Кіріспе

Қытай суретшісі (1472–1509)

Шэнь Чжоу (1427–1509), әдептік аттары Ци'нан (启南) және Шитянь (石田), Мин әулетінің қытай суретшісі. Ол Юаньнің Мин империясын жаулап алғаннан кейінгі кезеңде өмір сүрді. Оның отбасы үкіметпен тығыз байланыста болды және байлығын сақтап қалды. Шэнь кейін зейнетке шығып, уақытының көп бөлігін сурет салуға және әйелсіз анасына күтім жасауға арнады. Ол қытай өнерінің жекеленген Ву мектебіне үлес қосты. Сурет салудан басқа, ол тарих және классикалық әдебиеттерді де жақсы білген.

Өмір

Шен Чжоу Қытайдың Цзянсу провинциясындағы дамыған Сучжоу қаласының жанындағы Сянченг қаласында бай отбасында дүниеге келді. Оның шежіресі отбасының байлығын Юань дәуірінің соңына дейін, бірақ Шеннің әкесінің әкесі Шен Лян Чэньге дейін жетеді, ол моңғол билігінің құлауынан кейін бай жер иесі болған. Юань әулетінің құлауынан және жаңа Мин әулетінің пайда болуынан кейін, салық жинаушы лауазымы Хунъу императорының жаңа лицзя жүйесі бойынша Шен отбасының басшысына берілді. Бұл отбасының байлығын тұрақты және мол арттырды, сонымен қатар Шен Лян Чэньнің еркек ұрпақтарын Мин шенеуніктерінің міндетті қызметінен босатты және оларға өмірінің көп бөлігін зейнеткер ғалым-суретшілер ретінде өткізуге мүмкіндік берді. Әкесі Шен Хен чи қайтыс болғаннан кейін Шен Чжоу ресми емтиханнан бас тартып, жесір анасы Чан Су ванға қамқорлық етуге өмірін арнады. Ол шенеунік болуға ниеттенбегені мүмкін, бірақ әкесі қайтыс болғанға дейін мұны жасырып келді. Осылайша ол мемлекеттік қызметтен бас тартып, адалдығымен атын сақтап қалды. Осының арқасында ол өзін-өзімен шектеліп, жауапкершіліктен босатылды (анасына қамқорлық етуден басқа) және уақытын өнерге, әлеуметтік өмірге және айналасындағы табиғат әлемін зерттеуге арнады. Шен бай болғандықтан, қалағанын суреттеу мүмкіндігіне ие болды, өйткені оған бай демеушінің қажеті болмады.

Мәдени және тарихи контекст

Шэнь Чжоу қытай суреті тарихындағы маңызды кезеңде өмір сүрді және Сучжоуда жаңа Ву мектебін құрып, Қытайдың көркемдік дәстүріне зор үлес қосты. Юань әулеті (1279–1368) тұсында суретшілер салыстырмалы түрде еркіндікпен шығармашылықпен айналысты, бұл олардың өнеріне көбірек «жекелей» және «жаңашыл» көзқараспен қарауға мүмкіндік берді, бұл олардың алдыңғы Сун шеберлерінің сыртқы стильінен ерекшеленді. Алайда, Мин әулетінің басында Хунгу императоры (1368–1398 жылдары билік еткен) Нанкинге белгілі суретшілерді шақырып әкеліп, олардың стильдерін Сун шеберлерінің суреттеріне ұқсатуға тырысты. Хунгу ғалымдарды мақұлдамауы және қуғындауымен белгілі болғандықтан, бұл ақсүйектердің өнерге әсерін жоюға жасалған әрекет ретінде қарастырылды. Мин сарайы суретшілерінің басты стилі Чже мектебі деп аталды. Бірақ, Юнле императорының (1403–1424 жылдары билік еткен) билікке келуімен астана Нанкиннен Пекинге көшірілді, бұл императорлық билік пен Шеннің Нанкинге жақын Сучжоу қаласы арасындағы қашықтықты арттырды. Осы жаңа жағдайлар Мин Қытайында шабыттанған ғалым-суретшінің идеалын қайта жаңғыртқан, біршама қарсылыққа толы Ву сурет мектебінің пайда болуына әкелді.

Жұмыс

Шэнь Чжоудың ғылыми тәрбиесі мен көркемдік даярлығы оған Қытайдың тарихи дәстүріне құрмет сезімін сіңірді, бұл оның өміріне де, өнеріне де ерте жасынан әсер етті. Ол тарих және классика саласында білімді болды, ал оның суреттері Юань әулетінің стильдеріне, Қытай тарихына және оның өмірінде бейнеленген конфуциандық қағидаларға адал болуын көрсетеді. Ол көбінесе ландшафттарымен және Юань шеберлерінің стилінде жасалған «сүйексіз» гүлдердің бейнелерімен танымал. Дегенмен, ол әрқашан қатаң шекте сурет салған жоқ. Шэнь Юань және Мин дәуірінің басындағы суреттердің үлкен коллекциясына ие болды, ол және оның ғалым-суретші әріптестері Ву стилінің жаңаруына қол жеткізу үшін оларды үлгі ретінде пайдаланды. Ол Юань шеберлерінің қатаң стильдерімен эксперименталды элементтерді жиі үйлестірді. Оның көптеген жұмыстары басқалармен бірлесіп жасалды, сурет салу, поэзия және каллиграфияны әдебиетші достарымен кездесулерде біріктірді. Осы идеалдар негізінде оның Ву мектебі құрылды. Ву мектебінің суретшілері үшін сурет салу – кәсіп емес, медитация еді. Шэнь Чжоу өзінің суреттерін бағаламады, бірақ олар жиі басқалардың қызығушылығын тудырып, еліктеуге түрткі болды. Шэнь Чжоудың пікірінше, сурет – тауар емес, суретшінің өзінің бір бөлігі еді. Оның суреттерінде биік таулар мен алып ағаштар бейнеленген, ал адамның еңбектері осы кеңістікте ұсақ бөлшектерге айналады. Бұл табиғаттың күшін көрсету және адамның маңыздылығын азайту үшін жасалды. Оның 1487 жылғы ең танымал туындысы – «Жаңбырлы ойлар» (қазір Тайбэйдегі Ұлттық сарай мұражайында сақталады), онда композицияда жаңбыр басым рольде, ал қарапайым үй таулардың арасында көрінеусіз болып кетеді. Ол көбінесе адамзатты суреттерінің орталық тұлғасы етіп бейнелейтін суретші Ву Вэймен салыстырылады. Бұл суретшіні 1848–1903 жылдары өмір сүрген Шэнь Чжоу есімді тағы бір қытай суретшісімен шатастырмау керек.