Кіріспе

Ирактың 1-ші Буйид әмірі (945–967) ХІ ғасырдағы Алеппоның Мирдасид билеушісі

Ахмад ибн Буя (парсы: احمد بن بویه, 8 сәуірде қайтыс болды 967), 945 жылдан кейін «Муизз әл-Даула» (معز الدولة البويهي, «Династияны бекітуші») лақабымен әйгілі болды, 945 жылдан өліміне дейін билік еткен Ирактың Буйид әмірлерінің біріншісі болды. Ислам дініне өткен дайламит балықшысының ұлы Ахмад ибн Буя Дайламның таулы аймағында дүниеге келді. 928 жылы ол екі бауырымен бірге Дайламит әскери басшысы Макан ибн Какиге қызмет етті. Бірақ олар тез арада Зиярид билеушісі Мардавижға адалдықтарын өзгертіп, кейіннен оның біреуін өлтіруді жоспарлағанын білген соң оған қарсы бүлік көтерді. 935/6 жылы Ахмад ибн Буя Керманға сәтті шабуыл жасамады, кейін Истахрға жіберілді. Ол сол жерден Хузестанға, содан кейін Иракқа шабуылдар жасады. 945 жылы ол Ирак пен Хузестанның билеушісі ретінде ресми танылды және халифадан «Муизз әл-Даула» атағын алды, ал оның екі бауыры да халифадан атақ алған басқа аумақтарды биледі. Билігінің барысында Муизз әл-Даула Иракты бақылау үшін басқа әулеттермен қақтығыстарға қатысты. 946 жылы Бағдадта Муизз әл-Даула мен Хамданид әмірі Насыр әл-Даула арасында маңызды шайқас болды, ол бірнеше айға созылды, нәтижесінде Муизз әл-Даула жеңіске жетті. Муизз әл-Даула Батиха әмірлігіне қарсы бірнеше рет соғысты, бірақ оны толық жеңе алмады. Муизз әл-Дауланың кейбір дайламит туыстарымен де мәселелері болды, олар кейде оған қарсы бүлік көтерді, ең қауіптісі 955 жылдан 957 жылға дейінгі Рұзбахан көтерілісі болды. 967 жылы Муизз әл-Даула қайтыс болған кезде ол барлық жауларын жеңіп, Ирактың сөзсіз билеушісі болды. Оның орнын ұлы Изз әл-Даула иеленді.

Отбасы және ерте мансап

Ахмад – Ислам дінін қабылдап, зороастризм дінінен бас тарған Лахижан қаласынан шыққан дайламит балықшысы Буяның ұлы еді. Ахмадтың Әли және Хасан есімді екі ағасы мен Кама есімді қарындасы болды. 928 жыл шамасында Ахмадтың ағасы Әли, Райдің Саманид әкімі Макан ибн Какидің қызметіне кірді. Әли содан кейін Ахмад пен оның тағы бір інісі Хасанға әскери лауазымдар алуға мүмкіндік жасады. Ол кезде Ахмад он үш жасқа толуға шамасы жеткен еді. Макан Саманид билеушілеріне шабуыл жасап, кейін Зиярид князі Мардавижтен жеңілген кезде, ағайындылар адалдықтарын соңғысына аударды. Келесі жылдары Әли Мардавиждің үстемдігін мойындаудан бас тарды және біраз уақыттан соң Фарста империя құрды, онда Ахмад шайқаста көзге түсті. 935 немесе 936 жылы Әли Ахмады Керманға, сол провинцияны Бану Илястан жаулап алу міндетімен жіберді. Ахмад Керманның көп бөлігін басып алды, бірақ балухилер мен араб қафтарының қарсылығына тап болды, басына жара алды және бір қолынан, екінші қолынан бірнеше саусағынан айырылды. Буйидтер Керманды толық бақылауға ала алмады, нәтижесінде Әли Ахмады кері шақырды. Кейіннен ол Истахрға басқа бұйрықтарды күтуге жіберілді. Ахмадтың Буйидтердің иелігін кеңейтуге келесі мүмкіндігі, бардилер Әлиден көмек сұрағанда туды. Хузестанды билеген бардилер Аббасид халифатына формалды түрде бағынышты болды, бірақ тәуелсіздік орнатуға тырысты. Әли Ахмады сол аймаққа жіберді; ол бардилердің билігін жойып, сол провинцияны өз бақылауына алды.