Оңтүстік Африкада желкендер, лелектер, қарлығаштар және ара жегіштермен бірге көрінеді, өйткені өрттен қорғау үшін жасалған өртеу шаралары кішкентай жануарларды жолға шығарады.) Содан кейін олар құлай ұшып, жемтігін өсірлерімен ұстап алады. Егер жемтігі кішкентай болса, оны жерде жұтады. Бұл шабуылшыл құстар үлкен жемтікті ұясына апарып, оны бөлік-бөлік етіп, өлтіретінше соғады.
Мәртебе
Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мәліметінше, көккөз роликтердің жағдайы қауіпсіз. Осы бағалауға олардың кең таралған ареалы мен тұрақты популяциясының мөлшері әсер етеді.