Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1475 – 1556 жылдар аралығында өмір сүрген грек монахы және ғалымы.
Greek monk and scholar (c. 1475 – c. 1556)
Максимус Грек, сондай-ақ Максимос Грек немесе Максим Грек (Μάξιμος ὁ Γραικός; Lang ru; 1475 – 1556) – Ресейде қызмет еткен грек монахы, публицист, жазушы, ғалым және аудармашы. Ол Максим Агиорит (Μάξιμος ὁ Ἁγιορίτης) және Максим Философ деп те аталады. Оның қолтаңбасы Максимус Грекус Лакедаймон (Максимус Грек, Лакедаймониядан шыққан) деп жазылған, ал оның әулетінің шығу тегі, болжам бойынша, Пелопоннестегі ежелгі Спарта орналасқан Лакониядағы Мистрас қаласынан.
Maximus the Greek, also known as Maximos the Greek or Maksim Grek (Μάξιμος ὁ Γραικός; Lang ru; c. 1475 – c. 1556), was a Greek monk, publicist, writer, scholar, and translator active in Russia. He is also called Maximos the Hagiorite (Μάξιμος ὁ Ἁγιορίτης), as well as Maximus the Philosopher. His signature was Maximus Grecus Lakedaimon (lit. Maximus the Greek of, and originating from, Lakedaimonia) and his family origins were probably from Mystras, a location in Laconia, which was the geographical site of Ancient Sparta in the Peloponnese.
Алғашқы жылдар
Максим Михаил Триволис (Μιχαήλ Τριβώλης, Lang ru) шамамен 1475 жылы Артада, кейін Осман империясының құрамында, Константинопольдегі Византия императорымен байланысы бар және Спартадан тегі шыққан асыл грек отбасында дүниеге келді. Максимнің ата-анасы да христиан гректер болған; анасы Ирене, әкесі Мануэль воевода болған. Ирене мен Мануэль Константинопольден бірге Артаға келді, ал соңғысы 1449 жылы қала Осман империясының билігіне өткенге дейін Артаның Византиялық әскери губернаторы болған болуы мүмкін. Деметрий Триволис, Мануэльдің інісі және Максимнің қарындасы, грек жазушысы, өзін "Спарталық Пелопоннес тұрғыны" (Πελοποννήσιος εκ Σπάρτης) деп таныстырды. 1461-1462 жылдары Деметрий Корфуда Платонның «Тимей» атты еңбегінің қолжазбасын көшірді, ал 1465 жылы Критте Плотиннің «Эннеадаларын» көшірді. Платонның жұмысын аяқтағаннан кейін Деметрий мынадай жазба қалдырды: "Η βίβλος ἥδε ἐγράφη δι᾿οἰκείας χειρὸς ἐμοῦ Δημητρίου Τριβώλη Πελοποννησίου ἐκ Σπάρτης τὰς διατριβὰς ποιοῦντος ἐν Κερκυραίων νήσῳ · μετὰ τὴν τῆς ἡμετέρας πατρίδος ἅλωσιν" – бұл: "Бұл кітап туған жеріміз басылғаннан кейін Керкира аралында мен, Деметрий Триволис, Спарталық Пелопоннес тұрғыны, өз қолыммен жаздым" (оның туған жері Лаконияның Осман империясына бағынуын білдіреді). Максим Корфу аралында Иоанн Мосхос пен Иоанн Ласкаристің жетекшілігімен білім алды, кейін Ласкариспен бірге Флоренцияға (1492 жылы) барды. Италияда ол ежелгі тілдерді, сондай-ақ діни және философиялық еңбектерді (әсіресе неоплатонизмді) зерттеді. Ол Ренессанс дәуірінің көрнекті тұлғаларымен, мысалы, венециялық баспагер Альдус Мануциймен танысты және Анджело Полициано, Марсилио Фичино, Пико делла Мирандола, Сципион Каллергес және Фонтегерри сияқты ғалымдармен жақын болды. Максимге сондай-ақ, отты доминикан дін қызметкері және реформатор Джироламо Савонароланың уағыздары зор әсер етті, ол 1498 жылы оның күлін жинады.
