Иран философиясының тарихы мен дәстүрлері

Кіріспе

Иран/Парсының философиялық дәстүрлері

Иран философиясы (парсы тілінде: فلسفه ایرانی) немесе парсы философиясы ежелгі үнді-ирандық тамырларынан бастау алатын және Заратустраның іліміне зор әсер еткен ежелгі ирандық философиялық дәстүрлер мен ойларға дейін жетеді. Философияның Оксфорд сөздігінде айтылғандай, философия ғылымы мен пәнінің тарихы Индо-ирандықтармен 1500 ж.б.д. мерзіміне дейін саналады. Оксфорд сөздігі сондай-ақ былай деп мәлімдейді: "Заратустраның философиясы яһуди діні арқылы Батыс дәстүріне еніп, соның нәтижесінде Орта Платонизмге әсер етті". Иран тарихы бойында және Арабтар мен Моңғолдардың Парсыға басып кіруі сияқты маңызды саяси және әлеуметтік өзгерістерге байланысты, түрлі ойлау мектептері философиялық сұрақтар бойынша әртүрлі көзқарастарды көрсетті – ежелгі Ираннан және, негізінен, зороастризммен байланысты дәстүрлерден бастап, исламнан бұрынғы кезеңде пайда болған манихейлік және маздакизм сияқты мектептерге дейін, сондай-ақ түрлі исламнан кейінгі мектептерге дейін. Иран философиясы, мұсылмандық Парсыны жаулап алғаннан кейін, ежелгі Иран философиясымен, грек философиясымен және ислам философиясының дамуымен тығыз байланысты болды. Нұрлы мектеп (Illumination School) және Трансценденттік философия (Transcendent Philosophy) сол дәуірде Парсыдағы екі маңызды философиялық дәстүр саналады.

Зороастризм

Заратустраның (Зороастр) ілімі Персияда біздің заманымызға дейінгі 1700-1800 жылдар аралығында пайда болды. Оның даналығы зороастризм дінінің негізіне айналды және жалпы алғанда, индоиран философиясының ирандық саласының дамуына әсер етті. Заратустра зұлымдық мәселесін философиялық тұрғыдан қарастырған алғашқы адам болды. Ол жақсы ойлардың (андише е ник), жақсы сөздердің (гофтар е ник) және жақсы іс-әрекеттердің (кердар е ник) басымдылығына негізделген этикалық философияны қолдады. Зороастр мен зороастризмнің еңбектері грек философиясы мен рим философиясына елеулі ықпал етті. Платон Зороастризм философиясын Евдокс арқылы үйреніп, оның көп бөлігін өзінің Платондық реализміне енгізді. Алайда, б.з.д. 3 ғасырда Колот Платонның «Республика» шығармасын Зороастрдың «Табиғат туралы» шығармасының кейбір бөліктерін, мысалы, «Эр туралы аңызды» плагиаттаған деп айыптады. Заратустра классикалық Батыс мәдениетінде дана, сиқыршы және керемет жасаушы ретінде танымал болды, бірақ оның идеялары туралы он сегізінші ғасырдың аяғына дейін ештеңе білінбеді. Осы уақытқа дейін оның есімі ежелгі даналықпен байланысты болды және мұндай білімге қол жеткізуді талап еткен франкмасондар мен басқа топтар оны өздеріне иеленді. Ол Моцарттың «Солғай флейта» («Die Zauberflöte») операсында «Түн патшайымына» қарсы моральдық тәртіпті білдіретін «Сарастро» деген нұсқа атымен пайда болады. Вольтер сияқты ағартушылық жазушылар зороастризмді христиан дінінен гөрі рационалды деизм түрі деп сеніп, зерттеуді алға тартты. 2005 жылы Оксфорд философия сөздігі Заратустраны философтар хронологиясында бірінші орынға қойды. Заратустраның әсері бүгінгі күнге дейін оның негізін салған «Мазда Ясна» деп аталатын рационалды этика жүйесіне байланысты. «Мазда Ясна» сөзі авеста тілінде жазылған және ағылшын тілінде «Даналыққа табыну» деп аударылады. «Табиғи тарих» энциклопедиясында (Плиний) зороастрийлер гректерді кейіннен тәрбиеледі деп мәлімдеген, олар Пифагордан бастап түпкілікті шындықты іздеуді сипаттау үшін ұқсас терминді, философияны немесе «нағыз даналықты сүюді» қолданды.

