Кіріспе

Бір рет қолданылатын өнім (бір рет қолданылатын тауар деп те аталады) – бір рет пайдалануға арналған, содан кейін қайта өңделінетін немесе қатты қалдық ретінде тасталатын өнім. Бұл термин кейде бірнеше айға дейін қызмет ететін өнімдерге де (мысалы, бір рет қолданылатын ауа сүзгілері) қолданылады, оларды ұзақ қызмет ететін ұқсас өнімдерден (мысалы, жууға болатын ауа сүзгілері) ажырату үшін. "Бір рет қолданылатын" сөзін механика саласында жиі қолданылатын "тұтыну материалдары" деген сөзбен шатастырмау керек. Мысалы, дәнекерлеушілер дәнекерлеу таяқтарын, мундштуктарды, соплаларды, газды және т.б. "тұтыну материалдары" деп есептейді, себебі олар бір жақсы қызмет ететін уақыттан кейін ауыстырылуы тиіс. Тұтыну материалдары – сіңірілген процеске қажетті заттар, мысалы, баспаға арналған бояулар мен дәнекерлеуге арналған дәнекерлеу таяқтары, ал бір рет қолданылатын өнімдер – бұзылғаннан кейін немесе қажеттілігі болмағаннан кейін тасталатын заттар.

Терминология

"Бір рет қолданылатын" – қайта пайдаланбауға арналған, қолданғаннан кейін тасталатын нәрсені сипаттайтын сөйлемше. Көптеген адамдар бұл терминді енді зат есім ретінде, яғни "бір рет қолданылатын" деп қолданады, бірақ шындығында бұл сөйлемше болып қалады, себебі зат есім (өнім, бейне қағаз, т.б.) түсініледі. Ұлыбритания үкіметі 2018 жылғы "пластик проблемасын шешу" тақырыбындағы консультациялық құжатында "бір рет қолданылатын пластиктерді" қалай дұрыс анықтау керектігі туралы сұрақ қойды.

Материалдар

Бір рет қолданылатын заттар көбінесе қағаз, пластик, мақта немесе полистирол көбігінен жасалады. Ламинация сияқты күрделі материалдардан жасалған өнімдерді қайта өңдеу қиын, сондықтан қолданыстан кейін оларды тастау ықтималдығы жоғары. Әдетте олар төңкеру арқылы жойылады, себебі бұл арзан әдіс. Дегенмен, 2004 жылы Еуропалық Одақ төңкеруге тыйым салатын заң қабылдады.

Бір рет пайдаланылатын пластиктер

Көптеген үкіметтер бір рет пайдаланылатын пластикалық өнімдер мен қаптаманы жою жөніндегі күш-жігерін күшейтуде, сондай-ақ пластикалық қаптама қалдықтарын қоршаған ортаға зиян келтірмейтін жолмен басқаруға ұмтылуда. 2015 жылы Еуропалық Одақ (ЕО) 2019 жылға дейін бір адамға шаққан бір рет қолданылатын пластикалық қаптарды 90-ға дейін, ал 2025 жылға дейін 40-қа дейін азайтуды талап ететін директива қабылдады. 2019 жылдың сәуірінде ЕО 2021 жылдың басынан бастап бөтелкелерден басқа барлық бір рет пайдаланылатын пластик түрлеріне тыйым салатын тағы бір директива қабылдады. Ұлыбританияда 2018 жылы Ұлыбритания Қаржы министрлігінің бір рет пайдаланылатын пластикалық қалдықтарға салық салу туралы консультациясында бір рет пайдаланылатын пластик өндірісінің процесі табиғи заттардың полимерлерге айналуынан басталатыны атап өтілді. Бұл полимерлердің қайта өңделу мүмкіндігі әртүрлі, яғни кейбір полимерлерді бір рет қайта өңдеуге және пайдалануға болады, ал басқаларын қазіргі таңда экономикалық тұрғыдан қайта өңдеу мүмкін емес, сондықтан олар тек бір рет қолдануға арналған. ЕО-ның Бір рет пайдаланылатын пластик туралы директивасы (SUPD, EU 2019/904 директивасы) 2021 жылдың 3 шілдесінде ЕО мүше мемлекеттерінде күшіне енді. Сондай-ақ 2021 жылы Австралияның Minderoo Foundation "Пластик қалдықтарын жасаушылар индексі" атты есеп жариялады, онда әлемдегі бір рет пайдаланылатын пластик қалдықтарының жартысы тек 20 компанияда өндірілетіні анықталды. Қытай – бір рет пайдаланылатын пластик өнімдерін ең көп тұтынатын ел.