Maximus was born Michael Trivolis (Μιχαήλ Τριβώλης, Lang ru) c. 1475 in Arta, then in the Ottoman Empire, the scion of a noble Greek family with ties to the Byzantine emperor in Constantinople, and originating from Sparta. Both Maximus's parents were Christian Greeks; his mother was Irene and his father, Manuel, was a voivode. Irene and Manuel left Constantinople together for Arta and the latter may have been a Byzantine military governor of Arta before the city fell to the Ottomans in 1449. Demetrios Trivolis, Manuel's brother and Maximus's uncle, was a Greek scribe who self identified as "a Peloponnesian from Sparta" (Πελοποννήσιος εκ Σπάρτης). In 1461–1462, Demetrios reproduced a manuscript of Plato's Timaeus while in Corfu and in 1465, he copied Plotinus's Enneads while in Crete; after his completion of Plato's work, Demetrius wrote the following note: "Η βίβλος ἥδε ἐγράφη δι᾿οἰκείας χειρὸς ἐμοῦ Δημητρίου Τριβώλη Πελοποννησίου ἐκ Σπάρτης τὰς διατριβὰς ποιοῦντος ἐν Κερκυραίων νήσῳ · μετὰ τὴν τῆς ἡμετέρας πατρίδος ἅλωσιν" which translates as: "The present book was written by my own hand of Demetrios Trivolis Peloponnesian from Sparta who made these works in the island of the Kerkyreans after the fall of our fatherland" (referencing the fall of his native Laconia to the Ottomans). Maximus studied on the island of Corfu under the supervision of John Moschos and John Lascaris and later went with Lascaris to Florence (in 1492 While in Italy, he studied ancient languages, as well as ecclesiastic and philosophic works (especially Neoplatonism). He knew prominent figures of the Renaissance era such as the Venetian printer Aldus Manutius and made the acquaintance of scholars Angelo Poliziano, Marsilio Ficino, Pico della Mirandola, Scipio Callerges, and Fonteguerri. Maximus was also greatly influenced by the preachings of the fiery Dominican priest and reformer Girolamo Savonarola whose ashes he gathered in 1498.
Мансап
1504 жылы (басқа мәліметтер бойынша, 1505 немесе 1506 жылдың басында) Максим Доминикан әйелдерінің Киелі Марк монастырынан кетіп, Афон тауына барды, онда 1507 жылы Ватопеди монастырында монахтық уәде берді. 1515 жылы ұлы князь Василий III монастырьдың әкімінен Савва есімді монахты бірнеше діни мәтіндерді аудару үшін жіберуін сұрады. Савва тым қарт болғандықтан, әкім оның орнына сергек Максимусты жіберуге шешім қабылдады, бірақ ол шіркеу славян тілін білмеді. Дегенмен, монахтар оның жақсы екеніне куәлік берді, ол Мәскеуге барып, зор құрметпен қарсы алынды. 1518 жылы Мәскеуге келген Максим діни реформа қозғалысын жетекшілік етті. 1518 жылы Максим князь Курбскиймен кездесті, ол кейін Максим және Мәскеуде өткен уақыты туралы «Философ Максим туралы әңгіме» (Skazanie o Maksime Filosofe) деп жазды.
In 1504 (according to other accounts, 1505 or early 1506), Maximus left the Dominican monastery of St. Mark and went to Mount Athos where he took monastic vows at the Monastery of Vatopedi in 1507. In 1515, Grand Prince Vasili III asked the abbot of the monastery to send him a certain monk by the name of Savva to translate a number of religious texts. Savva was so old that the abbot decided to send the energetic Maximus instead, though he had no knowledge of the Church Slavonic language. Nevertheless, the monks vouched for him, and he went to Moscow, where he was met with great honor. Upon arriving in Moscow in 1518, Maximus headed the movement of religious reform. In 1518, Maximus met Prince Kurbskii, who later wrote about Maximus and his time in Moscow in Skazanie o Maksime Filosofe ("The Tale of Maxim the Philosopher").