The teachings of Zarathustra (Zoroaster) appeared in Persia at some point during the period 1700 1800 BCE. His wisdom became the basis of the religion Zoroastrianism, and generally influenced the development of the Iranian branch of Indo Iranian philosophy. Zarathustra was the first who treated the problem of evil in philosophical terms. He espoused an ethical philosophy based on the primacy of good thoughts (andiše e nik), good words (goftâr e nik), and good deeds (kerdâr e nik). The works of Zoroaster and Zoroastrianism had a significant influence on Greek philosophy and Roman philosophy. Plato learnt of Zoroastrian philosophy through Eudoxus and incorporated much of it into his own Platonic realism. In the 3rd century BC, however, Colotes accused Plato's The Republic of plagiarizing parts of Zoroaster's On Nature, such as the Myth of Er. Zarathustra was known as a sage, magician and miracle worker in post Classical Western culture, though almost nothing was known of his ideas until the late eighteenth century. By this time his name was associated with lost ancient wisdom and was appropriated by Freemasons and other groups who claimed access to such knowledge. He appears in Mozart's opera The Magic Flute ("Die Zauberflöte") under the variant name "Sarastro", who represents moral order in opposition to the "Queen of the Night". Enlightenment writers such as Voltaire promoted research into Zoroastrianism in the belief that it was a form of rational Deism, preferable to Christianity. In 2005, the Oxford Dictionary of Philosophy ranked Zarathustra as first in the chronology of philosophers. Zarathustra's impact lingers today due in part to the system of rational ethics he founded called Mazda Yasna. The word Mazda Yasna is Avestan and is translated as "Worship of Wisdom" in English. The encyclopedia Natural History (Pliny) claims that Zoroastrians later educated the Greeks who, starting with Pythagoras, used a similar term, philosophy, or “love of wisdom” to describe the search for ultimate truth.

Грек-парсы дәуірі

Көне грек философтары заманындағы философияның жағдайы туралы аз ғана мәлімет бар. Парсы мәдениетінің стоик мектебінің қалыптасуына ықпал еткені белгілі, бірақ парсы жазбаларында осыған қатысты ештеңе қалмаған.

Манихеизм

Мани негізін салған манихейлік дін Батыс Африкадан шығысқа қарай Қытайға дейін зор ықпалға ие болды. Оның ықпалы Батыс христиандық ой-санасында әулие Августин арқылы сырттай сезіледі, ол манихейшілдіктен христиан дініне ауысып, кейін оны жазбаларында қатты сынап, католик, протестант және православие теологтары арасында оның еңбектері әлі де ықпалды болып табылады. Манихейлік діннің маңызды қағидасы – оның дуалистік космологиясы/теологиясы, ол Маздак негізін салған Маздакизм философиясымен ортақ. Осы дуализм бойынша, әлемнің екі бастапқы принципі болды: Жарық, жақсы; және Қараңғылық, жаман. Бұл екеуі ғарыштық оқиға салдарынан араласып кеткен, ал адамның осы өмірдегі міндеті – ізгі амалдар арқылы өзінің Жарыққа жататын бөлігін азат ету еді. Мани жақсылық пен жамандықтың араласуын ғарыштық трагедия деп қарастырды, ал Маздак оны бейтарап, тіпті оңтайлы көзқараспен бағалады.

