Кіріспе

Тіл білімі мен үнді-еуропалық тілдерді зерттеуші Герман Коллиц (4 ақпан 1855 – 13 мамыр 1935) – неміс және американдық тарихи тіл білімі мен үнді-еуропалық тілдерді зерттеуші. 1886 жылы Германиядан АҚШ-қа көшіп, жаңадан құрылған Брин-Мор колледжінде жұмыс істеді, онда 20 жыл бойы қызмет етті. 1907 жылы Джонс Хопкинс университетіне өтіп, 1927 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сабақ берді. Оның қызметтік қызығушылықтары үнді-еуропа тілдерінің тарихи фонетикасы және морфологиясын қамтыды. Еуропалық әріптестеріне американдық тіл білімін қолдаушы, Коллиц Американың тіл білімі қоғамын құру туралы шақыруға қол қойған 27 адамның бірі болды және оның алғашқы президенті болып сайланды. Сол жылы ол Заманауи тілдер қауымдастығының президенті болып сайланды, екі лауазымды бір уақытта атқарды.

Ерте өмір және білім

Коллиц 1855 жылдың 4 ақпанында қазіргі Төменгі Саксониядағы Блекеде ауылында дүниеге келген. Өсіп келе, ол тілге ерекше қызығушылық танытты. Үйде ол жергілікті Ганновер мен көршілес аймақтарда қолданылатын төменгі неміс диалектісімен қатар, қазіргі стандартты жоғары неміс тілінің негізін құрайтын жоғары неміс тілінде де сөйледі. 7 жасынан 14 жасқа дейін ол жақында ашылған бір бөлмелі мектепке барып, онда жазу, латын және француз тілдерін оқыды. Коллиц оқып жүргенде мектеп бағдарламасы ағылшын тілін де қамтыды, ал 13 жасында Коллиц грек тілінен арнайы сабақтарға қатысты. 14 жасында ол Жоханнеум Люнебург лицейіне түсті, оның гуманитарлық бөлімі латын, грек және математикаға бағытталған. 1875 жылы ол Люнебургтің Йоханнеум мектебін бітірді. Жоханнеум Люнебургті бітіргеннен кейін Коллиц Геттинген университетінде классикалық филологияны, әсіресе иран, славян және герман тілдерін зерттеді. Латын және грек тілдеріндегі білімін Герман Сауппедің латын грамматикасы және латын және грек тілдерінің эпиграфиясы бойынша лекциялары арқылы жетілдірді. Үнді-Еуропа тілдер отбасы туралы түсінігін Адалберт Безенбергердің авестан және литва тілдері бойынша курстары, сондай-ақ Теодор Бенфейдің Риг Веданың гимндері бойынша курсы арқылы санскрит тіліне енгізілді. 1876 жылы ол салыстырмалы филология профессоры, Август Фиктің Грамматикалық қоғамына (Grammatische Gesellschaft) қосылды, ол Коллицтің салыстырмалы тіл біліміне өмір бойы қызығушылығын оятуға ықпал етті. Грамматикалық қоғам арқылы және Фиктің жетекшілігімен Коллиц тәуелсіз зерттеулер жүргізу және салыстырмалы үнді-еуропалық филология бойынша қосымша оқу мүмкіндіктеріне ие болды. 1878 жылы Коллиц жазғы семестрді Берлин университетінде санскрит, славян филологиясы және неміс филологиясымен айналысты. Сол күзде Коллиц Геттингенге оралып, прото-индо-иран тіліндегі дақылды дауыс консонанттары туралы докторлық диссертациясын аяқтады. Брюгман мен Оштоффтың морфологиялық зерттеулерін (нем. Morphologische Untersuchungen) қарастырғанда, ол дыбыс өзгерістерінің тұрақты екендігі туралы олардың ұсынысын қабылдамады, бірақ 1886 жылға қарай дыбыс өзгерісінің тұрақты екені туралы қорытындымен келісті. 1883 жылы ол Берлиннен Галле университетінің кітапханасына көшіп, өзінің алдыңғысы Карл Вернер бастаған Жалпы тіл білімі, Салыстырмалы тіл білімі және Философия каталогтарын аяқтау міндетін алды. Ол Галледе абилитациядан өтіп, 1885 жылы санскрит филологиясы бойынша жұмысы үшін venia docendi құқығын алды. Ол неміс тілінің доценті болып тағайындалды және 1895 жылы Э. Уошберн Хопкинс кеткеннен кейін неміс және салыстырмалы филология профессоры болды. Брин-Морда ол герман филологиясына, әсіресе өзінің туған төменгі неміс тіліне көбірек назар аударды. Карл Бауэрмен бірге Коллиц 1902 жылы диалект үлгілері бар Вальдек сөздігін (Waldeckisches Wörterbuch nebst Dialektproben) жариялады, ол осы тақырыпта жарияланған бұрынғы мақалаларын біріктірді. 1904 жылы ол неміс тілшісі Клара Хехтенбергке үйленді. Сол жылы ол 1904 жылы Сент-Луис әлемдік көрмесінде өткен Халықаралық өнер және ғылымдар конгресінде герман филологиясы саласын ұсыну үшін Эдуард Сиверспен бірге таңдалды. Коллицтің Тіл білімі қоғамына (Linguistic Society) қатысты көзқарасы сол кезде архаикалық болды және Леонард Блумфилд сияқты басқа негіздеуші мүшелердің мақсаттарымен қақтығысты. Тіл білімі қоғамының алғашқы отырысында сөйлеген сөзінде Коллиц жазба әдебиетке байланысты тіл білімі туралы ұғымды жеткізіп, қоғамның классикалық тілдер мен әдебиетті оқытуды қамтитын оқу бағдарламаларын дамыту қажеттігін атап өтті. 1929 жылға дейін ол "Англия және герман филологиясы журналы" мен "Американ филологиясы журналының" редакторы болып қызмет етті. Герман Коллиц 1935 жылдың 13 мамырында кенеттен қайтыс болды. Өмірінде Коллиц салыстырмалы және герман тіл білімі бойынша ең жақсы жеке коллекциялардың бірін жинады, және бұл кітапхана мұрагерлікке енгізілді. Коллицтердің Балтимордағы резиденциясын сатудан түскен қаражат салыстырмалы филология бойынша Герман және Клара Х. Коллиц профессурасын құруға жұмсалды. 1963 жылы Мэри Хас Коллиц профессурасын тағайындау саясатын анықтау үшін бұрынғы иеленушілердің комитетін шақырды, әсіресе тарихи тіл біліміне структуралистік тәсілдерді қолданатын ғалымдар осы лауазымға лайықты ма екендігін қарастырды. Келесі жылы комитет структуралистік тәсілдер мұрада нақты айтылмағанмен, мұраның рухына сәйкес қарастырылуы керек екенін мәлімдеді.