Мәскеуге тағайындалу
Ресейдегі Максимнің алғашқы маңызды жұмысы – орыс аудармашыларымен (соның ішінде ғалым Дмитрий Герасимовпен) және жазушылармен бірге Псалмдер кітабын аудару болды. Бұл аударманы орыс дін қызметкерлері мен ұлы князь өздері салтанатты түрде бекітті. Василий III үйге қайту туралы өтінішін қабылдамағаннан кейін, Максим аудармалармен және құдайға арналған қызметтерге қажетті кітаптарды түзетумен айналыса берді. Мәскеу өміріндегі "кемшіліктерді" және әділетсіздіктерді байқап, олардың өзінің христиандық идеалдарына тікелей қайшы келетінін сезінген Максим, оларды әшкерелеуге және билікті сынауға кірісті. Осылайша Иван Берсен Беклемишев, Вассиан Патрикеев сияқты ортақ көзқарастағы адамдарды өз шаңына тартып алды. Монастырлардың жер иеліктері мәселесі, бұған дейін Ресей дін қызметкерлерін екі қарама-қарсы лагерьге – Иеленушілер мен Иеленбеушілерге бөлген болатын, Максим Нил Сорский және оның рухани кеңесшілері, Иеленбеушілер лагерін басқарған тарапқа қосылды. Бұл оны жерді иелену құқығын қолдайтын Жозефиттердің қаһарлы жауына айналдырды. Максим мен оның ізбасарлары Ресейдің ішкі және сыртқы саясатының кемшіліктерін ашық талқылады, орыс дін қызметкерлерінің өмір салтын, шаруаларды қанауды және жергілікті билікті шаруаларды "сүтімен" қамтамасыз ету жүйесін (кормление немесе кормленье деп аталатын) сынады.
Maximus's first major work in Russia was a translation of the Psalter together with the Russian translators (including the scholar Dmitry Gerasimov) and scriveners, which would be solemnly approved by the Russian clergy and the grand prince himself. After Vasili III rejected his request to go home, Maximus continued to work on translations and correcting the books for divine service. Observing the "defects" and injustices of Muscovite life, which seemed to him in direct opposition to his Christian ideals, Maximus began to expose them and criticize the authorities, attracting different people with similar views, such as Ivan Bersen Beklemishev, Vassian Patrikeyev, and others. With regards to the question of monastic estates, which had already divided the Russian clergy into two antagonistic camps (the Possessors and the Non Possessors), Maximus took sides with Nilus of Sors and his startsy, who headed the Non Possessors camp. This would make him one of the worst enemies of the Josephites, who stood for the right of the monasteries to own land. Maximus and his followers discussed freely the shortcomings of Russia's internal and foreign policies, criticized the lifestyle of the Russian clergy, exploitation of peasants, and the system of supporting local authorities by "milking" the peasants (the so called кормление, or kormleniye).
Түрмеге қамау
Максимнің Василий Патрикеев, Иван Берсен Беклемишев және түрік елшісі Скиндермен қарым-қатынасы, митрополит Даниилдің оған деген аділсіздігі және гректің Василий III-нің Соломония Сабуравадан ажырасу ниетіне деген теріс көзқарасы оның тағдырын шешті. 1525 жылы өткен собор Максимусты оның пікірлері мен шіркеу кітаптарын аударуына байланысты бейімсіздік және дінсіздікпен айыптады, оның орыс тілін толық меңгермеуін және орыс хатшыларының айқын қателіктерін ескермеді (оның өткен шақтан дұрыс қолданбауы, Киелі Рухтың Құдайдың үшінші жаратылысы екеніне енді сенбегенін, тек уақытша сондай сезімде болғанын көрсетеді). Одан кейін ол Иосиф Волоколамск монастырына жер аударылып, қасиетті тағамды қабылдау немесе хат алмасу құқығынан айырылды. 1531 жылы өткен жаңа соборда Максимнің монастырдағы "көңіл көшірмейтін" мінез-құлқы, оның аудармаларында жаңадан табылған қателіктер және оның қазір қайтыс болған түрік елшісімен адал емес қарым-қатынастары туралы бұрынғы күдіктер тағы да оған қарсы пайдаланылды. Түрмедегі ауыр жағдайдан шаршап, Максим аудармаларындағы кейбір ұсақ қателіктерді және шарапты көп ішкенін мойындады. Соңында собор оған қасиетті тағамды қабылдауға тыйым салып, Тверьдегі Отроч монастырына жер аударды, онда ол келесі жиырма жылын өткізді. Антиохия, Константинополь және Иерусалим патриархтары Ресей билігімен Максимді босату туралы келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ нәтиже болмады. Ол өзінің бостандығы үшін Иван Қатыгез бен Митрополит Макарийге жалбарыну жасады. Мәскеу Максимустың бұрмақорлықты әшкерелеп, билікті сынау қабілетінен қорқып, сондықтан оны жіберуге кедергі келтірді. 1551 жылы (немесе басқа мәліметтер бойынша 1553 жылы) Максим Троице Сергиева лаврасына кейбір боярылар мен лавраның гегумені Артемийдің өтініші бойынша ауыстырылды. Сол жылы, кейбір мәліметтер бойынша, патша Кирилло Белозерский монастырына саяхат жасаған кезде Максиммен кездесіпті; Максимнің билеушіге өлгендер үшін дұға оқудың орнына, Қазанды бағындыру кезінде қаза тапқан сарбаздардың отбасыларын күтуге кеңес бергені айтылады. 1554 жылы Максим Матвей Башкиннің дінсіздігін қарастыратын соборға қатысуға шақырылды, бірақ ол бұл іске араласпаудан сақтанып, бас тартты.