Маздакизм

Маздак (524/528 ж. шамасында қайтыс болған) – сасани патшасы Кавад I билігі тұсында ықпалға ие болған, ерте социалистік идеяларды қолданған парсы реформаторы. Ол өзін Құдайдың пайғамбары деп жариялап, ортақ мүлікке және әлеуметтік көмек бағдарламаларына негіз салған. Көп жағынан қарағанда, Маздақтың ұстанымдары әлеуметтік төңкеріске шақыру ретінде қарастырылуы мүмкін, және оны алғашқы "коммунизм" немесе протосоциализм деп атайды.

Зурванизм

Зурванизм өзінің бірінші қағидасы – Уақыт, "Зурван" бастапқы жаратушы ретіндегі ерекшелігімен сипатталады. Зейнердің сөзіне қарағанда, Зурванизмде үш мектеп болған, олардың барлығы классикалық Зурванизмді негіз етеді:

Эстетикалық зурванизм

Материалистік түрінен гөрі аз танымал болған эстетикалық Зурванизм, Зурванды ешқандай айырмашылығы жоқ Уақыт ретінде қарастырды, ол тілектердің ықпалымен ақылға (еркек принципі) және сезімталдыққа (әйел принципі) бөлінді.

Материалистік зурванизм

Зороастрдың Ормузды ойы арқылы әлемді жаратқанмен, материалистік Зурванизм ештеңеден бір нәрсе туындауы мүмкін емес деген идеяға қарсы келді.

Фаталистік зурванизм

Фаталистік Зурванизм шектеулі уақыт туралы доктринаның нәтижесі болды, оның салдарынан материялық ғаламның бұл алдын ала белгіленген бағытын ештеңе өзгерте алмайды және "көкшеренің" астралдық денелерінің жолы осы алдын ала белгіленген бағытты бейнелейді. Орта парсы тіліндегі "Меног и Храд" еңбегінде: "Ормазд адамға бақыт берді, бірақ егер адам оны алмаса, онда бұл планеталардың талап етуіне байланысты болды".

Классикалық ислам кезеңі

Персиядағы зияткерлік дәстүр Исламнан кейін де жалғасып, иран философиясының одан әрі дамуына зор әсер етті. Мұндай оқулар үшін негізгі орталықтар Шираз, Хорасан, Мараға, Исфахан, Тегеран қалалары болды және белгілі бір дәрежеде қазір де солай болып табылады.

Авиценнизм

Исламның алтын ғасырында Авиценнаның (Ибн Синаның; Бұхара маңында дүниеге келген) Каламмен бірге аристотелизм мен неоплатонизмді табысты татуластыруы нәтижесінде, Авиценнизм 12 ғасырға қарай ислам философиясының жетекші мектебіне айналды. Ол кезде Авиценна философия саласындағы басты тұлғаға айналды, және 12 ғасырдың бірнеше ғалымдары оның сол кездегі зор ықпалы туралы былай деп айтты:

"Қазіргі замандағы адамдар [Ибн Сина] айтқанның бәрі шындық деп есептейді, оның жаңылысуы мүмкін емес, ал оның сөздеріне қарсы шығушылардың ақылы дұрыс емес деп санайды". Авиценнизм ортағасырлық Еуропаға да зор әсер етті, әсіресе жанның табиғаты және мәндік пен барлықтың айырмашылығы туралы оның тұжырымдары, сондай-ақ олардың схоластикалық Еуропада тудырған пікір таластары мен сын-ескертпелері. Бұл әсіресе Париж қаласында байқалды, онда 1210 жылы Авиценнизмге тыйым салынды. Бірақ, оның психологиясы мен таным теориясы Оверньнің Вильгельмы мен Альберт Магнусқа әсер етті, ал метафизикасы Томас Аквиннің ой-өрісіне ықпал етті.

Ағартушылық

Ағартушылық философия – 12 ғасырда Шаһаб әл-Дин Сухраварди құрған ислам философиясының мектебі. Бұл мектеп Авиценна философиясымен және ежелгі Иран философиясымен қатар, Сухравардидің көптеген жаңа және өзгеше идеяларын біріктіреді. Ол көбінесе неоплатонизмнің әсерімен пайда болған деп есептеледі.

