Кіріспе

Айн асүйі – Жапония мен Ресейдегі айн этносының асүйі. Бұл асүй Жапонияның басым Ямато халқының асүйінен айқын түрде ерекшеленеді. Мысалы, сашими сияқты шикі ет айн асүйінде сирек кездеседі, оның орнына етті дайындау үшін қайнату, қуыру және тұздау сияқты әдістер қолданылады. Жапон асүйінен айырмашылығы, дәстүрлі айн асүйінде мисо, соя соусы немесе қант қолданылмаған, бірақ бұл дәмдеуіштер қазіргі айн асүйінде қолданылады. Бүгінде айн халқының көп бөлігі Солтүстік Жапониядағы Хоккайдо аралында тұрады; алайда, бұрын олар Курил аралдарының көп бөлігін, Сахалин аралының оңтүстік жартысын және Хоншю аралының солтүстік бөлігін мекендеген. Әлемде айн асүйін ұсынатын мейрамханалар өте сирек, бірақ олардың бірнешеуі бар. Мұндай мейрамханаларға Токионың Шинжуку ауданындағы Хару Коро (Харукор), Саппородағы Ашири Котан Наканошима және Хоккайдоның Акан аймағындағы Поронно мен Марукибуне жатады.

Шолу

Дәстүрлі айну асханасы балық аулау және аң аулау арқылы алынған еттерді, мысалы, бұрыш және еленді, тауларда жиналған жабайы өсімдіктерді, Cardiocrinum cordatum түйнектерін (турп) және емен жемістерін, сондай-ақ егіншілік арқылы алынған әртүрлі дәндер мен картопты пайдаланған. Оның тағы бір ерекшелігі – дәм беру үшін майды көп мөлшерде қолдану. Айнулар жергілікті жануарлар мен фаунаға тәуелді болғандықтан, барлық аймақтар бірдей ингредиенттерді қолданбаған, ең көп қол жетімді нәрсені пайдаланған. Мисо және соя соусы да қазіргі уақытта қолданылады. Соуп қайнату үшін ламинария (комбу), жануар сүйектері және кептірілген балық қолданылуы мүмкін. Дәмдеуіштер мен татымдық заттарға пукуса (Allium ochotense), Амур тыныш ағашының (Phellodendron amurense) жидектері және иілгіш ащы гүл (Cardamine flexuosa) жатады.

Ағаш шырыны

Хоккайдода өсетін кейбір ағаштардың құрамында тәтті шырын болады. Айнұлар осы ағаштардың шырынын (нивакка, сөзбе-сөз аударғанда "ағаш суы") сусын ретінде және тағамдарға хоштандыру үшін пайдаланған. Жазда ағаш зақымданса, ақ қайыңның (капаттатни) діңінен көп мөлшерде шырын ағады. Бұл шырын татни вакка деп аталады және аймақта су жетіспесе, оны тамақ пісіруге қолданған. Дәмдеуіштермен бірге ұсатылған Symplocarpus nipponicus қосып, одан да сусын дайындалған. Сахалин айнұлары ақ қайың шырынын қарақат шырынына салып, ашытып, алкоголь жасаған. Суреттелген жапырақ (топени, "сүт ағашы" деген мағынада) Солтүстік Америкадағы қант жапырағымен туыс. Ағаш зақымданса, оның діңінен тәтті шырын ағады. Қыс айларында діңге ойық салып, "шырын мұзы" (ішік) жасап, оны балмұздақтай жеген. Сондай-ақ, шырынды қайнатып тәттілендіргіш жасаған. Одан бұршақ немесе су кестесімен қайнатып, жоғары сапалы ратаскеп дайындалған. Мэйдзи кезеңінде қанттың кеңінен қолданылуына байланысты шырын пайдалану тоқтатылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі тапшылық жағдайында қысқа мерзімге қайта жанданды.

Ыдыстар мен тамақтану әдеттері

Айну тілінде "тағам" - "ипе". Дәстүр бойынша, күніне екі рет тамақтанды: таңғы ас (kunneywa ipe) және кешкі ас (onuman ipe). Түскі ас (tokes ipe) Тайшо кезеңінде қосылды. Түнгі балық аулау немесе басқа кешкі іс-шаралар кезінде кейде түнгі тағам (kunne ipe) желінетін. Тағам пісіру қазаннан қасық (касуп) арқылы лакталған ыдысқа (itanki) ауыстырылып, желінетін. Бұл ыдыстар этникалық жапондықтармен сауда арқылы алынған және 400 мл тағам сыйымдылығына ие болған. Ет немесе балықтың ыдысқа сыймайтын үлкен кесектері қамыстан тоқылған кілемшелерге қойылатын. Шашқы (sito) немесе тікелей отта пісірілген балық қолмен желінетін, ал қалған тағамдардың көпшілігі таякшамен (pasuy) немесе қасықпен (parapasuy) желінетін. "Parapasuy" сөзбе-сөз аударғанда "кең таякша" деген мағынаны білдіреді. Қасықтар мен таякшалар ағаштан ойылып жасалатын. Қонақтар келгенде үйдің әйелі тамақ ұсынып, "ипейян" (жеңіңіз) дейтін. Қонақ алғысын білдіріп, егер тағам құнды болса (мысалы, аю еті), бастамас бұрын тағамды маңдайына тигізіп құрмет көрсеткен. Бірақ қонақтар келмеген жағдайда отбасы тамақтан алдында ештеңе айтпайтын. Тамақтанған соң, "хунна" деп ризашылық білдірілетін. Этникалық жапондықтар сияқты, ұсынылған барлық тағамды жеу әдептілік саналды. Сондықтан, ыдыстың ішіндегі қалған соусты саусағымен сүртіп, жалап алу да әдептілік деп есептелді. Осы әдет айнулардың көрсеткіш саусағын атау себебі болды – “itanki kem atsukep”, сөзбе-сөз аударғанда “сауытты жалаған саусақ”.