Maximus's relations with Vassian Patrikeyev, Ivan Bersen Beklemishev, and Turkish ambassador Skinder, Metropolitan Daniel's hostility towards him, and Greek's own negative attitude towards Vasili III's intention to divorce Solomonia Saburova decided his fate. A sobor in 1525 accused Maximus of nonconformism and heresy based on his views and translations of ecclesiastic books, disregarding his incomplete knowledge of Russian and obvious mistakes on the part of the Russian scriveners (his improper use of the imperfect tense was used to imply that he no longer believed the Holy Spirit was the Third Person of the Trinity but only had been temporarily). He was then exiled to the Joseph Volokolamsk Monastery and placed in a dungeon without the right to take communion or correspond. Maximus's "irritating" behavior at the monastery, newly discovered mistakes in his translations, and old suspicions of his unscrupulous relations with the now dead Turkish ambassador were all used against him once again at a new sobor in 1531. Worn out by the harsh conditions of his imprisonment, Maximus acknowledged some minor mistakes in his translations and excessive wine drinking. Finally, the sobor banned him from receiving communion and exiled him to the Otroch Monastery in Tver, where he would spend his next twenty years. The Patriarch of Antioch, Patriarch of Constantinople, and Patriarch of Jerusalem all attempted to negotiate Maximus's release with the Russian authorities, but to no avail. He himself pleaded with Ivan the Terrible and Metropolitan Macarius for his freedom. Moscow was afraid of Maximus's ability to expose wrongdoings and criticize the powers that be and, therefore, was reluctant to let him go. In 1551 (or 1553 according to other accounts), Maximus was transferred to the Troitse Sergiyeva Lavra at the solicitation of some boyars and Hegumen Artemiy of the lavra. That same year, according to some accounts, the tsar is said to have visited Maximus during his pilgrimage to Kirillo Belozersky Monastery; Maximus is described as having advised the ruler to take care of the families of soldiers who died in the conquest of Kazan instead of merely praying for the dead. In 1554, Maximus was invited to join a sobor, which would deal with the heresy of Matvei Bashkin, but he refused, being wary of getting entangled in this case.
Өлім
Максим 1556 жылы Сергиев Посадтағы Троице-Сергиев лаврасында қайтыс болды. Ол Лаврадағы трапездік шіркеуде жерленген.
Maximus died in 1556 in Troitse Sergiyeva Lavra, Sergiyev Posad. He is buried in the Refectory Church in the Lavra.
Мұра
Максим орыс христиан дәстүрін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды; ол орыс шіркеу славян тіліне аудармаларымен және түпнұсқа жазбаларының мол жинағын қалдырды. Өзінің әділдігін және православиелік сенімін дәлелдеуге ол көп күш пен қалам сарп етті. Ол москвалық оқырмандарына ежелгі және Киелі кітаптар тарихының көптеген мәселелерін, православие шіркеуінің амалдары мен үйретімдерін, сондай-ақ Мәскеуден тысқары заманауи әлемнің ерекшеліктерін түсіндіріп, жариялады. Мысалы, ол алғаш рет Жаңа әлемнің ашылғанын москвалық оқырмандар назарына жеткізді. Шығыс православие шіркеуі оны қадірлі қасиетті кісі санайды және 21 қаңтарда еске алады.
Maximus played an important role in shaping Russian Christian tradition; he left a voluminous body of original writings and translations into Russian Church Slavonic. He spent a great deal of energy and ink in his efforts to prove his innocence and Orthodoxy. He interpreted and explained for his Muscovite readers a large number of points of ancient and Biblical history, Orthodox Church practice and teachings, and features of the contemporary world outside of Muscovy. For example, he was the first to bring the discovery of the New World to the attention of Muscovite readers. He is considered a saint by the Eastern Orthodox Church, which commemorates him on 21 January.