Трансценденттік теософия

Трансценденттік теософия – 17 ғасырда Мулла Садра негізін қалаған ислам философиясының мектебі. Мулла Садра шындықтың мәнін қарастыруда жаңа философиялық көзқарас ұсынды және батыс философиясында болғанға дейін бірнеше ғасыр бұрын ислам философиясында эссенциализмнен экзистенциализмге маңызды ауысу жасады.

Қазіргі ирандық философия

Философия Иранда бұрын да, қазір де танымал оқу пәні. Батыс үлгісіндегі университеттер ашылғанға дейін философия діни семинарияларда маңызды оқу саласы болды. Иранда қазір басылып шығатын философия кітаптарының санын басқа елдермен салыстырғанда, Иран бұл сала бойынша бірінші орында тұруы мүмкін, бірақ философия кітаптарын басып шығару көрсеткіші бойынша ол әлдеқашан көш бастап тұр.

Негізгі бағыттар

Ирандағы философияның әртүрлілігі мен кеңеюі туралы Хосров Багери: "Бүгінгі Ирандағы философиялық ізденістің бір бөлігі, және бәлкім, ең бастысы – Мулла Садра мектебінің басымдығымен сипатталатын жергілікті философиямен айналысады. Ол ежелгі метафизикалық ұмтылыстармен үйлесетін, бірақ мистика, философия және ислами діни көзқарастардың бірігіп кеткен философияны ұсынды. Екінші жағынан, ирандық оқырмандарға қазіргі заманғы философияның маңызды еңбектерін – аналитикалық және континенталдық дәстүрлерді парсы тілінде ұсынып, күшті аударма қозғалысы қалыптасты. Алғашқысында Витгенштейн, Серль және Крипке, ал екіншісінде Ницше, Хайдеггер және Фуко есімдерін атауға болады. Сондай-ақ, Поппер мен Хайдеггер арасындағы жергілікті қарсылыққа және діни ортаға байланысты дін философиясына да назар аударылды. Қадірлі суфизмнің ирандық/парсы философиясына зор ықпал еткенін де еске сала кеткен жөн."

Әлемдік философияға әсері

Иран философиясының әсері заманауи әлемдік философтардың еңбектерінде көрініс беретін жағдайлар бар. Генри Корбин – Орталық Азия және Иран суфизмі туралы маңызды еңбегі «Иран суфизміндегі жарық адамы» атты кітабында жарияланған философтардың бірі. Оның ең басты еңбегі – төрт томдық «En Islam Iranien: Aspects spirituels et philosophiques». Бұл кітап француз тілінен парсы тіліне екі рет аударылған. Славой Жижек – иран және ислам философиясының субъективтілік мәселесіндегі маңыздылығын, сондай-ақ иран философтарының кейін қазіргі философия жеткен жолды қалай дамытқанын айтқан тағы бір мысал. Осы тұста ол Надя Мафтунидің ислам философтарының қиял туралы алғашқы көзқарастарын ашып көрсетудегі рөлін ерекше атап өтті: Енді Надя Мафтунидің еңбегінің маған қандай мәні бар екенін айтайын. Бұл сәл қисынсыз көрінуі мүмкін, бірақ мен өз пікірімді қатаң түрде жария етемін. Ол қиял туралы айта келіп, ежелгі ислам философиясының да осы бағытта болғанын көрсетеді, яғни Аристотельден асып түседі. Аристотельдің қиял туралы теориясы бар, бірақ кейбір қарсылық білдіретін тұстарын ескермесек, ол қиялдың дәстүрлі теориясы. Менің басты ойым мынада: Батыста біз көбінесе қиялды объективті шындыққа қарағанда субъективті нәрсеге дейін кемсітеміз. Нәрселер сыртта, өздерінің мәнінде болады, бұл мән бізге толыққанды белгілі болмауы мүмкін, бірақ ол бар. Ал қиял – субъективті. Біз нысандарға белгілі бір бейне қоямыз, біліміміздегі кемшіліктерді толтырамыз және т.б. Бірақ мен не үйрендім десем, неміс идеализмі, Гегель және 20-шы ғасырдың басқа да философтары, тіпті – егер осы қисынсыз болжамға баруға рұқсат етілсе – кванттық физиканың философиялық мағыналарына дейін, объективті түрде де нәрселер өздерінің мәнінде ғана тұрмайтынын түсіндім. Нәрсенің қандай екендігі оның ішіндегі бір түрлі онтологиялық қиялдың кеңістігін білдіреді – қиялдың өзі, бұл нәрсе қандай болуы мүмкін еді, бірақ болмады; бұл нәрсенің құпия әлеуеті. Сондықтан, бір нәрсені түсіну үшін тек ақылыңды ұмытып, оның не екеніне ғана назар аудармай, сонымен қатар оның барлық мүмкіндіктерін оның мәніне қосу керек. Мафтуни ежелгі ислам философиясының да осы бағытта дамығанын көрсетеді.