Тамақ-түлік қызмет көрсету саласының бір рет пайдаланылатын бұйымдары

2002 жылы Тайвань мекемелер мен кәсіпорындарда бір рет пайдаланылатын асханалық бұйымдарды пайдалануды азайту және пластикалық қаптарды пайдалануды азайту бойынша шаралар қабылдауға кірісті. Жыл сайын 17,7 миллион халқы бар ел 59 мың тонна бір рет пайдаланылатын асханалық ыдыс-аяқ қалдықтарын және 105 мың тонна пластикалық қаптарды өндірді. Содан бері өткен жылдарда қалдық мөлшерін азайту үшін шаралар күшейтілді. 2013 жылы Тайваньның Қоршаған ортаны қорғау басқармасы (EPA) елдің 968 мектебінде, мемлекеттік мекемелерінде және ауруханаларында бір рет пайдаланылатын асханалық ыдыстарды пайдалануға толық тыйым салды. Бұл тыйымның нәтижесінде жылына 2600 тонна қалдық азаяды деп күтілуде. Германия, Австрия және Швейцарияда ірі шараларда бір рет пайдаланылатын тамақ және сусын ыдыстарын пайдалануға тыйым салатын заңдар қабылданды. Мұндай тыйым 1991 жылдан бері Мюнхенде (Германия) барлық қалалық нысандар мен іс-шараларға қатысты қолданылып келеді. Бұл барлық көлемдегі іс-шараларды, соның ішінде өте үлкен іс-шараларды (Рождестволық жәрмеңке, Auer Dult жәрмеңкесі, Октоберфест және Мюнхен марафоны) қамтиды. Шағын іс-шаралар үшін, бірнеше жүз адамға арналған, қалалық корпорация ыдыс-аяқ және ыдыс-аяқ жуу жабдықтарын жалға беруге мүмкіндік береді. Осы ережелердің арқасында Мюнхенде Октоберфестке қатысатын ондаған мың адамдардың тудырған қалдықтары 1990 жылы 11000 тоннадан 1999 жылы 550 тоннаға дейін азайды. Қытай жылына шамамен 57 миллиард жұп бір рет пайдаланылатын таяқша өндіреді, оның жартысы экспортқа жіберіледі. Олардың 45 пайызы ағаштардан – шамамен 3,8 миллион ағаштан, негізінен мақта, қайың және шыршадан жасалады, ал қалғаны бамбуктан жасалған. Жапония жылына 24 миллиард жұп мұндай бір рет пайдаланылатын таяқшаларды пайдаланады, ал әлем бойынша шамамен 80 миллиард жұп таяқша 1,4 миллион адаммен тасталады. Ресторандардағы қайта пайдаланылатын таяқшалардың қызмет ету мерзімі 130 рет тамақтануға жетеді. Жапонияда бір рет пайдаланылатын таяқшалардың бағасы 2 цент болса, қайта пайдаланылатын таяқшалардың бағасы әдетте 1,17 доллар тұрады, ал қайта пайдаланудың тиімділігі 2,60 долларлық өтелу нүктесінде анықталады. Бірнеше елде осы қалдықтарды азайту бойынша жүргізілген науқандар белгілі бір нәтижелерге қол жеткізе бастады. Израиль бір рет пайдаланылатын азық-түлік контейнерлері мен асханалық ыдыстарды әлемдегі ең көп пайдаланатын ел болып саналады. Әйіліне 250 миллион пластикалық стақан және 12 миллионнан астам қағаз стақан пайдаланылады, өндіріледі және жойылады. Израильде бір рет пайдаланылатын ыдыстарды өндіруге немесе импорттауға қатысты заң жоқ. Күлхарлар пеште пісіріліп, көбінесе қайта пайдаланбайтындықтан, олар табиғи түрде стерильді және гигиеналық жағынан таза болып табылады. Үндістанның базарлары мен азық-түлік дүкендері дәстүрлі түрде шай сияқты ыстық сусындарды күлхарларда ұсынды, бұл сусындарға ерекше "жер иісін" беретін, көбінесе тартымды деп саналатын хош иіс қосатын. Йогурт, қант қосылған ыстық сүт, сондай-ақ кейбір жергілікті десерттер, мысалы, кульфи (дәстүрлі мұздық) да күлхарларда беріледі. Күлхарлардың орнын полистиролдан жасалған және қапталған қағаз стақандар басты, өйткені оларды көптеп тасымалдау оңай және арзан.