There are some instances where the effect of Iranian philosophy is traceable in contemporary world philosophers. Henry Corbin is one such instance whose major work on Central Asian and Iranian Sufism appears in The Man of Light in Iranian Sufism. His magnum opus is the four volume En Islam Iranien: Aspects spirituels et philosophiques. It has been translated into Persian twice from French. Slavoj Žižek is another example who has expressed the significance of Iranian and Islamic philosophy in the case of subjectivity and how Iranian philosophers had already beaten the path which was later completed by modern philosophy. In this regard he has emphasized the role of Nadia Maftouni in shedding the light on early views of Islamic philosophers about Imagination:
Now I come with what the work of Nadia Maftouni means to me. Maybe this is a little bit of a wild reading but I will brutally impose my view. In her dealings of imagination, she demonstrates that already ancient Islamic philosophy went this way; namely she goes beyond Aristotle. Aristotle has a theory of imagination and if we take away some subversive hints it's a pretty traditional theory of imagination. My main point is this one: In the West we usually reduce imagination to something subjective as opposed to objective reality. Things are out there, they are what they are in their identity, maybe this identity is not fully known to us but it exists out there. And then imagination is subjective. We project something on the objects, we fill in the gaps in our knowledge and so on. But I think what we learn from the tradition which is close to me from German idealism, Hegel and others in the 20th century, up to—if I may engage in this wild speculation—up to philosophical implications of quantum physics, is that objectively also things are not simply what they are. What a thing is imminently implies the space of some kind of ontological imagination—imagination in the thing itself—what this thing might have been but didn't become; what is a secret potential in the thing. So, to understand a thing means not only forget about your mind, focus just on what that thing really is. To understand a thing means to include into its identity, all its potentialities. Maftouni demonstrates that already ancient Islamic philosophy went this way.

Философиялық журналдар

Иранда философия саласында жарық көретін журналдардың ішінде 1972 жылдан бері Тегеран университетінің философия факультеті шығаратын FALSAFEH – Иран философиясы журналы, Тегеран қаласындағы Аллама Табатабаи университетінің басылымы – Hikmat va Falsafeh, Құм қаласындағы Имам Хомейни білім беру және зерттеу институтының Ma'rifat e Falsafeh журналы және тағы да басқалары бар. Сонымен қатар, Құм қаласындағы "Дафтар Таблиғат" басылымынан шығатын "Нақд о Назар" журналы да ерекше атауға лайық, ол көбінесе философиялық тақырыптар мен діни ойшылдар мен зиялыларға қызықты басқа да мәселелерді қамтиды.

Иран бахаи философиясы

Абдул-Баха, Бахаи дінінің негізін қалаушының ұлы және оның жалғасы Абдул-Баха, "Жауап берілген сұрақтар" атты еңбегінде Бахаи философиясын түсіндірген. Бұл мәтінді Бахаи ғалымдары Иан Клюге және Али Мурад Давуди талдады.